Qazaq ádebıetiniń Hantáńiri

IýNESKO kóleminde atalyp jatqan balalar ádebıetiniń klassıgine arnal­ǵan mereıtoılyq is-sharalar legi Naryn­qol aýylyndaǵy Baqqoja Muqaı atyndaǵy aýdandyq mádenıet úıinde «Bolmysy bólek Berdibek» atty saltanatty jıynnan bastaý aldy.

Merekege jınalǵan qaýym aldymen ja­zýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kórmemen tanysty. Saltanattyń shymyldyǵyn «Berdibek álemi­ne saıahat» atty teatrlandyrylǵan qoıy­lym ash­ty. Qoıylym avtory – rejısser Ser­jan Moldasan. Sahnada Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Baýyr­jan Qap­taǵaev, Bekjan Turys, Erlan Bilál, Erke­bulan Daıyrov syndy tanymal akterler jazýshy shyǵarmalarynan úzindiler kór­setti. Zańǵar jazýshynyń rólin somda­ǵan Erbaq Qurmanjanuly kórermender­diń ystyq yqylasyna bólendi. Sondaı-aq saltanatty is-sharany Qazaqstannyń Halyq ártisi Ramazan Stamǵazıev, Qazaqstan­nyń eńbek sińirgen qaıratkeri Saıat Medeýov pen «Qońyr» toby jáne balalar hory ánmen árledi.

Jıyn barysynda Berdibek Soqpaq­baev­tyń Almaty oblysy ákim­diginiń qoldaýymen jaryq kórgen tórt tomdyq shy­ǵar­­malar jınaǵynyń tusaýkeser rásimi ótti. Almaty oblysy ákiminiń orynbasary Bolat Qaıratuly jınalǵandarǵa óńir basshysy Marat Sultanǵazıevtiń quttyqtaý lebi­zin jetkizdi. Budan ári halqymyzdyń qabyr­ǵaly qalamgerleri, sóz zerger­leri min­berge kóterilip, Berdibek Soqpaqbaev­tyń qazaq ádebıetine sińirgen eńbegi týra­ly oı tolǵady.

«Berdibek Soqpaqbaev degende eleń et­peı­tin qazaq joq. Men eger salıqaly, para­satty  memleket qaıratkerin, aq peıil adamdy jolyqtyrsam, «áı, osy kisi  «Meniń atym – Qojany» oqyǵan-aý dep oılaımyn. О́ıt­keni bul shyǵarmany oqymaǵan qazaq – qazaq emes. Sondyqtan ylǵı da jaqsy adam­dardy kórsem, kóz aldyma Berdibek aǵa keledi. Berdibekteı jazýshylar bar, kóp dep te aıtýǵa bolady. Biraq balalardy baý­raǵan Berdibekteı jazýshy joq. Qazaq ádebıeti ósken, órkendegen ádebıet desek te, áli kúnge deıin «Meniń atym – Qoja­ǵa» teń keletin shyǵarma jazylǵan joq. Son­dyqtan Berdibek Soqpaqbaev – bizdiń qazaq ádebıetiniń Hantáńiri desek, artyq emes» degen Jazýshylar odaǵynyń basqarma tór­aǵasy Mereke Qulkenov ult ádebıetinde «Meniń atym – Qojaǵa» teń keler shyǵarma jazylmaǵanyn aıtady.

Onyń aıtýynsha, tirisinde talantty baǵa­laý jaǵynan qazaq kemshin qalyp jatady. Berdibek Soqpaqbaev sońyna 20 shaqty kitap qaldyrypty. Sonyń árqaısysyn klas­sıkalyq shyǵarma dep aıtýǵa bolady. О́ıtkeni ol kisi – keńes úkimeti kezindegi sosıa­lıstik realızmge qarsy bolǵan halyq ja­zýshysy. Ol kommýnıstik partııanyń ókilderin ótirik maqtap jazbaǵan. «О́zim týraly jazatyn jalǵyz jazýshymyn» deýi sondyqtan. Shynynda,  onyń boıyndaǵy osy bir keremet qasıet qazirgi ýaqytta bú­kil qazaqqa kerek qasıet dep oılaımyn. Qazaq­tyń búkil jazýshysy dál Berdibek aǵa­myz sııaqty shynaıy dúnıeler jazsa, qazaq­tyń shyǵarmalary búkil álemge taraı­tynyn qýattaǵan ol osy kúnge jazýshy kitap­tarynyń 70 elge taralǵanyn eske aldy.

