Almaty aglomerasııasynyń damý qarqyny qandaı?

Elimizdiń ár qıyrynan jyl sa­ıyn Almatyǵa aǵylǵan jurttyń qara­sy qalyń. Mıllıondar mekendegen megapo­lısti ishki kóshi-qonnyń eń ta­ny­mal baǵyty deýge bolady. Statıs­­tıkaǵa salsaq, byltyr jaz aı­lary­nyń ózinde el aımaqtarynan 17 477 azamat Almatyǵa qonys aýdarǵan. Keıingi derekke sáıkes, Almaty qalasy halqynyń sany 2 mln 264,5 myń adamdy qurap otyr. Al qala men Almaty aglo­merasııasyn qosa alǵanda 3,6 mln adam ońtústik astanany meken etedi. Kún saıyn qalaǵa qoǵamdyq kólik­pen 150 myńǵa jýyq adam jáne 230 myń­ǵa jýyq jeke kólik kiredi. Keıingi jyldary kóshi-qon esebinen halyqtyń ósýi shamamen 60%-dy, al tabıǵı ósim  40%-dy quraǵan. 

Birer jyl buryn Prezıdent pár­menimen elimizdegi aglomerasııanyń ­eń iri ortalyǵyna aıryqsha mán beri­lip, Almaty qalasy men Almaty oblysy­nyń damý máselesinde ákimder bir­lese jumys atqarýy qajettigi nazar­ǵa alyndy. Úkimetke tıisti tapsyr­ma berilip, Almaty aglomerasııasyn bas­qarý jónindegi keńes mardymsyz otyrys ótkizý alańy bolyp qalmaı, bul baǵyttaǵy jumystardy úılestirýde kásibı­likke, turǵyndarǵa qolaıly jaǵdaı ja­saýǵa ári qala men qala mańy aýmaǵyn úıl­esimdi damytýǵa basymdyq berý mindettelgen.

Úkimet bekitken Almaty aglomerasııasyn damytýdyń 2029 jylǵa deıingi keshendi jospary óńirdiń ornyqty ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Strategııalyq mańyzdy joba aıasynda qoljetimdi turǵyn úı men áleýmettik nysandar salý, sapaly ınjenerlik ınfraqurylym qurý, qala men oblys arasyndaǵy kólik baılanysyn jaqsartý, temirjol tasymalynyń sapasyn arttyrý, óndiristi damytý, jańa jumys oryndaryn uıymdastyrý baǵytynda shaǵyn ónerkásiptik parkter qurý, Indýstrıaldy aımaqty keńeıtý, óndiris oshaqtaryn oblys aýmaǵyna kóshirý sekildi maqsattar kózdelgen.

Qala ákimi Erbolat Dosaev maıat­nıktik kóshi-qondy eskere otyryp, qala­nyń kúndelikti halqy shashamen 3 mln adamdy quraǵanyn, qala mańyndaǵy aımaqpen kóliktik baılanys, sý burý, ener­gııamen jabdyqtaý, jumys oryndaryn kóbeıtý baǵytyndaǵy jumys­tar qarqyndy damı beretinin aıtyp keledi. Almaty aglomerasııasyn damytý ­josparynda 130 is-shara ótkizý kózdelgen bolsa, onyń 77-sin Almaty oblysy júzege asyrýǵa tıis. Bul rette birqatar ónerkásiptik kásiporyndy Almatydan tys jerlerge kóshirý máselesi tur. Osyǵan baılanysty ákimdikter kásip­oryn basshylary­men kelissózder júr­gizýdi qolǵa alǵan. Aınalasy az ýaqytta atqarylǵan sharýa az emes. Dese de aglomerasııaǵa aınal­ǵan basqa da iri qalalar sııaqty Almaty­nyń da óz syn-qaterleri bar. Bul birne­she jyldyń ishinde ońaı sheshimin taba ­salar másele emestigi taǵy anyq.

