Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Onyń aıtýynsha, keıingi birneshe aptada arnaıy moderatorlar komandasy jasandy ıntellektini paıdalaný arqyly zańǵa qaıshy kontenttiń bárin buǵattap, izdeý júıesin qaýipsiz etýge kúsh salǵan. «Telegram-daǵy izdeý júıesi basqa qosymshalarǵa qaraǵanda áldeqaıda damyǵan, ol qoldanýshylarǵa jalpyǵa qoljetimdi arnalar men bottardy tabýǵa múmkindik beredi. О́kinishke qaraı, keıbir adamdar zańsyz taýarlaryn satý maqsatynda bizdiń erejelerimizdi buzyp, osy fýnksııany teris maqsattaryna paıdalanyp ketti», dedi P.Dýrov.
Telegram basshysy bul qabyldanǵan sheshim qylmyskerlerdiń teris áreketine tosqaýyl qoıatynyn, sondaı-aq qosymshanyń jaǵymdy ımıdjin saqtap qalatynyn aıta kele: «Izdeý júıesi zańsyz taýarlardy ótkizýge emes, dostar men jańalyqtardy tabýǵa arnalǵan. Biz teris pıǵyldylardyń mıllıardqa jýyq qoldanýshysy bar platformamyzdyń ımıdjine nuqsan keltirýine jol bermeımiz», dedi.
2013 jyly paıda bolǵan Telegram platformasy órisin keńge jaıyp, ásirese keıingi 5 jyldyń ishinde aýdıtorııasy tórt esege ósti. Qazirgi kúni 950 mln adam paıdalanatyn ol dúnıedegi eń iri áleýmettik jelilerdiń ondyǵyna kiredi. 2023 jyly messendjerdi álem boıynsha Úndistan turǵyndary eń kóp júktegen. Naqty aıtqanda, 104,04 mln adam muny óz gadjetine ornatypty. Ekinshi orynda – Reseı (34,4 mln júkteý), úshinshi orynda – Indonezııa (27,21 mln). Al bizdiń elimizde byltyr messendjer 7,58 mln ret júkteldi, bul kórsetkishpen álemde 13-orynda turmyz. Kórip otyrǵanymyzdaı, Telegram Azııa men TMD elderinde qatty tanymal, alaıda Eýropa men AQSh-ta qoldanýshylar qatary aıtarlyqtaı kóp emes. Al Qytaı, Pákistan, Iran elderi oǵan múldem tyıym salǵan.
Telegram-nyń tez tanymal bolyp ketýine qoldanýshylardyń jeke málimetteriniń qatań qorǵalýy sebep bolǵany aıdan anyq. Joba avtory bul múmkindikti aldaǵy ýaqytta qylmyskerler men pıǵyly teris adamdar da paıdalanyp ketetinin bilmedi dep aıtý qıyn. Biraq bilse de, jeliniń tez taralýy men tanymal bolýy úshin osyndaı qadamǵa barǵanyna shúbá joq. Keıingi jyldary sıfrlyq platforma pornografııalyq materıaldar, onyń ishinde balalar pornografııasy, adam saýdasymen aınalysatyndar, esirtki satatyndar, alaıaqtar, ózge de «jasyryn» áreket etýdi kózdeıtin qylmyskerlerdiń naǵyz «ordasyna» aınalyp shyǵa keldi. Olardyń kim ekenin quqyq qorǵaý organdary da bile almaıtyn.
«Qylmyskerlerdi qyzǵyshtaı qorǵady» dep aıyp taǵylǵan P.Dýrovtyń bul áreketi, árıne, kóp eldiń bıligine unaı qoıǵan joq. Degenmen Telegram-nyń qupııa jeli bolyp qalǵanyn qalaıtyndar da az emes edi. Sodan da shyǵar, jeli ıesine qatysty qýdalaý sharalary buǵan deıin bolǵan joq. Alaıda fransýz jandarmerııasynyń shydamy shegine jetse kerek, 24 tamyzda jeke ushaǵymen Parıj áýejaıyna qonǵan Dýrovty birden qolǵa túsirip, 96 saǵat boıy tergep, onyń sońy qupııalylyq saıasatynyń ózgeretini týraly málimdemege ulasyp otyr.
Qazir álemde bul ózgeristi qoldaýshylar da, oǵan qarsy shyqqandar da az emes. Keıbir sarapshynyń aıtýynsha, moderatorlardyń qaýipti kontentti qoljetimsiz qylyp qoıýy jetkiliksiz. Máselen, Stenford ýnıversıteti (Kalıfornııa, AQSh) Internet jáne qoǵam ortalyǵynyń sarapshysy Dafna Keller zańsyz kontentti jasyryp qoıý onyń keıin qaıtadan paıda bolýyna jol ashatynyn, sondyqtan platformadan tolyqtaı óshirilýge tıis ekenin aıtady. Al Toronto ýnıversıteti (Kanada) Azamattyq zerthanasynyń mamany Djon Skott-Reıltonnyń pikirinshe, bul ózgerister Telegram-dy saıası pikirtalas úshin paıdalanatyn adamdarǵa jaǵymsyz áser etip, sóz bostandyǵyn shekteýi múmkin. «Platformany óziniń saıası kózqarastaryn ashyq bildirýge qoldanatyn adamdar Telegram ákimshiligi totalıtarlyq rejimder bıligimen aýyz jalasady dep qaýiptenedi» deıdi ol.
