Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Sózdi professordyń ózi bastady. Eń áýeli «qazaqtyń qandaı myqty jazýshylary bar?» dep surady. Men lezde Muhtar Áýezovten bastap Beıimbet Maılın, Júsipbek Aımaýytuly, Sáken Júnisov, Ábdijámil Nurpeıisov, qazirgi Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Tólen Ábdikke deıin tizip aıtyp berdim. Tipti olardyń shyǵarmashylyǵyndaǵy jańasha stılder men tyń oılar jóninde de toqtaldym. Sál únsizdikten keıin ol betime qarap: «Sen renjime, men álem ádebıetin taýysyp oqyǵan adammyn, qazaq jazýshylarynan Abaıdy, Muhtar Áýezovti jaqsy bilemin, shyǵarmalaryn oqyǵanmyn, al sen ataǵan jazýshylardyń kóbiniń atyn da bilmeıdi ekenmin, myqty jazýshylaryń bolsa, onda olardyń kitaptaryn, ásirese romandaryn nege aǵylshyn tiline aýdarmaısyńdar?» degen zańdy suraqty qoıdy. Men sol keshte oılanyp qaıttym. Álgindegi jetekshimniń sózi bizdiń ádebıetimizdiń Batys qoǵamynda, ásirese Amerıka topyraǵynda nasıhattalmaı jatqanyn meńzep tur emes pe?
О́tken jyly «Men de Áýezov sapar shekken Vashıngtonǵa bara jatyrmyn ǵoı, ol jazǵan «Amerıka áserlerin» ala keteıin» degen oımen bir danasyn alǵanmyn. Jetekshimizdiń álgi suraǵynan keıin «Amerıka áserleriniń» aǵylshynsha nusqasyn sondaǵy professorlarǵa, qazaq ádebıetin oqyǵysy keletin amerıkalyqtarǵa oqytyp, olardyń pikirin bileıin degen oımen jumys isteı bastadym.
Muhtar Áýezovtiń joljazba kitabyn eń aldymen Krıstofer Kojm esimdi amerıkalyq professorǵa aparyp berdim. Ol kisi 2009-2014 jyldar aralyǵynda AQSh-tyń Ulttyq barlaý keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. Qazir biz bilim alǵan Djordj Vashıngton ýnıversıtetiniń professory. Eki aıdan keıin elektrondy poshtama hat jazyp, kitapty oqyp bolǵanyn, óz pikirin aıtýǵa daıyn ekenin habarlady. «Muhtar Áýezovtiń atalǵan saparnamasyn oqyp shyqqannan keıin, meniń ótken ǵasyrdaǵy AQSh qoǵamyna degen túsinigim arta tústi. Ásirese syrttan kelgen qalamgerdiń bizdiń memleketimizdiń mádenıeti men ádebıetine, qoǵamyna qoıǵan dıagnozy qyzyqtyrdy. Qoǵamtanýshy ǵalym retinde men onyń eki memlekettiń mádenı-tarıhı baılanysyna tereń úńilgenine, óz oıyn búkpesiz jazyp qaldyrǵanyna tánti boldym. Sonymen birge ol amerıkalyqtardyń keshegi keńes odaǵy quramyndaǵy elderdiń ádebıeti týraly eshteńe bilmeıtinin de ashyq jazady. Bilmegendikten, mundaǵy jýrnalıster konferensııa barysynda qazaq, ýkraın, orys ádebıetindegi ózge myqty shyǵarmalar jóninde dym aýyz asha almaı, tek «Doktor Jıvago» romany týraly ǵana suraqtar qoıady. Muhtar Áýezov myrza budan syrt, AQSh qoǵamynyń tehnologııalyq dáýirge bet alyp bara jatqanyn, qalalardyń dınamıkaly beınege enip, kún saıyn damyp jatqanyn da oqyrmanyna usynady. Oǵan bizdiń eldegi keı kıno men ádebıettegi buzaqylyq sıpattaǵy týyndylar múlde unamaıdy. Qysqasha aıtqanda, men osy kitapty oqý arqyly qazaq ádebıetinde osyndaı keremet jazýshy bar ekenin bildim. Budan keıin qazaq ádebıetiniń úzdik shyǵarmalaryn oqýǵa ýaqyt tabamyn», dedi ol aǵynan jaryla.
