Nurtas aýyly

El men er – egiz uǵym

Aınalamyz týraly uǵym endi qalyptasa bastaǵan bala kezimizde «Aýyl nege Nurtas dep atalady?», «Ol kim bolǵan?» degen suraqtar týatyn. Sonda ata-ájelerimiz onyń osy aýylda týǵanyn, «sovnarkom» bolǵa­nyn aıtatyn. Mektepte oqyp júrgende Nurtas Ońdasynovtyń elge sińirgen eresen eńbegine kóbirek qanyǵa bastadyq. Bul rette zer­demizdi ashqan alǵashqy ustazymyz Kerimbek Seıitov edi. Ol bir mezet oqýshylaryn ertip, mekteptegi Ońdasynov mýzeıin aralatatyn. Jumys kabıneti sııaqty ja­saq­­­talǵan mýzeıden memleket qaı­­­rat­keriniń qoldanǵan zattary – qalam-qaǵazy, kitaptary, kóz­áınegi, qolshatyry, tipti kos­tıým, shlıapa, plash sııaqty kıgen kıim­deri asa uqyptylyqpen tizi­­lip turatyn. Degdarlyqtyń ny­sha­ny baıqalatyn kabınet bizge erek­she bir áser syılaıtyny kúni keshegideı esimizde. Munyń bári – bala kúnimizden sanamyzda qalǵan sáýleli estelik. Keıin kórnekti memleket qaıratkeri N.Ońdasynovtyń keńes kezeńinde Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵasy – Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqarǵany, ıaǵnı 13 jyl el úkimetin basqarǵany, sol jyldary tyndyrǵan eleýli eńbegi jóninde mol maǵlumat aldyq.

Memleket qaıratkeri bizdiń aýyl­da, kezinde Túrkistan aýda­nyndaǵy Amangeldi ujymshary delingen jerde 1904 jyldyń 26 qa­zanynda dúnıege kelgen. Jas­taıynan jetimdiktiń kermek dámin tatyp, eńbekke erte aralasyp, egin egip, mal baǵyp, Tashkent aýyp jaldanyp jumys istegen onyń balalyq shaǵy ábden qıynshylyqpen ótken. Sol Tashkentte júrip Ǵanı Muratbaevtyń jetim balalarǵa arnap ashqan mektep-ınternatynda oqýyna múmkindik týady. Ári qa­raıǵy ómir joly ony búkil el bi­letin Ońdasynov deńgeıine kóterdi.

Ońdasynov qansha bıikke kóterilse de, týǵan jeri únemi oıyn­­da júrgenin óz estelikterinde aıt­­qan. Ol eń joǵary laýazym­da júr­gen jyldarynda el jaq­tyń adam­darynan aýylynyń aman­dyǵyn surap, habar alyp, eleńdep júripti. Keıin zeınetke shyǵyp, ómiriniń sońynda Máskeýde turǵan shaǵynda bul saǵynyshy tipten údeı túsken eken. Onyń týǵan jerge árbir sapary – ólkemizdiń óshpes tarıhy. Aǵa býynǵa aınalǵan aýyl úlkenderi Nurtas Ońdasynovtyń týǵan-týys ortasyna qaıyrylǵan sátteri erekshe este qalǵanyn aıtyp otyrady. Sondaı áńgimeniń birin jasy toqsanǵa kelgen, kókiregi saırap turǵan Qandáýlet Náltaev qarııanyń aýzynan estidik.

«Nurekeńdi alǵash ret shamamen on jasymda kórdim. Ol kisiniń aýylǵa kelgeninen habardar bolǵan aǵaıyn japa-tarmaǵaı darııanyń jaǵasyna qaraı aǵyldy. Sonda úlken jınalys boldy. Nurekeńniń qasynda kileń yǵaı men syǵaılar, mınıstrler júr eken. Bul Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalyp, Ońdasynovtyń «sovnarkom» bolyp dúrildep turǵan kezi edi. Qa­te­lespesem, sol kezde ońtústik óńir­degi eldi mekenderge kanal tartý máselesi qarastyrylyp jatqan bolýy kerek. Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy – at ústinde júrgen azamat, jumys saparymen júrgendikten, aýylǵa kóp aıal­damastan ári qaraı ketti. Al zeı­net demalysyna shyqqannan keıin Nurekeńniń aýylǵa birneshe márte joly tústi. Meniń esimdegi Nurekeńmen dıdarǵaıyp bolǵan eń kúshti sátim 60-jyldardyń aınalasynda astanamyz Almatyǵa barǵan kezde bolyp edi. Aýyldan úsh adam bolyp, ujymshar basshysy Jaqan (Jarylqasyn Áziret­bergenov) men Nurekeńniń nemere inisi Ábdildaǵa erip barǵan edim. Olar­dyń nıeti – Almatydaǵy aýrý­hanada tósek tartyp jatqan Nure­keńniń kóńilin suraý. Al men, shynyn aıtqanda, QazGÝ-de oqı­tyn inimniń jaǵdaıyn bilýge jol­ǵa shyqqanmyn. Sodan sol kisi­ler­men ilesip men de Nurekeńe kirip shyqtym. Bir ózine barlyq jaǵ­daıyn jasap, dańǵaradaı palatany bergen eken. Júzi sál solǵyn tar­typ, daýsy báseń shyqqanymen, ár­qaı­symyzǵa jeke nazar salyp, áńgi­melesip, aýyldyń jańalyǵyn surap, bir jasap qaldy», dep aqsaqal Ońdasynovpen júzdesýin esi­ne aldy.

