Atalǵan sýretterdi amerıkalyq Oýen Lattımor esimdi ǵalym qazirgi Shyńjań ólkesiniń Ile aımaǵyna barǵan sátinde túsirgenin bildik. Oýen Lattımor (1900–1989) – Qytaı men Ortalyq Azııany, ásirese Mońǵolııany jiti zerttegen bedeldi ǵalym. Ol 30-jyldary Tynyq muhıty qatynastary ınstıtýty shyǵaratyn «Pacific Affairs» jýrnalynyń redaktory bolǵan kósheli kisi. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde AQSh-tyń Azııaǵa qatysty saıasaty týraly qoǵamdyq pikirtalasta mańyzdy ról atqarǵan tulǵa. Osyndaı tanymal tulǵanyń nazaryn aýdarǵan qazaqtar ómiri beınelengen sýretter toptamasyna biz de úńilip kórdik.
Kózimizge ottaı basylǵan alǵashqy sýrette kıiz úıdiń aldynda aýyl qazaqtary qaz-qatar otyr. Avtor bul sýrettiń túsindirmesinde: «Aýyl basshysynyń úıiniń aldynda otyrǵan qazaqtar, Alban rýynan, 1927 jyl, Qulja mańy», dep jazady. Sýretke oı júgirtsek, aýylbasynyń úıinde áldebir toı nemese basqosý bolǵanda túsirilgen sııaqty. Aýyl adamdary jaqsy kıinip alǵan, kıiz úıdiń eki jaq beldeýinde minis attary baılanypty.
Al ekinshi sýrette qazaq áıelderi Oýen Lattımorǵa sýsyn berip turǵan tamasha sát beınelengen. Bul fotoǵa qazaqtyń alystan kelgen jolaýshyǵa sýsyn berý dástúri syıyp-aq tur. Egde jastaǵy bir áıel urshyǵyn ıirip, óz sharýasymen ábiger. Qasyndaǵy jastaý eki áıel AQSh ǵalymynyń tilin túsinbedi me eken, bir-birine qarap, áldeneni aıtyp tur. Qosar at alyp, óz baǵytyna jol alǵan amerıkalyq jıhankez de óz oıymen áýre. Kımeshek-shylaýyshy qup jarasqan qazaq áıelderiniń ǵasyr burynǵy beınesi taspalanyp qalǵanyna súıinish bildirdik.
Kelesi bir sýrette naǵyz kóshpeli qazaqtar beınelenipti. О́gizge júk artyp, jaılaýǵa kóship nemese qaıtyp bara jatqan malshylardyń ómiriniń bir úzigi dep túsindik. Jalpy, amerıkalyq ǵalym qazaqtardyń shynaıy bet-beınesin ashyp kórsetýge tyrysqanyn sezindik.
Kelesi sýrette keń jaılaýda, taý baýraıynda jaıylyp júrgen qazaq jylqylarynyń, malyn túgendep júrgen jylqyshylardyń er qanaty atalǵan qylquıryqtylardyń samarqaý keıpi, beıǵam ómir taspa kózine sátti túsipti. Bylaısha aıtqanda, malshylardyń baılyǵy da osy úıir-úıir jylqylarmen ólshenetinin amerıkalyq zertteýshi ańdasa kerek. Bir sát keń jaılaýdy, salqyn samaldy, ondaǵy erkin de beıǵam tirshilikti kóz aldyńyzǵa elestetińiz. Biz sóz etkeli otyrǵan myna sýret te dál sondaı kórinisti qaıtalap tur. Kıiz úıdiń qos qaptalynda turǵan er men áıel (múmkin erli-zaıypty) áldebir jaqqa kóz salyp, nazar aýdarypty.
El ishinde «qazaqtyń qara qosy» degen uǵym bar. Sondaı bir qostyń ishinen syrtqa uıala qarap turǵan aýyl balasynyń kelbetin de Oýen Lattımordyń túsirgen fotolarynan kóre alamyz. Bul sýrette quddy qazaqtyń qara domalaq balasy bolashaqqa qam-qaıǵysyz keıippen, úlken úmitpen qarap turǵandaı jyly seziledi.
Qalaı desek te, muhıttyń ar jaǵyndaǵy alyp Amerıkanyń arhıvinde saqtalǵan ǵasyr burynǵy qazaqtyń beınesi búgingi urpaq úshin de kerekti jádigerlerdiń biri bolmaq. Tarıhymyzdy túgendeýge umtylǵan bizdiń el úshin shetelden tabylyp jatqan qazaqqa qatysty derekterdiń ár paraǵy qymbat. Biz oqyrmanǵa usynyp otyrǵan bul sýretterden múmkin bireý ata-ájesiniń, jamaǵaıyn týysynyń beınesin tanyp jatar. Bizdiń maqsat ǵylymnyń bir aty izdenis ekenine kóz jetkizý ekeni shúbásiz. Sarǵaıǵan paraqtardaǵy, saqtalǵan sýretterdegi keshegi qazaqtardyń kelbeti búgingi qoǵam úshin de mańyzdy ári maǵynaly bola bermek.