Biz táýelsiz el bolǵan soń, táýelsiz jazý­shymyzdy ulyqtap jatyrmyz. Qyrdaǵy el qýanatyn, oıdaǵy el oılanatyn toı – bul. Elimizdiń Prezıdenti balany birinshi áde­bıetti oqýǵa úıreteıik dep otyr. О́te ǵajap sóz. Buǵan deıin mektepterde eski kitap­tar ǵana turatyn. Endigi ýaqytta qazaq qalamgerleriniń kórkem shyǵarmalary mektep kitaphanasynda bolady. Muny Ádiletti Qazaqstannyń jasap jatqan úlken sharýa­syna balaǵan Mereke Qulkenov sóz arasynda óz usynysyn da bildirdi: «Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat» kitaby da álem tilderine aýdarylyp, son­daǵy Saryjaz, Tekes, Qostóbe, Naryn­qol sııaqty aýyldardy álem balalary aralaıtyn mar­shrýt jasalsa jón bolar edi. Olar as­qar taý men aǵyn sýdyń syryn uǵyp, hal­qy­nyń ishki jan dúnıesin tanıtyn edi. Qoja – qazaq balasynyń minez-qulqy, ishki jan dúnıesi, álemge kózqarasy» dep túıdi.

Toıǵa kelgen jazýshynyń urpaqtary da aǵynan aqtarylyp sóıledi. Asyldyń synyǵy Samal Soqpaqbaeva – ákesiniń aq batasyn alyp, aýdarmashylyqta baǵyn synaǵan jan.

– Búgin qasıetti qazaq dalasynda ult ádebıetin álemdik deńgeıge kóter­gen qalam­ger, meniń ákem Berdibek Soqpaq­baevtyń ­100 jyldyǵyna jınalyp otyrmyz. Elimiz­diń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev­tyń usynysymen jazýshynyń shyǵarmashy­lyq eńbekteri IýNESKO-nyń mádenıet qoryna engizildi. Bul jetistik qazaq eliniń qýanyshy, qazaq ádebıetiniń maqtanyshy dep esepteımin. Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulyna úlken alǵysymdy aıtqym keledi.

Men Almatyda QazMÝ-dyń hımııa fa­kýl­tetin bitirip, biraz  jyl Ǵylym akademııasynda jumys istesem de, bul salany birjola tastap, aýdarma jumysymen shu­ǵyldandym. Muny estigen ákem shaqyryp alyp, «akademııany nege tastadyń, endi ónerińdi kórsetshi» dep qasyna otyrǵyzyp «Meniń atym – Qojanyń» 1-2 betin aýdartty. Meniń tipti zárem ushty, óıtkeni ákemniń minezi qatal jáne unamaǵan bolsa, aýdarmamen aınalyspaýymdy aıtar edi. Sondyqtan álgi tapsyrmasyn qorqa-qorqa aýdaryp, kórsetip edim, unatty. Onyń aldynda orys jazýshylary aýdarǵan. Dese de meniń aýdarmamnan qazaqylyqtyń ıisi ańqyp, adam­dardyń minez-qulqyn ózi sııaqty jetkize alýym kóńiline qonǵan bolýy kerek, rıza keıippen batasyn berdi. Sodan beri 35 jyl boıy aýdarma salasynda jumys istep kelemin. Kóptegen qazaq jazýshysynyń shyǵarmalaryn aýdaryp, ákem sııaqty jazýshy bolmasam da, ádebıetke azdaǵan úlesimdi qosyp kelemin deıdi.

