Zertteý nysanasy – AQSh-taǵy qazaq dıasporasy

«Otandastar qorynyń» soń­ǵy dere­gine júginsek, qa­zir shetelde turatyn qazaq­tar­dyń jal­py sany shamamen 5 mıllıon­dy quraıdy eken. Al olar 40-tan astam elde ómir súredi eken. Qazirgi qazaq dıasporasynyń kúndelikti turmystaǵy máselesi de bizdi oılandyrmaı qoımaıdy. Osy taqyrypty zerttep júrgen PhD Gúlnash Ashatpen Vashıngton qalasynda kezdestik. Ol AQSh-taǵy qazaq dıasporasy týraly ǵylymı jobany Rýslan Sákeevpen birge oryndap júr­genin aıtty.

«Biz bul zertteýimizdi Dok­tor Shon Ro­berts­tiń jetek­shi­ligimen Djordj Vashıng­ton ýnıversıtetinen Instıtý­sıonaldyq tek­serý keńesi (Institutional Review Board (IRB) maquldaýyn alǵannan keıin 2024 jyl­dyń mamyr aıynda bastadyq. Empırıka­lyq aq­­­­pa­ratty jınaý kezeńi naý­ryz-tamyz aılaryn qamtydy. Osyn­daǵy qazaq dıasporasy, ım­mıgranttary jóninde zertteý­ler joq­tyń qasy, tipti Orta­lyq Azııadan kel­gen ımmıgranttardyń ómi­ri osy ýaqytqa deıin óte az zert­telgen. Jalpy, sanaq derek­te­ri­nen basqa, Amerıka úkimeti bul top­tar boıynsha statıs­tı­ka júrgizbeıdi. Azııalyq amerı­ka­lyqtar – atalǵan eldegi eń úl­ken dıasporanyń biri», deıdi Gúlnash Ashat.

Iá, bárimizdi «AQSh-taǵy qazaqtardyń ómiri qandaı? On­daǵy qazaqtardyń úlesi, qan­dastarymyzdyń naqty sany qan­sha? Olardyń tarıhı Otany­men araqatynasy qan­daı?» degen suraqtar mazalaıtyny ras. Al budan da mańyzdysy, olardyń ulttyq qasıetin qalaı saqtap júr degen másele mazalaıdy. Zertteýshi Gúlnash Ashat pen Rýslan Sákeev Qurama shtat­tar­ǵa birjola qonys aýdaryp, 6-30 jyldan asa turyp jat­qan qan­dastarǵa onlaın saýalna­ma júr­gizip, olardyń jalpy jaǵ­­daıy týraly aqparat­ jınady. Atalǵan saýalnama Sur­vey Monkey kómegimen qazaq, aǵyl­shyn tilderinde júrgi­zil­di. Oǵan qatysqan respondent­ter­diń jal­py sany 325-ten asyp, ­179 respondent qazaq tilin tań­dasa, onyń 146-sy aǵylshyn tilin­de saýalnama toltyrǵan.

Zertteýshilerdiń taǵy bir ádistemesi – ondaǵy dıaspora ókil­derimen jeke-jeke suhbat jasa­ǵan. Osyǵan deıin jeke suh­batqa qatysqan 27 qandasymyz alys eldegi óz ómirleri týraly aǵy­nan jaryla aıtyp bergen. Al kelesi kezekte olar atalǵan salany zerttep júrgen tájirı­be­li sarapshylarmen kezdesip, atalǵan máseleler tóńireginde pikirlesip, ashyq derekter­degi materıaldardy paıdalanǵan.

«Jalpy, Qazaqstannan AQSh-qa mıgranttar aǵyny 90-jyldar­dan bas­tap ósti, al 1992 jyl­dan 2022 jylǵa deıingi derek­terdi taldaý AQSh-ta turaq­ty turý mártebe­sin alǵan Qazaq­stan­ azamattary sanynyń turaqty ósýin kórsetedi», deıdi zertteý­shi Rýslan Sákeev.

Osy taqyrypty zerttep júr­gen sarap­shynyń biri ­G.Meń­­­diqulovanyń aıtýyn­­sha, qa­zaq­tardyń tabany Amerıka to­py­raǵyna sonaý Ekin­shi dú­nıe­­júzilik soǵystan ke­ıin tıip­ti. Sarapshy olardy Ekin­shi dú­nıejúzilik soǵys kezin­de tut­qynǵa alynǵan jáne Germa­­nııa aýmaǵyndaǵy konslager­lerde bolǵandar, ıaǵnı tutqyn­nan azat etilgen KSRO-nyń buryn­ǵy azamattary, odaqtas kúshtermen jáne tekserýlerden keıin óz ótinishteri boıynsha Túrkııaǵa jiberilgender, odan keıin Túrkııadan Amerıkaǵa qonysqa aýdarǵandar; Túrik eń­bek ımmıgrasııasynyń qura­myna kirgen Túrkııadan bar­ǵan qazaqtar, bes jyl turaq­ty turǵannan keıin AQSh azamat­tyǵy mártebesin alǵandar, Qy­taı Halyq Respýblıkasynan (QHR) AQSh-qa Japonııa, Taı­van arqyly kelip, Tynyq muhıty arqyly ótip, sol jaǵa­laýda bilim alǵandar nemese ju­mys isteýgge qalyp, sol elde turýǵa múmkindik alǵan qa­zaqtar, Qazaqstannan oqýǵa nemese jumys isteýge barǵandar jáne osy eldiń azamattarymen ultaralyq nekege turýyna baılanysty azamattyq alǵandar jáne asyrap alynǵandardy quraıdy.