Sonymen qatar buryn Máskeý­ge baryp, zeınetker Nurtas Ońda­synovtyń úıine kirip, amandasyp qaıtqan aýyldyqtar da kóp bolypty. Ondaı kisilerdiń biri joǵaryda atap ótken ustazymyz Kerimbek Seıitov eken.

«1980 jyly 26 tamyzda Más­keýge jolymyz tústi. Bul olımpıada aıaqtal­ǵannan keıingi ýaqyt edi. Negizgi baratyn jerimiz – Belgrad qalasy. Áıelim sol qalada tájirıbeden ótpek. Sodan Máskeý arqyly ótetin bolǵandyqtan, Nur­tas Ońdasynovtyń úıine soǵaıyq dep uıǵardyq. Aýyldan tórt-bes dana sap-sary sopaq qaýynnan alyp aldyq. Ańqyǵan tátti ıisi muryn jarady. Máskeýge túskennen soń jolshybaı talaı orys toqtatyp, buryn mundaı qaýyn kórmegenin aıtyp, qolqa salǵany bar. Sóıtip Nurtas atanyń úıine tús kezinde, saǵat úshtiń shamasynda kirdik. Bizdi jyly ushyraı, balasha qýana qarsy aldy. Burynnan tanıtyndaı árqaı­symyzdy qushaǵyna qysyp, mań­daıymyzdan, betimiz­den súıip shyqty. Aparǵan qaýy­nymyzdy qaıta-qaıta sıpa­lap, ıiskep otyrdy. Aýyldy qat­­ty sa­ǵynǵany kórinip tur. «Kim­niń bala­sysyńdar?» dep jón sura­dy. Biz ózimizdi tanystyryp shyq­tyq. Sosyn orys jeńgemiz ázir­le­gen dámnen aýyz tıip, biraz suh­bat­tastyq. Aqsaqal aýyldyń jańalyqtaryn surady: aýylda qansha mal bar, jylqy kóp pe, jerdiń oty qalaı, bıyl qansha gek­tar maqta egildi? Osyndaı suraq­tar­dy jaýdyrdy. Men mektep pen úıdiń eki ortasynda júrgen muǵalim bolǵandyqtan, bulardyń bárinen jete habarym joq edi. Tolymdy jaýap bere almaı tosylyp, biraz qysyldym. Áıteýir, Nurtas atanyń aýylǵa degen kóńili alabóten ekeni, el jaqqa eleńdep otyratyny aıqyn ańǵarylyp turdy. Shańyraǵyna nebári úsh-tórt saǵat qana aıaldadyq. Biraq qarııa maǵan bir aptadaı úıinde qalýdy usyndy. Bir kitap jazyp jatqanyn, soǵan derekter jınaýǵa kómektesýimdi ótindi. Aýyldan kóp uzap kórmegen, jasym jıyrmadan endi asqan men bul usynystan birden bas tarttym. Munym aqymaqtyq bolǵanyn keıin túsinip, áli kúnge deıin ókinip júremin», dedi aǵaı.

Bul áńgimelerdiń bárinen Ońdasy­novtyń týǵan jerine degen erekshe peıili, ystyq sezimi esip tur. Aýylynyń jaǵdaıyna alańdaǵan tulǵa ózi qyzmette júr­gen kezinde septigim tıe qoıma­dy dep qynjylatyny da bar. Alaı­da qutqa balanatyn darııa ja­ǵasyndaǵy toǵaıymyzdy qujatpen bekitip, aýyldyń menshigi etip tir­kep bergeni aǵaıynnyń yrysyn eseleı túsken. Osy jóninde Nurtas atanyń nemere inisi Nurdilda estelik qaldyrǵan. Onyń aıtýynsha, toǵaıdy menshikteýge bir oqıǵa túrtki bolypty.