Bıyl Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıevtiń qoldaýymen óńirdiń bir­neshe kóshe, mektepterine jazýshy esimi berilgen. Ol týraly spektaklder qoıy­lyp, kitaptary shyqty. Uzaq jyldar boıy kitaptary jıi-jıi basylyp shyǵatyn jazýshy baqytty. «Meniń atym – Qoja» kitaby ­5-6 jyl buryn 3-ret túrik tiline aýdaryl­dy. Sonymen qatar bıyl «О́lgender qaı­typ kelmeıdi» kitaby túrik tiline jáne bas­qa da shyǵarmalary ázerbaıjan, fran­sýz tilderine aýdarylyp jatyr eken. 

Ákesi týyp-ósken aýdan ortalyǵy Na­ryn­qoldan eńseli eskertkishi boı kóter­genine qýanǵan Samal Berdibekqyzy 2022 jyly maýsym aıynda Astana qalasyndaǵy Jetisý saıabaǵynyń dál ortasyna dúnıe­júzine belgili «Meniń atym – Qoja» kınosyna arnalǵan  eskertkish ornatylǵa­nyn qaperledi. «Sol eskertkishtiń ómirge kelýi­ne qalamy qarymdy jýrnalıst, kezinde «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolǵan Janbolat Aýpbaev úlken úles qosty. Osydan 20 shaqty jyl buryn belgi­li jazýshy, memleket qaıratkeri Baqqoja Muqaı aǵamyz ákem týraly estelik kitapty qurastyryp shyǵardy. Al bıyl ákemniń 100 jyldyǵyna oraı Janbolat Aýpbaev aǵa­men birlesip, ákem týraly estelik-kitapty tolyqtyryp, qaıta shyǵaryp otyrmyz. Bul kitaptyń demeýshisi Baqqoja aǵanyń uly, kásipker Erlan Muqaıǵa úlken alǵys aıtamyn. Kitapty ákemniń jerlesterine syılyq retinde taratqym keledi», dedi.

Ult rýhanııatyna ólsheýsiz úles qos­qan jazýshyǵa týǵan topyraǵynyń qur­meti sheksiz. Toıǵa kózin kórgen ádebıet aq­sa­qal­darynyń sózi senimdi estildi.

Berdibek Soqpaqbaevpen kózi tirisinde talaı márte jolyǵyp, sóılestik. Qazaq ádebıeti tóńireginde talaı syrlastyq. Álem ádebıeti men qazaq ádebıetin salystyrǵan­da, qazaq ádebıeti qaı núktede turǵany, shetelde oqylatyn-oqylmaıtyny týraly oı tolǵaıtynbyz. Berdibek Soqpaqbaevtyń jazylmaǵan shyǵarmalary ózimen birge o dúnıege ketip qaldy. О́kinishti. О́zi «jazbaımyn» deıtin de, óndire jazyp tastaǵanyn baıqamaı qalatyn. Sodan soń «ózi ne bop ketti, anany jaz, mynany jazba» deıdi. Men oǵan daıyn emespin, jazatynymdy jazdym. Oqımyn dese oqysyn qazaq, oqymasa qaıtemiz endi? Men jańasha jazý degendi túsinbeımin. Men adamdardyń tabıǵı minezin jazdym. Ádebıet degen sol emes pe? Ádebıet degen adamtaný ǵy­lymy ǵoı. Men aýyldastarymdy jaza oty­ryp, olardy biraz jerge tanytqan sııaq­tymyn» deıtin edi, dep tolǵandy jazýshy, dramatýrg Dýlat Isabekov.