Zertteýshilerdi muhıttyń arǵy jaǵyn­daǵy qazaq dıas­pora­synyń etnomádenı bire­geıligin saqtaý jáne ózin-ózi ult retinde saqtaý máselesi de tol­­ǵandyrypty. Degenmen qa­zir­gideı jahandaný kezeńinde bul múmkin be? Ásirese Amerı­ka sııaqty alpaýyt elde turatyn qazaqtar úshin kúrdeli bol­maq. Ondaǵy qazaq dıasporasy­­nyń turmys-tirshiligi, ulttyq bire­geıligin saqtaýdaǵy qıyn­shy­lyǵy, onymen kú­resi jóninde de olar izdenis jasa­dy.

«AQSh-taǵy qazaq dıas­po­ra­synyń ulttyq biregeıligi­­niń saq­talýyn anyq­­­taý da zert­teý­diń basty maq­sat­tarynynyń ­biri ­boldy. О́ıtkeni ulttyq bire­geı­lik adam­nyń belgili bir ult, ıaǵnı óz ultyńnyń múshesi retin­de ózimizdi qalaı kóretindigi­miz. Andreı Sýsıýdiń pikirin­she, ­ult­tyq biregeıliktiń mańyz­dy bel­gileri adamdarǵa olar­dyń kim eke­nin, halyqaralyq kon­tekste ózde­riniń jeke basyn joq­qa shyǵarmaı, ózgert­peı qalaı qa­byldaıtynyn eske salady. Al ult­tyq biregeılik basqalar­dyń qundy qaǵıdattary men je­­tistikterin qoldaý úshin bir­­les­­ken kúsh-jiger salýǵa bo­la­­dy degen teorııaǵa sáıkes bola­shaq­ta ósýge yqpal etedi.  Son­dyq­tan saýalnamamyzda osy tú­si­­nikti anyqtaý úshin mádenı qun­dy­lyqtar, til, ádet-ǵuryp, salt-dástúr, belgili bir ult­qa qa­tys­ty sezimi sııaqty ult­tyq bire­geıliktiń negizgi element­terin anyqtaıtyn suraqtardy qosýǵa tyrystyq», deıdi qos zert­teýshi.

Zertteýshilerdiń saýalna­ma­­­syn­daǵy nátı­jeler respon­dentterdiń 78,4%-y olardyń atajurtpen baılanysynyń ­óte mańyzdy ekenin kórsetse, 6,8%-y mańyzdy emes degen, al 10,5%-y jaýap berý qıyn eke­nin alǵa tartyp, 4,2%-y jaýap bermeý­di jón kóripti. Sonymen birge 93,5% azamat jat elde ­júr­se de ózin qazaqpyz dep sanaı­tyn toptan eken. Saýalnama nátıjesi­ne saı, ókinishtisi 3,3%-y ózin qa­zaq dep sanamaıdy. Qaı halyq úshin de ana tili basty orynda ekeni daýsyz. Amerıkada turatyn qazaqtarǵa da bul másele óte mańyzdy. Zertteýshilerdiń saýalnamsy barysynda on­daǵy dıas­poranyń basym bóligi, ıaǵnı 56,6% orys tilinde, 29,1% qazaq tilinde, al 13,3% úıde aǵylshyn tilinde sóılesetini de anyq bolǵan.

Qoryta aıtqanda, AQSh-taǵy qazaq dıasporsy arasynda áli de qazaqy qalyp pen ulttyq tanym-túsinik saqtalǵanyn ańdaǵan­daı boldyq. Alaıda aǵylshyn tilin­de oqyp jatqan qazaqtyń alystaǵy ul-qyzynyń kóp ótpeı ana tilinen maqurym qa­latyny janymyzdy aýyrtary sózsiz. Zertteýshilerdiń só­zine súıensek, bul máselelerge qorshaǵan orta (mektep, bala­baqsha) kóp mádenıettilik, ot­ba­synda qazaqy tárbıeniń joq­tyǵy (saýalnama boıynsha 49,30% orys, aǵylshyn til­derinde sóılesedi); aralas neke (kóp jaǵdaıda balalar tek ata-anasy sóılesetin tildi ǵana meń­ge­redi), qazaqtardyń ulttyq bol­mysyn saqtaýǵa memlekettik qoldaýdyń joqtyǵy, qandastar arasynda saıası, ekonomıkalyq múdde, qundylyq, ıdeologııa­lyq basymdyqtar men artyqshy­lyqtar negizinde birlik pen ózara túsinistiktiń bolmaýy sebep bolyp otyr eken.

Zertteýshilerden bul kókeı­kesti máselelerdi sheshý joldaryn su­raǵanymda: «Osy elde turyp jatqan qazaqtardyń jaǵ­daıyn eskere otyryp, olar­dyń ózindik ereksheligin, mádenıeti men tilin saqtaý jáne damytý úshin jaǵdaı jasaýǵa úles qosýdy kózdep, sol jaqtan qazaq mádenı ortalyqtaryn, tildik kýrstar ashýǵa múmkindik jasaǵan durys. Sonymen birge ulttyq biregeılikti jańǵyrtýǵa, mádenı resýrstardy saqtaýǵa yq­pal ete alatyn ártúrli uıym­dardy tartýǵa da kúsh salǵan jón», deıdi Gúlnash Ashat. Osy jaǵdaıda memleketimiz alysta júrgen aǵaıynnyń qoǵamdyq jaǵdaıyna, mádenıeti men tilin saq­taýyna kóńil bólse, nur ústi­ne nur bolar edi degimiz keledi.