Jaýdyń balasy

1941 jyl. Rýdolf Gess kons­lagerde aıaýsyz kisi ól­tirip, gaz kameralary men kre­matorıılerdi keremet dep tanyp júrdi. Ol komendant bolǵan «Osvensım» nasıstik «Holokost» saıasatynyń eń úl­ken ortalyǵyna aınalyp, shamamen 1,1 mıllıon adam jan tá­silim etti.

1947 jyl. Soǵystan keıin Gess tutqynǵa alynyp, Nıýrnberg pro­sesinde áskerı qylmys­tary men adam­zatqa qarsy qatygezdigi úshin aıyptalyp, ólim jazasyna kesildi.

2014 jyl. Ekinshi dúnıe­júzilik soǵystaǵy eń aýyr tra­gedııanyń birin basy­nan ótkergen Eva Mozes tynysh ómirin súrip jatty. «Os­vensım» konslagerinde azaptalǵan ol ózegin órteıtin qasiretti esine de alǵysy kel­meıtin. Kenet kıeli tynyshtyq tars buzyldy. Evanyń aldyna joǵaryda jazylǵan Gess­tiń nemeresi keldi. О́zine adam shoshyrlyq qatygezdik kórsetken adamnyń urpaǵy eke­nin bilgende, kóz aldyna barlyq qasireti elestedi. Jek kórdi, kek alǵysy keldi. Biraq bári áp-sátte sap tyıyldy. Sebebi ko­men­danttyń nemeresi atasynyń áreket­ine ke­shirim surap kelgen eken. Reıner atasynyń ja­saǵan sumdyqtaryn bil­gen­de, Holokostyń qurban­da­rynyń bárinen derlik ke­shirim surap shyqqan. Biraq Oljas Sú­leımenovtiń jy­ryn­daǵydaı, kóbiniń jaýaby «biz eshqashan umyta almaımyz, myńjyldyq ókpe-renishti» bolǵan. Al Evanyń áreketi bárin tańǵaldyrdy. Ol keshirimge jaýap retinde Reınerdi rýhanı túrde «otbasyna qabyldap», tatýlasý arqyly baıyrǵy zulymdyqty jeńýge bolatynyn dáleldedi.

Lırıkalyq sheginis. Osy tusta Qasym Qaısenovtiń áreketi esimizge tústi. Berlınge bar­ǵanda, ataqty partızan sóz sóılegen. Trıbýnada «men eń aldymen nemis halqynan keshirim suraǵym keledi» dep ıilgen. Zalda otyrǵan ne­mis­ter tańyrqap, keńes dele­gasııa­synyń esi shyqqanda, Qasym atamyz «Múmkin men óltirgen jaýlarymnyń arasynda sizderdiń balalaryńyz, ákelerińiz bol­ǵan shyǵar, sondyqtan meni keshirińizder!» degen eken. Al qııan-keski shaıqasta jaýdyń barlyq soldatyn jaıratyp salyp, endi kete bergeninde, okoptan kishkentaı «jaý balasyn» taýyp alǵandaǵy isi – júrek eljiretedi. Osy erligi týraly: «О́ltireıin dep edim, qolym barmady. Beıkúná baldyrǵannyń qandaı jazyǵy bar? Sóıtip, ózimmen birge ormanǵa alyp kettim. Jaýdyń balasy bolǵanyna qaramastan, aǵalyq qamqorlyq kórsetip, bir aıdaı baǵyp-qaqtym. Bar­laýǵa ketkenimde partızan joldastarym baldyrǵandy baı­qamasyn dep jasyryp kete­tinmin. Sodan bylaı jal­ǵasa berse, balanyń ómi­rine qaýip tónetinin bilip, Ýkraı­naǵa aparyp tastadym. Sol jaqta oǵan azamattyq alyp berip, tegin ózgertip, balalar úıine ótkizdim. Keıin de nemis balasynyń qal-jaǵdaıyn bilip turdym. Ol bala surapyl soǵys aıaqtalǵannan keıin de hat-habar jazyp turdy», degen eken.

Shirkin-aı dersiń! «Soqyr kóretin, kereń estıtin til – meıirim» degen – osy shyǵar. О́z-ózimizdi ógeısinip, óz ishi­miz­de ózimiz ólermen bolyp júr­gende, ata jaýlarynan ózin aıamaǵandardy kórgende, qandaı sezim ke­sherińdi bil­meı de qala­dy ekensiń...