Iá, ult maqtanyshyna aınalyp, álem moıyndaǵan qazaqtyń klassık-jazý­shy­­sy Berdibek Soqpaqbaevtyń shy­ǵar­­ma­­shy­lyǵyna arnalǵan saltanatty jıynǵa kelgen qaraqurym qaýymnan mádenıet úıinde ıne shanshar oryn qalmady. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń tóraǵasy Mereke Qulkenov tiz­gindegen «Bolmysy bólek Berdibek» atty ádebı keshte qazaqtyń kór­nekti jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kádirbek Segizbaev «Pıoner» jýrnalyna shyqqan Berdibek Soqpaqbaevtyń «Balalyq shaqqa saıahat» atty shyǵarma­syn qoldan-qolǵa alyp, talasa oqyǵan kez­derin eske aldy. Al jazýshynyń atalas qaryn­dasy Nesiphan Amanbaeva ákesi Smaǵul­dyń Berdibekti erekshe qadirlep, qamqorlyq jasaǵany týraly sóz etti.

Kelesi kezekte jazýshy Qulbek Ergóbek taǵ­dyry – qasiretke, qalamy – qasıetke aınal­ǵan Berdibektiń bolmysy jaıynda baıan­dady. «Berdibek Soqpaqbaevty álem­dik balalar ádebıeti konteksinde qara­saq, Berdibekteı balalar jazýshysyn ber­­gen qazaq halqynan aınalasyń. Berdi­bek Soqpaqbaev álemdik balalar ádebıe­tindegi maqtanyshymyz, shedevr jasaǵan sheberimiz», dedi.

Qalamy qýatty jazýshy Qýandyq Túmen­baı bolsa, balalar ádebıetiniń klas­­­sıgi atanǵan Berdibek Soqpaqbaevtyń soq­paǵy birtalaı qazaq qalamgerlerin qa­lyptastyrǵanyn ataı kele, «О́lgender qaı­typ kelmeıdi», deıdi Bekeń. О́lgender qaıtyp keledi. Olardyń rýhy qoltyqtan demep júredi» degen oıyn ortaǵa saldy.

Al Memlekettik syılyqtyń laýreaty, aqyn Ulyqbek Esdáýletov:

«Jazyp ta kórdim men óleń,

Jazyp ta kórdim qara sóz.

Erte me, kesh pe, men de ólem,

О́lmeıtin tek dana sóz», bul – Berdibek Soqpaqbaev aǵamyzdyń óleńi. Bala kezi­mizde «Saqqulaqtan» bastap, talaı óleńin jatqa bilýshi edik.

«Júrińder, balalar,

Syrǵanaq tebemiz.

Quryspaı, quryshtaı,

Shynyqsyn denemiz», deıtin Berdi­bek balalarǵa jazǵan óleńinde. Biz Berdi­bek Soqpaqbaev sııaqty dara jazýshyǵa qaryz­­darmyz. Onyń shyǵarmalary bizdiń aqy­lymyzdy tolyqtyrdy, janymyzdy baıyt­ty. 70 jyldyń ishinde qazaqtyń qanshama býynyn tárbıelep shyǵar­dy. Berdibek aǵa­myzdyń esimi Mark Tven bastaǵan álemdik ba­lalar ádebıetiniń klassıkterimen qatar tur» deı kele, keleshekte týǵan ólkesinde jazýshynyń atyn­da mýzeı ashylsa degen tilegin bildirdi.

Keleli jıynda Parlament Máji­lisi­niń depýtaty Qazybek Isa áıgili jazýshy Soqpaqbaev salǵan soqpaq mıllıondardyń júregine dańǵyl jol ashqanyn atap aıtty.

«Meniń atym – Qoja» – bárimizdiń ómi­rimiz. Biz de bala kezimizde Janar­daı jaqsy qyzdardy unattyq, Jan­tas­taı jatyqtardy jylattyq. Apaılarymyzdyń sómkesine baqa sal­masaq ta, júıkesin juqarttyq. Er Sultandarǵa eliktep, sońynan erdik. Iаǵnı bul bári­mizdiń ortaq ómirimiz. Al osy B.Soqpaq­baevty aıtqan kezde «Meniń atym – Qo­jany» qaz-qalpynda kınoǵa kóshirip, búkil­halyqtyq Qojaǵa aınalýyna úles qosqan belgili kınorejısser Abdolla Qar­­saqbaevqa da qol soǵyp qoıaıyq.  Ber­dibek Soqpaqbaevtyń «О́lgender qaıtyp kelmeıdi» degen shy­ǵarmasy bar, biraq jazý­shynyń dańqy «О́lgender qaı­typ kele­tinin» kórsetti. Júz jyldyǵy Parıj tórinde toılanady. Búkil qaýym Soq­paq­baevtyń «Balalyq shaǵyna saıahat» ja­sap jatyr. Olaı bolsa, mıllıondar­dyń jú­re­gindegi B.Soq­paqbaev qazaq halqy­­men máń­gi jasaı beredi», dedi Májilis depýtaty.