Buryn Túrkistan aýdandyq or­man sharýashylyǵy basqarma­synyń adamdary kelip, bizdiń aýyl­dan bes-alty shaqyrym jer­de­gi toǵaıdyń shabyndyǵyn kók­temde shóp jaqsy shyqsyn degen maqsatpen órtepti. Sol kezde órt sharpyp úıtilip qalǵan alty shoshqany bosqa qalǵansha puldap almaq bolyp, aýyldaǵylar temirjol dámhanasyna aparyp ótkizedi. Sóıtse, muny qabyldap alyp qalǵandar artynsha «ohot­soıýzǵa» shaǵym túsiredi. Sodan is nasyrǵa shaýyp, arty sotqa baratyn bolypty. Toǵaıǵa qatysty aýyldaǵylardyń kórgen quqaıy bul ǵana emes eken. Aýyldyń dál irgesindegi toǵaıdyń bir aǵashyn butasa, mal túsip ketse, «leshoz» ben ujym­shar arasynda talaı daý-janjal týypty. Osynyń bá­rin tizip, aýyl adamdary birigip Oń­dasynovtyń atyna hat jazady. Ol hatty poshtamen joldasa, jet­peı qalar degen qaýip­pen aýyl­daǵy týysy Nurdildaǵa qolqa salady. Sóıtip Nurdilda aýyl­dyń amana­ty jazylǵan hatty N.Ońda­synovtyń qolyna aparyp tapsyrypty. Kóp keshikpeı, Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń qaýlysymen 10 myń gektardy alyp jatqan toǵaı men shabyndyq aýdandyq orman sharýashylyǵynan alynyp, Amangeldi ujymsharyna beriledi.

N.Ońdasynov ózi jazǵan «Men – Túrkistannyń túlegimin» atty esteliginde osy toǵaıdy bylaı sýretteıdi: «Toǵaıda jıde aǵashy syńsyp ósetin. Ol gúldegende átir shashqandaı dala jupar ańqıtyn, ásem hosh ıisten lázzat alyp, bir jasap qalatynsyń. Jıdeniń syrty jyltyr, qyzyl-qońyr tústi, baldyry juqa, dámdi jemisi bolady. Jáne jıde aǵashynyń bir qasıeti – jemisti kóp salady. Ol – qustarǵa, ásirese, qyrǵaýylǵa taptyrmaıtyn qorek. Sondyqtan bolar, ol kezde Syr boıy toǵaıdyń tóresi ári kórki qyrǵaýylǵa tolyp ketedi. Ony atyp ta alady, tuzaq quryp ta, qus salyp ta ustaı­tyn. Biraq odan sany azaıǵan emes. Kedeıler kóktemde, qatty taryq­qan kezde Reseıden arnaıy keletin agenttermen qyrǵaýyl basyna 10-15 tıynnan baǵa qoıyp, shart jasasatyn. Al olar qys boıy daıyndalǵan qyrǵaýyldy Máskeý, Petergradqa aparyp, restoranda baptap, jeńsik taǵam daıyndap, árbir múshesin bir somnan satady eken. Minekeı, árekette bereket bar degen!»

Osy toǵaı – áli kúnge deıin aýyly­myzdyń bir bólshegi. Darııa­sy men jasyl jelegi týǵan jerdiń nesibesin eselep tur. Munyń ózi el men er egiz uǵymǵa aınalyp ketkenin aıshyqtaıdy.

Táýelsiz eldiń tuńǵysh aýyly

Aýyl ómirine ózgeris engiz­gen erekshe jaıt zeınetker Oń­dasynovtyń týǵan jerine jasa­ǵan 1978 jylǵy saparynan bastal­ǵan. Nurtas atamyz aýylǵa kelip, maýqyn basyp, alqalaǵan aǵaıynmen emen-jarqyn áńgime­lesip otyrǵanda Dáýlet atty aqsaqal kópshiliktiń bazynasyn jetkizip, is basynda júrgende kishkentaı aýylyna kóńil bólme­genin, turǵyndardyń sýsyz otyr­ǵanyn, shárge qatynaıtyn jol joq ekenin aıtyp, biraz máseleni jaıyp salady. Osy áńgimeden keıin Nurtas atanyń kóńili páseıip qalypty. Sosyn ujymshar tór­aǵasymen jeke sóılesip, aýylda qandaı zárýlik baryn tegis surap­ty. Bul qatarda jańa mektep te atalǵan.

