Senat spıkeri óz sózinde qazirgideı jańa syn-qaterler men úrdister kezeńinde ulttyq qundylyqtardy dáripteý men patrıotızmdi nyǵaıtý mańyzdy mindet ekenin atap ótti. Sondaı-aq ol otanshyldyq ulttyq biregeılikti saqtaýdyń basty sharty sanalatyn aýqymdy uǵym ekenin tilge tıek etip, osy baǵyttaǵy ıdeologııalyq jumysqa basymdyq beriletinin aıtty.
– Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev Atyraýda ótken Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtar keshenin jarııalady. Solardyń eń alǵashqysy – táýelsizdik jáne otanshyldyq qundylyqtary. Memleket basshysy atap ótkendeı, ár azamat Otanǵa degen súıispenshiligin sózben ǵana emes, naqty ispen kórsetýi qajet. Bul rette ózgege qolushyn sozý, belsendi azamattyq ustanym, óz ortańdy jaqsartýǵa umtylý sııaqty ıgi isterdiń bári otanshyldyqtyń kórinisi ekeni belgili. Patrıotızmniń taǵy bir sharty – tarıhqa qurmet jáne bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikti seziný. Osy oraıda atalǵan qundylyqty durys mazmunmen baıytýdyń mańyzy zor. Otanshyldyq jasampazdyq pen jarasymnyń kepili bolýǵa tıis, – dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat tóraǵasy bul mindetti sapaly ári keshendi iske asyrý jolynda negizinen zııaly qaýym ókilderine, sala mamandaryna jáne kreatıvti jastarǵa úlken jaýapkershilik júkteletinin aıtty. Patrıotızmniń qalyptasýyna jáne onyń sanada berik ornyǵýyna bilim berý, aǵartý, medıa salalarynyń da yqpaly zor. M.Áshimbaev osy baǵyttaǵy tyń bastamalarǵa jáne mádenıet pen ónerdi damytýǵa arnalǵan isterge qoldaý kórsetýdiń mańyzdy ekenine nazar aýdardy.
– Táýelsizdigimizdi saqtaý jáne jetistikterimizdi eseleý – memleket pen jaýapty, patrıot azamattardyń birlesken kúsh-jigeriniń arqasynda iske asyrylatyn mańyzdy mindet. Shyn máninde, bul baǵytta birlesip atqaratyn aýqymdy jumys az emes. Sondyqtan búgin aıtylǵan barlyq usynys palatanyń jumysynda nazarǵa alynady jáne tıisti memlekettik organdarǵa joldanady, – dedi ol.
«Ulttyq múdde» dıalog alańynda senatorlarmen birge birqatar sarapshy pikirin ortaǵa saldy. Solardyń biri – jazýshy, dramatýrg, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Roza Muqanova. Ol ult múddesine zııaly qaýymnyń yqpalyn kúsheıtýdiń jańa tásilderin qarastyrýdy alǵa tartty.
– Búginde áleýmettik jelilerde jastar arasyndaǵy qarym-qatynastyń, tulǵalarǵa degen kózqarastyń basqasha beleń alyp bara jatqany baıqalady. Munymen kúresý úshin zııaly qaýym bas kóterýi kerek dep oılaımyn. Shoqpyttyń uly Sultanmahmutqa «Men ómirge kedeıdiń kózimen qaraımyn, sen jastyqtyń kózimen qaraısyń» dep aıtatyn sózi bar. Sol sııaqty keńes dáýirinde jasaǵan úlken tolqynnyń jandúnıesinde úlken qaterden úreılenýden qalǵan minez bar. Al táýelsizdik jyldarynda ósken jas býynda erkindik bar ekeni sózsiz. Osy turǵydan alǵanda kóp nárseni ekshep alýymyz kerek. Menińshe, biz otanshyl rýhty kóterýdi mektep qabyrǵasynan bastaýymyz kerek. Bul úshin zııaly qaýym ókilderiniń, ásirese ǵylymda júrgen tulǵalardyń mekteppen qarym-qatynasyn jolǵa qoıý kerek. Tipti, ár mektepke bir tulǵany bekitip qoıýǵa da bolar edi. Mysaly, osy elordadaǵy mektepte uıymdastyrylǵan jazýshylardyń oqýshylarmen kezdesýi olarǵa erekshe áser etti: sýretke tústi, qoltańba aldy, dıdarlasty, pikirlesti. Endi osyndaı kezdesýlerdi aýyl-aımaqtarda, eldi mekenderde ótkizý kerek. Otanshyldyq balalyq shaqtan bastalady. Bul rette balalar taqyrybyn jazatyn aqyn-jazýshylarymyzdyń azaıyp ketkeni – ózekti másele. Mekteptiń psıhologııasyn bilmeıtin jazýshy ne jaza alady? Sondyqtan qalam ustaǵan azamattar balalarmen jaqyn bolýy kerek, – dedi R.Muqanova.