Al Qojanyń rólin somdaǵan akter Nurlan Sanjar qazaq dalasynda Qoja sııaqty qaradomalaqtar myńdap sanalatynyn, tek ony tanytatyn Soqbaqpaev tárizdi jazýshy men Qarsaqbaev syndy rejısser joqtyǵyn atap aıtty.

* * *

Táńirtaýdyń eteginde qazaq ádebıeti­niń alyby Berdibek Soqpaqbaev, muzba­laq aqyn Muqaǵalı Maqataev, Erkin Ibi­tanov, Baq­qo­ja Muqaı, Saǵat Áshimbaev­tar­dan bas­tap, kúni keshe «Qulmambet­tiń qulyny­myn» dep juldyzdaı aqqan otaýyz Orazaly Dosbosynov syndy Alashtyń asyl uldary dúnıege kel­geni belgili. Osyndaı qasıet­ti ólkede «Ult ádebıetiniń alyby» atty Berdi­bek Soqpaqbaevtyń shyǵarmashyly­ǵyn ózek etken respýblıkalyq komandalyq aqyndar aıtysy ótti. Oǵan jer jánnaty Jetisý oblysy men asqaraly Alataýdyń etegin alyp jatqan Almaty oblysy­nyń aıtysker aqyndary, jyrshy-terme­shi­leri jáne kúıshileri qatysty. Qara sózdiń qaımaǵyn qalqyǵan aqyndar aıtysyna aqyn, Aıtys aqyndary men jyrshy-ter­meshilerdiń halyqaralyq oda­ǵynyń bas­qarma tóraǵasy, «Otan» orde­niniń ıegeri Júrsin Erman basta­ǵan qazylar tórelik etti. Aıtysker aqyn, Parlament Májilisi­niń depýtaty, «Qur­met» ordeniniń ıegeri Aman­jol Áltaı júrgizgen komandalyq aıtysta qos tarapty talantty ónerpazdar, Al­tynbek Sársenbaıuly atyndaǵy orta mek­teptiń 8-synyp oqýshysy Ershat Kámil­januly men Talǵar balalar óner mekte­biniń jyr-terme synybynyń oqýshysy Erasyl Dáýletkeldiuly tanystyrdy. Sahna tórine shyqqan qos komandanyń aıtysker aqyndary Jaqsylyq Orynbasarov pen Jalǵas Maqsutov bastap bergen aıtys óne­rine tyńdarman zor qoshemet kórsetti.

Al keshkilik aýdan jurtshylyǵy men qonaqtar aýdan ortalyǵynda estrada jul­dyzdarynyń gala-konsertin tamashalady.

* * *

Mereıtoıdyń ekinshi kúni Berdibek Soq­paqbaev atyndaǵy Jastar saıaba­ǵynda jalǵasty. Saıabaqtyń ortasyna orna­tyl­ǵan qazaq ádebıetiniń klassıgi Berdi­bek Soqpaqbaevtyń eńseli eskertkishiniń ashylý rásimine qalyń qaýymmen birge, qoǵam qaıratkerleri, Parlament depýtattary, qalamgerler, óner ókilderi jınaldy.