Megapolıs mańyndaǵy aýyl tur­ǵyndarynyń Almatyǵa jappaı aǵy­lýynyń sebebi san alýan. Sarapshylar Almatyny eldegi ómir súrýge eń qo­laı­ly qalanyń biri dep sanaıdy. Ha­lyq­aralyq «Economist Intelligence Unit» zertteý kompanııasy 5 jyl buryn sha­hardy álemdegi tirshilik keshýge oń­taıly 100 qalanyń tizimine qos­qan. Zertteýde úzdik qalalar 100 bal­dyq­ júıe­men 5 negizgi baǵyt boıynsha sara­lanǵan. Uıym Almatynyń turaq­ty­lyǵyn – 75, densaýlyq saqtaý sala­syn – 66,7, mádenıeti men qorsha­ǵan or­tasyn – 57,6, bilim salasyn – 66,7; ın­fra­qurylymyn 66,7 balǵa baǵalaǵan.

– Qalanyń aınalasynda Almaty aglomerasııasy qalyptasýy – ýaqyt talabynan týyndaǵan zańdy qu­by­lys. Osyǵan baılanysty qala tur­ǵyn­da­rynyń naqty sany ósip keledi. Joba­men halyqtyń 18-20%-y – Alma­tyǵa oqýǵa kelip-ketetinder. Taǵy ­30-40%-y medısınalyq qyzmet alý maqsa­tyn­­­da keledi. Almaty mańaıyndaǵy ­aýdan­darda bul qyzmetke degen sura­nys qam­­tamasyz etilgen. Turǵyndar qalaǵa kóp jaǵdaıda dáriger tapshylyǵy­nan emes, sapasy joǵary mamandardyń qyzmetin alý maqsatynda keledi. Alma­ty aglomerasııasy aýmaǵyndaǵy eldiń jartysyna jýyǵynyń turaqty jumys orny – qala ishinde. О́zge óńirlerden keletin stýdentterdiń de deni – Alma­tyda. Shaharǵa kiretin kólikterdi shek­teýmen emes, qala syrtyndaǵy turǵyn­dardyń qalaǵa jıi qatynaý qajettigi bolmaıtyndaı jaǵdaı jasaýmen aınalysý kerek. Almatynyń shetkeri aımaqtarynda turatyn azamattar qalanyń ortalyǵyna jetý úshin kemi 2,5 saǵatyn jolda, kólik keptelisinde joǵaltady, – deıdi áleýmettanýshy Nurlan Asqaruly.

Sarapshy atap ótkendeı, kólik kep­telisi – megapolıs úshin bas aýyrtar bas­ty taqyryp. Almaty qalasyna eń ja­qyn ornalasqan, alaıda Almaty oblysy aýmaǵyna kiretin 5 aýdannyń ózinde 200 myńnan asa avtokólik tirkelgen. Keptelis ýaqytynda olar qalanyń kó­liktik problemasyn ýshyqtyryp, eko­logııany lastap jatqany aıtpasa da tú­sinikti. Munda tranzıttik jolaýshylar aǵynynyń úlesi de bar. Keıingi jyldary Altynorda, Talǵar, Qulja tasjoly men basqa da baǵyttardaǵy joldardy keńeıtý jumystary qolǵa alyna bastady. Degenmen turǵyndardy tıtyqtat­­qan keptelis máselesi jýyq arada sheshi­min taba almaıtynǵa uqsaıdy.

Ekologııa men kólik keptelisi – sha­hardyń jazylmaı kele jatqan ja­­rasy. Qos problemanyń túıinin tar­qatýǵa qaladaǵy kólik sanyn retke kel­tirý men jylytý qazandyǵyn gazǵa kó­shirý qajettigin ekologter bes-alty jyl bederinde jarysa aıtyp júr. О́ndiristiń órge jyljýy men túrli tur­mystyq ıgilik qorshaǵan ortaǵa zalalyn tıgizbeı turmaıdy. Qala­daǵy birqatar dańǵyldy uzartý jumys­tary tolyq aıaqtalyp, jolaıryq­tar­dyń qurylysy qarqyn alsa, metro beket­teriniń sany artsa, keptelis sál de bolsa seıiledi degen úmit basym.