P.Dýrovtyń málimdemesinen keıin elimizdiń memlekettik organdary men sarapshylarynyń da osy máselege qatysty pikirin bilgen edik. Olar bul sheshim esirtki satý men feık aqparat taratý sekildi keleńsizdikterge jol ashyp otyrǵan Telegram arnalarynyń júgensizdigine tosqaýyl qoıatynyn aıtady. Al medıamenedjer Qanat Saharııa jelide otyrǵan qylmyskerlerdiń IP-mekenjaılaryn quqyq qorǵaý organdaryna berý Telegram messendjeriniń odan ári damýyna zor yqpal etetinin jetkizdi.
«Eki jyl buryn Polshada ótken konferensııaǵa qatysqanymda, ol jerdegi halyqtyń Telegram jelisin múldem paıdalanbaıtynyn kórip tańǵalǵanym bar. Sóıtsem, qylmyskerler úıir keletin platforma Eýropada asa tanymal emes eken. P.Dýrovtyń keshegi málimdemesi durys sheshim bolǵanyna shúbá joq. Budan bylaı Telegram qaptap ketken anonımdi «qoqystan» tazaryp, hat almasý men kommýnıkasııanyń salamatty alańyna aınalady dep oılaımyz. Jalǵan aqparat taratatyn feık arnalardyń qoǵamǵa qaýpi esirtki taratatyn arnalardan kem emes. О́ıtkeni ol «halyq senimi» sekildi bazalyq uǵymǵa kóleńkesin túsiredi. Burmalanǵan aqparatpen jurttyń mıy ýlanǵannan keıin olar dástúrli buqaralyq aqparat quraldaryna da senýden qalady. Shyndyq pen ótiriktiń ara-jigin aıyra almaıdy», deıdi Q.Saharııa.
Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi Aqparattyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary Úmitjan Aryqbekovanyń aıtýynsha, mınıstrlik sıfrlyq platformalarmen qarym-qatynas ornatqan. Sonyń ishinde Telegram-nyń bizdiń elimizge jaýapty ókilimen baılanysqa shyǵyp, onyń baılanys málimetterin Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine bergenin aıtady. Eger jeli arnalarynda zańǵa qaıshy aqparat taralyp jatsa, olardy buǵattaý jumysymen Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi aınalysatynyn jetkizdi.
Bizdiń elimizde Telegram arnalary arqyly jasalatyn quqyq buzýshylyqtyń keń taraǵan túri – esirtki taratý. Biz buǵan deıin de osy taqyrypta tártip saqshylarymen suhbat qurǵanymyzda, olar Telegram arnalaryna qatysty shaǵymyn jetkizgen edi. Atap aıtqanda, bul arnalar qylmyskerlerdiń shetelde otyryp-aq elimizde saýdalaryn júrgizýine, «jasyryp ketýshilermen» emin-erkin baılanysyp, tapsyrmalaryn berýine múmkindik jasap otyr. Al olardy ustaý múmkin emes. Astana qalasy Polısııa departamenti baspasóz qyzmetiniń bergen málimetine qaraǵanda, tártip saqshylary esirtki satatyn arnany anyqtaǵan jaǵdaıda ony Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine buǵattaý úshin joldaıdy eken. Biraq arnany japqanmen artynsha ol basqa nıkneımmen qaıtadan paıda bolyp, jumysyn jalǵastyra beredi. Burynǵy jazylýshylary da óship ketpeıdi. Eger shyn máninde arna ıeleriniń IP-mekenjaılary men telefon nómirlerin bilý múmkindigi týsa, bul esirtki satý sekildi qylmysty jasap júrgenderge qarsy qýatty soqqy bolar edi.
«P.Dýrovtyń jasaǵan málimdesesi – ázirge sóz júzinde ǵana berilgen ýáde. Bul jóninde áli naqty eshqandaı sheshim qabyldanǵan joq. Osy áleýmettik jelide tek esirtki ǵana emes, adam saýdasy, terrorızm, pornografııa taratý sekildi kóptegen quqyq buzýshylyq jasalady. Degenmen qazirdiń ózinde Telegram-daǵy anonımdi arnalar óz kontentin tazalap jatyr. О́ıtkeni olar erteńgi kúni IP-mekenjaılary arqyly ustalatynyn jaqsy biledi. Telegram sheteldik platforma bolǵandyqtan, aldymen elimizdiń tıisti organdary olarmen baılanys ornatýy kerek. Qazirgi kúni polısııa elimizdegi halyq kóp tutynatyn jarnama jasaýshy sıfrlyq platformalarmen jumys isteıdi. Ol jerde zańǵa qaıshy málimet shyǵatyn bolsa, buǵattaı alamyz. Telegram-da osyndaı áreketti jasaý úshin aldymen naqty halyqaralyq kelisim bolýy kerek», deıdi qalalyq PD baspasóz qyzmetiniń mamandary.
Ár adamnyń qolynda bir-bir gadjet júrgen búgingi zamanda kópke qoljetimdi áleýmettik jelilerdiń qaýipsiz ári paıdaly bolǵany, sonyń ishinde aýdıtorııasy artyp jatqan Telegram-nyń da tizginsiz ketpeı, qadaǵalanyp turǵany – qoǵam talaby.
