Ǵylymǵa jáne tanymǵa núkte qoıylmaıdy. О́mir de, qoǵamdyq qubylystar da bulardy baǵalaıtyn ǵylymı júıe sekildi kúrdelenip, salalanyp damı beredi. Mine, sol úshin bilimge de, ǵylymǵa da ornyqty parasat kerek. Memlekettiń damýyna da, ol damýdy baǵdarlaý men tanýǵa da bıik parasat qajet.
Qazaqqa qara shańyraq, kıeli topyraq bolǵan jerde týyp-ósken Ábýnasyr Ál-Farabı leksıkonynda «izgi qala» men «parasatty qala» uǵymdary qatar aıtylady. Bul jerde «qala» – memleket, jurt. Keıingi Asanqaıǵy aıtatyn «Bul zamanda ne ǵarip? Aq qalaly boz ǵarip» degendegi «qala» da – memleket.
Ál-Farabı: «Aqyl-parasat – adamnyń oılaýyna, ǵylym men ónerdiń mánin uǵýyna, jaqsy qylyq pen jaman qylyqtyń ara jigin ashýyna kómektesetin kúsh» deıdi.
Ǵulamanyń oıynsha, «izgi qalany turǵyzý maqsatyndaǵy múddesimen basqa mamandyqtyń bárin jumyldyrǵan mamandyqtar ǵana jetekshi mamandyq bolady».
Otandyq bilim-ǵylymnyń memlekettik damý josparlarynda bolashaq mamandardyń básekege qabilettigin arttyrý, izdenis áleýetin jańa zamanǵa saı salalandyrý maqsat etip qoıylǵan. Kún tártibindegi orta bilimniń jańashyldyǵy men JOO-nyń akademııalyq derbestigi men avtonomdyǵy alda kútiletin nátıjege baǵyttalsa deımiz. Qazaqstannyń parasatty joly kúsh biriktirsek qana oraıly, sátti júzege aspaq.
Bilim salasyndaǵy sapa men shynaıy ózgeris – eldiń áleýetti baǵdaryn, múmkindik ólshemin, zor jaýapkershiligin aıqyndaýǵa tıis.
Ár sala óz baǵytyna qarap izdenip júrgenine birshama ýaqyt ótti. Biraq nátıjesine qoǵamnyń kóńili tolmaı jatqany da ras.
Baıqap otyrsaq, alda jumys ta, jaýapkershilik te az emes. Biraq bilim men ǵylymdaǵy sapany syrtqy pishindi kóshirýmen oryndaı almaımyz. Bul jerde dástúr men jańashyldyq, ásirese sala qaýymdastyǵynyń shynaıy, janashyr taldaý pikiri, tujyrymdamasy, ortaq sheshimi mańyzdy.
Bizde orta, joǵary bilim júıesindegi azamattardyń kóbi «ınemen qudyq qazatyn» salaǵa búgin kelgen joq. Tájirıbe bar, izdenis te bar. Biraq mindetimiz – sol tájirıbe men dástúrdi, jańashyldyqty el qajetine durys jaratýda bolyp tur. Sol arqyly álemdik syn-qaterge tótep berýimiz qajet.
Osy rette mynandaı usynysty ortaǵa salǵymyz keledi:
Birinshiden, biz jas býynnyń belsendiligin árqashan eldik-memlekettik arnaǵa buryp otyrýymyz kerek. Sonymen birge elimizdiń parasatqa negizdelgen dástúrin jastar suranymyna saı jańa zaman formatynda jetkizýge kúsh biriktirgenimiz abzal.
Ekinshiden, árbir eldik-memlekettik mádenı sharany oqý úderisimen baılanysta jáne ınnovasııa negizinde qurǵanymyz jón. Sondyqtan qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵyttaǵy pánderdiń burynnan ózgermeı kele jatqan qaǵıdatyn (aty – «tıptik jospar», zaty – sýbektıvti jospar) ózgertip, qasańdyqtan jáne birjaqtylyqtan arylǵan arnaǵa salý qajet. Ol úshin eksperıment túrinde jetekshi ýnıversıtetterdiń bilikti, kóshbasshy professor-meńgerýshilerine keń múmkindik, tańdaý múmkindigin týǵyzǵan maqul.
Úshinshiden, qazir ǵylymı áleýet qalyptastyrýda jáne maman daıarlaýda óte qyzyq úrdis júrip jatyr. Mysaly, buryn akademık Álkeı Marǵulan óz shákirtin ózi tańdaıtyn. 90-jyldary akademık Salyq Zımanov ta óz shákirtin ózi tańdaıtyn. Qazirgi magıstratýra jáne PhD baǵdarlamasyna bilimger qabyldaýda mundaı tańdaý joq. Akademıkter, professorlar shákirtin izdep júr, talantty shákirtter akademıgin, professoryn izdep júr. Ǵylym jasaýdyń ólshemi – eshqashan aǵylshyn tili (nemese ózge til), sondaı-aq reıtıngi qıly-qıly jýrnalǵa maqala jarııalaý bola almaıdy. Bolashaq ǵalymdy ǵalym (nemese ǵylymı qaýymdastyq) óz kózimen kórip, sapasyn ózi baǵalaı bilýi kerek.
Osy oıdy Ustazdar kúni qarsańynda aıtýymyzdyń da reti bar. О́ıtkeni muǵalim (muǵalym) etımologııasynda «ǵalym» uǵymy tur. Mektep ustazy – keleshek ǵalymnyń dúnıetanymyn qalyptastyratyn tulǵa. Qazirgi mektep, JOO júıesinde kórkem shyǵarma (meıli esse deıik) men dıktanttyń múldem sıreýi bilim alýshyny ósirip otyrǵan joq.
Sondyqtan bul da – oraıy kelgen taǵylymdy keńesý. Árbirimizdiń kitap sóremizde ultqa ustyn bolǵan tulǵalar – ál-Farabıden ál-Mashanıǵa deıingi, Abaı-Ahmetten keshegi ardaqty alyptarǵa deıingi nar tulǵalarymyzdyń murasy tur. Bári – parasatqa shaqyratyn dúnıeler. Endeshe ádilettik qaǵıdaty men eldik muratty baıandy etýde parasat bastaýynyń káýsaryna qanyp, naqty qadammen jarqyn kúnderge qaraı adymdap, eńbek ete bereıik.