– Qalanyń Qaskeleń, Talǵar tara­pyndaǵy kireberis qaqpalaryna úlken kólik turaqtaryn ornatyp, shahar ishinde biryńǵaı qoǵamdyq kóliktermen qatynaýǵa úndep, qajet bolsa máseleni zań sheńberinde sheshýdiń tetikterin tap­qan jón. Damyǵan elderdegideı úlken qalalarǵa aýyr júk kólikterin múldem kirgizbeý kerek. Alyp qoıma­lar salyp, qajetti zattardy shaǵyn júk kólikteri arqyly ǵana qalaǵa tasy­maldaǵan lázim. Máselen, bir ǵana kóliktiń jyl ishinde aýaǵa tastaıtyn qaldyqtarynyń ishin­de kómirqyshqyl totyǵy 800 kılony, azot totyǵy 40 kılony quraıdy. Basqa da aýaǵa taraıtyn kómirqyshqyl zattary bar. Osylaısha, kólik tútinimen qorshaǵan ortaǵa 200-den asa zııandy zat bólinedi. Jalpy, el aýmaǵynda qorshaǵan ortany lastaıtyn zattardyń 60 paıyzy – kólikterden. Oǵan qosa janarmaı quıý beketterindegi benzın men dızel sapasyn kún saıyn tekserip otyrý qajet. Almatynyń 2,2 mln turǵyny bar. Alaıda ekologııalyq ahýal 20 mln halyq shoǵyrlanǵan Mehıko, 17 mln halyq ómir súretin Tegeran men Shanhaı, 10-15 mln aralyǵynda halqy bar Nıý-Iork, Ystanbul, Máskeý sııaqty qalalarmen qatar tur. Memleket úshin adam densaýlyǵynan asqan baılyq joq. Almaty aglomerasııasynda kózdelgen barlyq jospar laıyqty júzege asady dep senemiz, – deıdi qoǵam belsendisi Jandos Álimǵoja.

Al saıasattanýshy Edýard Poletaev ınfraqurylym máselesiniń sheshilmeýi ekonomıka tynysyn tarylta beretinin, qoǵamdyq kóliktegi problemalarǵa baılanysty jolaýshylar jeke kólikterge táýeldi ekenin aıtady. Ýrbanıst-ǵalym­nyń sózinshe, joldy keńeıtý men jolaı­ryqtar salý máseleni túbegeıli shesh­peıdi. Aldaǵy ýaqytta muny joǵa­ry jyldamdyqty tramvaı (LRT) jáne metro qurylysymen jalǵastyrý kerek.

«Inklıýzıvti sheshim qabyldaý tetik­­terin ázirleýge basymdyq be­rip, ashyqtyqty damytý qajet. Qala qu­ry­lysy jobasyna úkimettik emes uıym­dardy, jergilikti qoǵamdastyqtardy, qa­byldanǵan sheshimderge tikeleı áser etetinderdi tartý kerek», deıdi ol.

Jyl basynda Almaty men qala aýma­ǵynda oryn alǵan jer dúmpý­leri seısmıkalyq qaýipti aımaq tur­ǵyn­daryn úreı qushaǵyna alǵany má­lim. Sol tusta joǵary qabattaǵy pá­ter­lerdi satylymǵa qoıý deńgeıi údep, qala irgesindegi jer úılerge sura­nys artqan. Alaıda statıstıka ishki kóshi-qonda bálendeı jańalyq joq eke­nin, Almatyǵa at basyn buryp jat­qandardyń sany jyldaǵydan artpasa kemimegenin kórsetip otyr.

«Kez kelgen iske ǵylymı kózqaraspen kelý kerek. Almatynyń seısmıkasy, ekologııasy, qansha turǵynǵa laıyq­taldy degen másele ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynan keıin keshendi túr­de zerttelgen emes. Sebebi qalanyń jaǵ­daıyn, múmkindi­gin jan-jaqty zert­tep, tıisti oryndar­ǵa habarlap otyra­­tyn ǵylymı zert­teý ınstıtýttary jabylyp qaldy. Biz Almatyny keńeıtý týraly sheshim qabyldaǵanda qala­nyń ekologııasy, seısmologııasy jaıly keshendi zert­teý júrgizýimiz kerek edi. Sebebi qala lastanǵan aýany jel kó­te­rip alyp ketetin jazyq dalada emes, ­taý baý­raıyndaǵy qazandyqta ornalas­­qan. Alma­tyda memlekettik baǵdarla­ma­men saly­nyp jatqan kópqabat­ty úılerde nemese qala syrtyndaǵy jeke­menshik úılerde seısmıkalyq jáne ekologııalyq talaptar saqtala ma degen saýal tolǵandyrady», deıdi ekolog Bedelbek Talasbaı.