Osyny kókeıine túıgen Nur­tas ata Almatyǵa barǵanynda Qa­zaq KSR Mınıstrler keńesi tór­aǵasynyń orynbasary Saǵı­dolla Qubashevke kirip, buıym­taıyn aıtypty. Sonda oǵan qyzmet istep júrgeninde jershil dep ki­ná taǵa ma dep týǵan aýylyna, aǵaıyn-týmaǵa qaraılasa almaǵanyn, ja­qynda aýylǵa bar­ǵa­nynda aq­saqaldar ókpesin bildirgenin, moı­nyndaǵy osy boryshyn ózine tap­syrǵysy keletinin jetkizipti. Oń­dasynovtyń bul ótinishin Qubashev óziniń paryzyndaı qabyldapty. Osy jóninde onyń maqalasy da bar.

«Men aqyldasýǵa respýb­lı­kanyń kerekti mı­nıstr­­lerin sha­qyrdym. Olar – S.Chaqa­baev, L.Goncharov, A.Tyny­baev, S.Áb­dildın. Barlyǵy da – Nu­rekeńdi biletin, qatty syılaıtyn basshy qyz­metkerler. Aqyldasa kele tııanaq­ty sheshim aldyq. Jospar – kolhozdyń ortalyǵynan 1 700-2 000 metrlik 2 uń­ǵyma qa­zyp, jabdyqtap, sý qubyryn salý, 646 oryndyq jańa tıpti mek­tep, 12 km asfaltty jol, 2 kó­­sheni qosa jáne 1 000 gektar ın­jenerlik júıe­degi egistik jerdi daıyndap, magıstraldy sýlandyrý kanalyna qosý», dep jazypty S.Qubashev.

Mine, osydan soń kóp uzamaı qarjy bólinip, aýyldyń tórt jaǵynan tórt qudyq qazylyp, móp-móldir, yp-ystyq sý atqylap shyǵady. Túrkistan men aýyl arasyna jańa jol túsedi. Úsh qabatty jańa mektep turǵyzylady. Maqta egýge myń gektar jer daıyndalady. Sóıtip, aınalasy tórt-bes jyldyń tóńireginde aýylymyzǵa jańa lep enip, kórkeıip shyǵa keledi. Osynyń ıgiligin áli kúnge deıin sezinip otyrǵan aýyl turǵyn­dary Nurtas Ońdasynovqa, onyń ótinishin jerde qaldyrmaǵan Saǵıdolla Qubashevke alǵysyn jaýdyryp otyrady.

Bul ózgeristi kózimen kórgen aýyl­daǵylar ańyz ǵyp aýzynan tastamaıdy. Qarııalarymyzdan «Qubashev Bakýge apara jatqan munaı qazatyn tehnıkany aýyly­myzǵa buryp ákelip, osy tórt qudyqty qazdyrǵan» dep aıtyp júretinin talaı estidik.

Osylaısha aýyl halqyn tórt qudyq tirshiliktiń nárimen, záýlim mektep bilim nárimen sýsyndatyp keledi. Aýyl arasynda «jyly sý» dep atalyp ketken qudyqtardyń sýyn shıpaly sýdaı kóretin basqa jaqtyń adamdary arnaıy kelip túsip ketedi. Bul ystyq sýdyń raqaty qystygúni qatty bilinedi, halyq sý jylytyp áýre bolmaıdy. Jaqsydan sharapat degen – osy.

Al N.Ońdasynovtyń sońǵy amanaty – týǵan topyra­ǵynda máńgilik damyl tabý. Osy amanatyn oryndaýdy da S.Qu­bashev ózine paryz sanaǵan eken. Nurtas atamyz 1989 jyldyń 4 qa­­rasha­synda Máskeýde baqıǵa oz­dy. Ol kisiniń múrdesin týǵan jerine jetkizýge memleket qaı­ratkeri S.Qubashev, sol kezdegi Qazaqstannyń Máskeýdegi turaq­ty ókili S.Ábdildın, akademık Z.Moldahmetov, Shymkent obko­­mynyń birinshi hatshysy V.Te­mirbaev, jýrnalıst G.Ora­zalıeva kóp eńbek sińirdi.

