– Tólegen Tursynuly, bıyl 12 myń km joldyń bir bóligin orta, ekinshisin kúrdeli jóndeýden ótkerýdi kózdep tursyzdar. Munsha uzaq joldy bir jylda talapqa saı jóndep úlgerý múmkin be?
– Bul aýqymdy jumysty tolyq atqaryp shyǵýǵa ál-qýatymyz jetedi. Sebebi vedomstvo osy maqsatty aldyna qoıǵanda, bilikti mamandar jasaǵan arnaıy baǵdarlama men naqty túzilgen josparǵa súıendi. Endi jospardan jaza baspasaq, bıyl avtomobıl joldarynyń 7 myń shaqyrymyna orta, 2,5 myń shaqyrymyna kúrdeli, al jergilikti jerlerdegi 4 myń shaqyrym jolǵa ártúrli jóndeý jumysyn jasap, 7 mln tonnadan astam asfalt tóseımiz. Oǵan resýrs jetkilikti, tehnıka, tehnologııamyz saqadaı saı. Tek keı jaǵdaıda jumys barysyna aýa raıy kedergi keltirýi yqtımal.
– Ádette «jol jasaýǵa jańa tehnıka jetispeıdi, durys tehnologııa joq, sol sebepti, eýrostandartqa saı emes» degen syn aıtylady. Munymen kelisesiz be?
– Bul shyndyqqa janaspaıdy. Eger olar bolmasa, normatıvte beton joldar talaby kórsetilmese, qurylysy 2009 jyly aıaqtalǵan «Astana – Shýchınsk» joly salynbas edi ǵoı. Birinshi kategorııaly joldyń uzaqtyǵy – 211 shaqyrym. Bıyl paıdalanýǵa berilgenine 15 jyl toldy. Oǵan birde-bir ret jóndeý jumysy júrgizilmedi. Tek kútip ustaý sharasymen tur. Negizi normatıvtegi talap boıynsha ár 5 jyl saıyn ortasha jóndeý jumysy jasalýǵa tıis. Iаǵnı joldyń ústińgi qabatyn qyryp alyp tastaıdy da, jańasyn tóseıdi. Sebebi 5 jylda ústińgi qabattyń tozyǵy jetedi.
Al 5 jyl saıyn konstrýksııasy asa kúrdeli joldy ortasha jóndeýden ótkerip turýdy ázirge bizdiń bıýdjet kótermeıdi. «Aqyly ǵoı» dep ýáj aıtsaq, odan túsken tólem kútip ustaýǵa ázer jetedi. О́ıtkeni tólemi tym arzan. Ony kompıýterde otyrǵan, qolyna telefon ustaǵan adam, ınternetti túrtip, damyǵan elderdiń aqyly jolyna qarap bile alady. Atalǵan joldyń sapasy oıdaǵydan áldeqaıda joǵary boldy. Nátıjesinde, qyzmet etý normatıvin ózgeriske ákeldi. Bul jaqsy kórsetkish eldegi salynyp jatqan I sanattaǵy joldardyń eýrostandartqa saı, tipti sapasy odanda asyp túskeniniń dáleli. Degenmen eskeretin jaıt – joldyń tózimdiligi eldegi jer qabatynyń quramyna jáne jol qurylysynda qoldanylatyn negizgi materıaldardyń sapasyna qatysty bolýy da yqtımal.
– Bir shaqyrym avtojoldy salýǵa jáne ony kútip ustaýǵa qansha qarjy jumsalady?
– Burynǵy normatıvpen bir shaqyrym joldy kútip ustaýǵa 2,2 mln teńge jumsaıtyn edik. Jańa normatıvte kórsetilgen somadan 10% artyq josparladyq. Negizi qalypty kútip ustaý sharasyna áldeqaıda kóp qarjy kerek. Ázirge bıýdjet tapshylyǵy oıdaǵyny túgel oryndaýǵa múmkindik bermeıdi. Avtojoldardy kútip ustaýǵa bir jylda 80 mlrd teńge aqsha qajet. Bıýdjetten ázirge bólingeni – 34 mlrd teńge ǵana. Elde 3 000 shaqyrym aqyly jol bar. Olar ózinen túsken aqshamen kútip, baptalady. Aqyly magıstralǵa bıýdjetten bir teńge jiberilmeıdi.
Soltústik pen ońtústiktegi kórshi eki elmen salystyryp qaraıtyn bolsaq, Reseı bir shaqyrym joldy kútip ustaýǵa – 7 mln, al О́zbekstan 1,5 mln teńge jumsaıdy. Avtojoldyń saqtalýy, tózimdi bolýy klımat pen jer qabatyna jáne qurylys materıalynyń sapasyna baılanysty. Joldyń birinshi jaýy – jaýyn. Iаǵnı jańbyr men qar. Ásirese aýa raıy tez qubylatyn erte kóktem men qara kúzde túngi ýaqytta jer men sý qatyp, isinedi, al kúndiz jipsip, erıdi. Jurtty shýlata beretin shuńqyrlar osy kezde paıda bolady. Joldyń ekinshi jaýy – júk kólikteri. Júkti shamadan tys kóp tıeıtinder bar. Máselen, bıyl bir kólik Astanaǵa 112 tonna júk artyp ákelgen. Al bizdiń jolda salmaq bir oske – artyǵymen eseptegende 13 tonna. Negizi 10 tonnaǵa ruqsat etilgen.
Kádimgi normadan 5-10 ese kóp júk tıep tasıtyndar bar. Olar irkilip, qaıta yshqynǵanda joldyń astyńǵy qabattarynyń qurylysyn da qozǵaltyp jiberedi. Sondyqtan respýblıka boıynsha 220 avtomatty júıe ornatyp jatyrmyz. Ol júıe júktiń salmaǵyn, kóliktiń jyldamdyǵyn lezde anyqtap, avtomatty túrde aıyppul salady. Odan eshkim jaltara almaıdy.
Budan bólek, jańa zań daıyndap Májiliske usyndyq. Ol boıynsha kelesi jyldan bastap asa iri júk kólikterine respýblıkalyq, oblystyq mańyzy bar joldarda júrýge tyıym salynady.
– Jol salýǵa qatysý úshin baıqaýǵa qalaı qatysyp, qandaı talaptyń údesinen shyǵý kerek?
– Avtojol salýǵa qatysýdyń eki joly bar. Birinshisi – memlekettik satyp alý. Onda otandyq kompanııa men fırmalarǵa túrli jeńildik pen artyqshylyq qarastyrylǵan. Eger memlekettik satyp alýǵa sheteldik kompanııalar qatyssa, jartylaı Qazaqstan kompanııasy bolýy shart. Áıtpese, bizdiń 2-3 kompanııamen birge konsorsıým bolǵanda ǵana qatysa alady. Búginde osy erejemen Qaraǵandy – Jezqazǵan joly boıynsha baıqaý ótkizilgeli jatyr. Ekinshisi – halyqaralyq tranzıt dálizderi. Onda halyqaralyq bankterdiń óz tártibi, erejesi jáne talaby bar. Jobany qarjylandyryp, jol sapasyn da ózderi qadaǵalaıdy. Eki jol boıynsha da birneshe baıqaý bar. Halyqaralyq joldyń baıqaýyna otandyq jáne sheteldik kompanııalar qatar qatysa alady. Qazirgi jaǵdaıda ol baıqaýǵa qatysýshylardyń 60–70 paıyzy sheteldik kompanııalar bolyp tur.
Áńgimelesken –
Nurbaı JOLShYBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