Aglomerasııanyń aýqymdy min­det­teri týraly aıtqanda bilim berý, den­­saýlyq saqtaý salalarynyń ın­fra­­­qurylymyn damytý prob­lema­­sy alǵy shepte atalatyny anyq. Maıatnıktik kóshi-qonnyń baqylan­baýynan balabaqshalarǵa, mektepterge, bilim mekemelerine joǵary júkteme túsedi. Qazirgi ýaqytta balalardy bilimmen qamtamasyz etýge qalanyń mańyndaǵy bóliginde úsh aýysymda oqytý qoldanylady. Bul bilim sapasynyń tómendeýine, me­ke­meniń pedagogıkalyq quramyna jo­ǵary júkteme túsýine ákeledi. Osy min­detterdi sheshýge baǵyttalǵan ke­shen­­di josparlar keshiktirmeı orynda­­lyp, qoldanystaǵy nysandardy jańar­tý, qosymsha bilim berý meke­melerin ­salý isi qarqyn alsa ıgi.

О́ńirdegi ınjenerlik jelilerdiń tozýy – ózekti problemalar qatarynda. Turmystyq qaldyqtar kóleminiń ul­ǵaıýy, qaldyqtardy qaıta kádege jaratý isiniń jolǵa qoıylmaýy ekologııalyq problemalar týyndatyp otyr. Elektr energııasynyń jetispeýshiligi, elektr qýatynyń jıi úzilýi, sondaı-aq eskirgen energetıkalyq ınfraqurylym óńirdiń jumys isteý sapasyna tikeleı áser etetini málim. Jylýmen jabdyqtaý jáne gazben jabdyqtaý jelilerine qatysty problemalar da az emes. Ma­mandar bul máseleler birte-birte she­shimin tabatynyn aıtady.

Sarapshylardyń boljamynsha, ­2030 jylǵa qaraı Almaty qalasy hal­qy­­nyń sany 2,5 mln-ǵa jetedi. Al 2040 ­jyly – 3 mln, 2050 jylǵa qaraı­ 3,6 ­mln-ǵa deıin ósýi yqtımal. Ta­bıǵı ósim 2021 jylǵy 47 paıyzdan 2050 jylǵa qaraı 60 paıyzǵa deıin artady. Qalanyń bas josparyn ázirleýge qatysýshylardyń biri Tamara Zalogınanyń pikirinshe, munsha ha­lyqty baspanamen qamtýǵa 2040 jyl­ǵa deıin 45,6 mln sharshy metr turǵyn úı bolýǵa tıis. 2030 jylǵa de­ıin­gi bas jospar boıynsha jobalyq usy­­nystardyń birinshi kezeńin iske asyrý úshin áleýmettik ınfraqurylymdy damytýǵa 1 trln 391 mlrd teńge ınves­tısııa qajet. Investısııalardyń basym bóligi mektep pen mektepke de­ıingi bilim berýdi damytý, densaýlyq saq­taý mekemelerin jetildirý isine jum­salmaq. Megapolıste 2040 jylǵa deıin 188 mektep pen 300-den asa balabaqsha salynady. Jobamen 2030 jylǵa deıin qalada 180 myńǵa jýyq jumys orny qurylýǵa tıis. Onyń 30%-y polıseı, órt sóndirýshi, dáriger, muǵalim se­kil­di áleýmettik sala men tirshilikti qam­ta­masyz etýge baǵyttalǵan salalarǵa tıe­sili, al qalǵan 70 paıyzy – maman­dan­dy­rylǵan jumys oryndary.

ALMATY