Mereıtoıǵa Astana tórinen Memle­ket basshysynyń tapsyrmasymen Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaevtyń arnaıy kelip, kóptiń qýanyshyna ortaq bolýy da qalyń qaýymnyń rızashylyǵyn týdyrdy. Is-shara jazýshy eskertkishiniń ashy­lýymen bastaldy. Saltanatty rásim­ge Senat tóraǵasy Máýlen Áshim­baev, Almaty oblysynyń ákimi Marat Sul­tanǵazıev, Qazaqstan Jazý­shylar oda­ǵynyń basqarma tóraǵasy Me­reke Qul­kenov, jazýshynyń qyzy Samal Soq­paqbaeva qatysty. Tuǵyrǵa qonǵan qa­zaq ádebıetiniń alyp tulǵasy asqaqtaı túskendeı kórindi. Eskertkish avtorlary – Tımýr Ermuhanbetov pen Aıdos Búrkitbaev meıirim­ge, jylylyqqa toly beınesi kúlimsi­rep turǵandaı seziledi.

Eskertkishtiń ashylý sátinde Par­lament Senatynyń tóraǵasy Máýlen Áshimbaev jurtshylyqqa el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń quttyqtaý hatyn oqyp berdi.

Kelesi kezekte sóz alǵan Almaty obly­synyń ákimi Marat Sultanǵazıev jazý­shy mereıtoıyna baılanysty oblys kó­leminde júzege asyrylǵan ıgi ister­den habardar etti. «Búgingi toı – ult áde­bıetiniń toıy. Memleket basshysy tól ádebıetimizdiń damýyna erekshe kóńil bólip keledi. Osy oraıda birtýar tulǵa Berdibek Soqpaqbaevtyń mereıtoıyn týǵan ólkesinde joǵary deńgeıde atap ótip, jazýshynyń shyǵarmalaryn jáne ónegeli ómirin el arasynda dáriptep, esimin ulyqtaý – bizdiń abyroıly mindetimiz. Búginde oblys aýmaǵynda Qarasaı aýdany «Qaskeleń qalasyndaǵy mektep-gımnazııasyna», Ile aýdany Kók­qaınar aýylyndaǵy «53-orta mektepke», Raıymbek aýdanynyń ortalyǵy Narynqol aýylyndaǵy jańa saıabaqqa, Kegen aýdany Kegen aýylyndaǵy «Jastar saıabaǵyna», oblys ortalyǵy Qonaev qalasyndaǵy  «Sentralnaıa» kó­shesine Ber­dibek Soqpaqbaevtyń  esi­mi berildi. Al­daǵy ýaqytta Qonaev qala­synda saly­nýy josparlanǵan orta­lyq ámbebap kitaphanasyna da Ber­dibek Soqpaqbaevtyń aty beriletin bola­dy», degen óńir basshysy Marat Eleý­sizuly ult mádenıeti men ádebıetine sińir­gen ushan-teńiz eńbegin baǵalaý bul bas­ta­malarmen ǵana shektelmeı, jazýshy­nyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý bola­shaqta da jalǵasa beretinin atap aıtty. 

Saryjaz jazyǵynda jazýshy B.Soq­paq­baevtyń 100 jyldyq mereıtoıyna aqshań­qan úıler tigilip, as berildi. Ulttyq sport túrlerinen jarystar uıym­dastyrylyp, 150-ge jýyq sportshy baq synady. Qazaq estra­dasynyń jul­dyzdary, sondaı-aq Súıin­baı atyndaǵy folklorlyq ansambli dúıim jurtqa ónerin tartý etti.

Is-shara sońy shashasyna shań juq­tyrmas tulparlardyń tuıaǵy dúbirletken báıgege ulasty. Qunan, alaman jáne top báıge boıyn­sha synǵa túsken jarysta júzden júırik shyqqan qylquıryqtar men shabandozdar jeńimpaz atanyp, kólikter ıelendi.

Qazaq dalasyn dúbirletken qazaq áde­bıetiniń alyp báıteregi Berdibek Soq­paqbaevtyń ǵasyrtoıy aldaǵy ýaqytta Parıj tórinde túıindeletin bolady.

Almaty oblysy