Osydan keıin biz «Zeınolla Sánik atyndaǵy mádenıet qorynyń» qoldaýymen «Áýezovtiń Vashıngtondaǵy kúnderi» atty shaǵyn derekti fılm túsirýge kiristik. Túsirilim barysynda Muhtar Omarhanuly sapar shekken Vashıngtondaǵy Shekspır kitaphanasy, Kongress kitaphanasy, Vashıngton meshiti, ol qonǵan Shorm qonaqúıi, «Vashıngton Post» gazeti sııaqty oryndarǵa baryp, Muhtar Áýezovtiń izi qalǵan kóshelermen júrip óttik. Tipti Djordjtaýn qalashyǵyndaǵy Tasúıge, murajaıyna da arnaıy bardyq. Muhtar Áýezov Vashıngton saparynda aınalasyna barlaı qarap, ár qubylysqa, ár ózgeriske nazar salǵany shyndyq. Tipti ol Vashıngtonda qandaı aǵashtar, gúlder men shópter ósetinin, aǵashtardyń butaqtarynyń qalaı jaıqalyp turǵanyna da kóz salady. Oıy júırik, sanasy sergek qazaq jazýshysyna ózge eldiń ózgeshe keıiptegi qalasynyń tynys-tirshiligi bólekshe kóringenin onyń jazbasynan oqı alamyz.
«Amerıka áserlerin» arnaıy ýaqyt taýyp oqyp shyqqan Djordj Vashıngton ýnıversıtetiniń professory Kazýmı Homa Muhtar Áýezovti sonaý stýdent kezinen biletinin aıtyp, aqtaryldy. «Men Áýezovtiń atyn Japonııada júrgende estidim. Sol kezde Ortaazııalyq rejısserlerdiń týyndylary Tokıoda qoıyldy. Solardyń ishinde Muhtar Áýezov shyǵarmasynyń jelisimen túsirilgen bir fılm bar edi, umytpasam, qasqyr men balanyń ómiri jóninde. Shynyn aıtsam, men sol fılmdi unatyp kórdim. Shyǵarma jelisindegi qasqyr men balanyń arasyndaǵy oqıǵalar kimdi bolsa da oılandyrmaı qoımas edi. Sodan keıin men osy jazýshynyń shyǵarmalaryn oqýǵa ańsarym aýdy. Jaqynda ǵana onyń qalamynan týǵan «Amerıka áserleri» atty joljazbasyn oqyp shyqtym. О́z zamanynda aty shyqqan qalamgerdiń shetelden, ıaǵnı alpaýyt AQSh-tan kórgen-bilgenin shyǵarma etip jazyp qaldyrýy da – qurmetteýge tatyrlyq is. Bul kitapty oqyǵandar Áýezovtiń jazý stılimen ǵana emes, onyń týǵan eliniń jaǵdaıymen de tanysady. Osy shyǵarma arqyly biz Amerıkanyń, onyń ishinde Vashıngton qalasynyń sol kezdegi beınesin kóre alamyz. Bul týyndynyń bereri kóp».
Bir sát qazaq jazýshysy arnaıy ýaqyt bólip, Vashıngtondaǵy meshitke de at basyn burady. Ol munda ár juma saıyn 17-18 memleket elshileri, elshilik qyzmetkerleriniń osy meshitke keletininen habardar bolady. Áýezov meshit ımamyna «munaraly meshit bolǵandyqtan, mázin azandy qalaı shaqyrady?» dep suraq qoıady. Al meshit ımamy «ol jóninde qazirgi radıotehnıkany paıdalanamyz», dep jaýap beredi.
AQSh astanasyndaǵy qysqa ǵana úsh kúndik saparynda Muhtar Áýezov tarıhı jáne mádenı oryndardy kóp aralapty. Biz onyń kitabyn Kongress kitaphanasynyń qyzmetkeri Djon Vıkss hanymǵa kórsetkenimizde, ol mundaı kitaptan habary joq ekenin aıtyp, alda oqyp shyǵýǵa ynta bildirdi. Qalaı desek te, qazaqtyń qabyrǵaly jazýshysynyń sheteldegi, ásirese Amerıkadaǵy oqyrmandary jyl saıyn kóbeıip keledi.