Týǵan jerdiń aıaýly perzentin aqtyq saparǵa shyǵaryp salý rásimi – aýyl jurtynyń esindegi aıtýly is-shara. Sol sátte aýyl­ǵa jınalǵan halyqta qısap bolmapty. Almatydan bastap elimizdiń tus-tusynan kelgen qalyń el aza tutyp, ardaqty azamatyn tóbesine kóterip, el shetindegi qorymǵa jaıaý aparypty.

Osydan soń elge tutqa, halqyna adal bolǵan qaıratkerdiń ekinshi ómiri bastaldy. Týǵan jerinen topyraq buıyryp, zaty da, aty da aýylymen astasyp ketti. Bulaı deýge sebep – Nurtas Ońdasynov ómirden ótkennen keıin araǵa birer jyl salyp, aýyldyń aty resmı túrde Nurtas dep atala bastady ári keńes zamanynyń sar­qynshaǵy ujymshar degen ataý­dan birjola aryldy. Osy­naý saýapty iske Amangeldi ujym­sharynyń burynǵy bastyǵy Ja­ryl­qasyn Áziretbergenovtiń qosqan úlesi kóp. Osy jazda ol kisi­men jolyqqanymda aýylǵa Nurtas aty qalaı berilgenin aıtyp berdi.

«1990 jyldyń jeltoqsan aıyn­da respýblıka boıynsha partııa komı­teti hatshylarynyń qoǵamdyq uıymy quryldy. Men bastamashyl topty bas­qardym. Sol kezde Ortalyq komıttettiń hatshysy О́zbekáli Jánibekov edi. Osy kisige Nurtas Ońdasynovtyń týǵan jeri Amangeldi ujymshary dep atalatynyn aıta kele, sony Nurtas aýyly dep atasaq degen pikirimdi bildirdim. Munymdy durys qabyldaǵan О́zekeń bul usynysty aýyl jurtshylyǵynyń atynan hatqa túsirip berýimdi surady. Sosyn men jalma-jan sol jerde-aq otyra qalyp, aq pa­raq­qa N.Ońdasynovtyń qysqasha ómirbaıanyn jazyp, astyna bir top kolhozshy dep qol qoıyp berdim. Móri de, nómiri de joq. Sodan arada jarty jyl ýaqyt ótip, 1991 jyldyń maýsym aıynda О́.Jánibekov maǵan telefon soqty. Ol: «Sizdiń usynyńyzben Amangeldi ujymshary Nurtas aýyly bolyp ózgerdi. Buryn Qa­zaq­standa pálensheniń aýyly, túgensheniń aýyly dep aýyzsha atalyp kelgen. Biraq keńes ókimetiniń tusynda munyń bári joıylyp edi. Aýyldar «sovhoz», «kolhoz», «selo», «poselok» bolyp ketip edi. Endi tuńǵysh ret aýyl dep atalyp turǵan osy – Nurtas aýyly. Endi baıaǵy zaman qaıtip keledi, búkil elde aýyldar paıda bolady», dedi О́zekeń. Sodan men qaladaǵy avto­býs parkine baryp, bizdiń aýyl­ǵa qatynaıtyn avtobýstyń júr­gizýshisine «Amangeldi ujymshary degendi óshirip, Nurtas aýyly dep jaz», dedim. Sóıtip aýylymyz resmı túrde Nurtas aýyly dep atalyp ketti. Qarap otyrsam, osynaý úlken is ánsheıin aq paraqqa jazylǵan hattan bastalyp ketti», dedi J.Áziretbergenov.

Mine, aýyldyń Nurtas atalýy tarıhy – osyndaı. Buryn el aýzynda beıresmı «sovnarkomnyń aýyly» atalyp kelgen eldi meken egemen elimizdiń jylnamasynda resmı túrde aýyl mártebesine ıe bolǵan alǵashqy jer eken.

Búginde Túrkistan oblysynyń Saýran aýdanyna qarasty Nurtas aýyly – yn­tymaǵy uıyǵan, yrysy quıylǵan qutty meken. Bıyl Nurtas Ońda­synovtyń 120 jyldyǵyn atap ótýge aýyl halqy jappaı atsalysyp, tik turyp qyzmet qylyp jatyr. Memleket qaıratkeriniń týǵan kúni qarsańynda aýylǵa jan-jaqtan qonaqtar jınalyp, tulǵanyń kesenesine zııarat ete­di, úlken as beriledi, kókpar uıym­dastyrylady, merekelik konsert qoıylady. «Jerińniń aty – elińniń haty» degendeı, týǵan jerdiń tólqujaty ispettes tól perzenttiń aty el jadynan óshpek emes.