Odan soń belgili qoǵam qaıratkeri, Ulttyq mýzeıdiń basshysy Berik Ábdiǵalıuly da sóz alyp, búgingi tańdaǵy otanshyldyqtyń úlken tuǵyry tarıhı sana ekenin aıtty.
– Tarıhı sanany qalyptastyrý óte mańyzdy. Osy oraıda bizdiń tarıhymyzǵa tutastyq jetispeıdi. Tarıhı sananyń áli qalyptasa qoımaǵany kóptegen máseleden baıqalyp jatady. Buǵan mysal retin bir-birimen baılanyspaıtyn kezeńderdi, rý-taıpalar arasyndaǵy tarıhı básekelestikti, kórshilermen qatysty tarıhı derektiń úılespeýi sııaqty jaıttardy aıtýǵa bolady. Qazir áleýmettik jeliler árkimniń ózine yńǵaıly burmalanǵan tarıhty nasıhattaýyna tıimdi qural bolyp otyr. Sondyqtan tarıhty qalyptastyrýda jańa ádister kerek. Tarıh – ulttyń ózin saqtaıtyn ımmýnıteti. Toǵyzynshy terrıtorııany qalaı saqtap qaldyq, mine, osyny shynaıy zerdeleý jas býynnyń boıyna otanshyldyq dánin egedi. Tarıhı sanany qalyptastyrýda mýzeıdiń de orny erekshe. Ulttyq, ortalyq mýzeılerde kóptegen jádiger barshylyq. Biraq biz shalǵaıdaǵy mýzeılerdiń ahýalyna mán berýimiz kerek, onda mamandar, eksponattar jetispeıdi. О́ńirlerdegi mýzeılerde keńes zamanynyń sarqynshaǵy áli de baıqalady. Keıbir mýzeıler tipten jabylyp ta qalyp jatyr. Sonymen qatar búgingi tańda handarymyz durys dáriptelmeı keledi. Qazaq handyǵynyń qurylýynan ári qaraı baryp, Joshy hannyń tarıhı beınesin ashýdaǵy eńbekterdiń mańyzy zor. Sol sııaqty Táýekel han, Esim han, Haqnazar han, Jáńgir han, Kenesary han sııaqty eldi biriktirýge kúsh salǵan qanshama myqty handarymyz bar. Osylardy da durys nasıhattaı bilýimiz kerek. Bul da – otanshyldyqqa bastaıtyn qadam, – dedi Ulttyq mýzeı basshysy.
Al otanshyldyq uǵymy jóninde oı tarqatqan akademık, «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń bas dırektory Dıhan Qamzabekuly birqatar usynysyn atap ótti.
– Otanshyldyq degen uǵym bizge qashan keldi? Alash zııalylary kezinde bul uǵymǵa qandaı maǵyna berdi? Osyǵan toqtalyp ótkenimiz jón. О́ıtkeni Alash zııalylarynda otanshyldyq degen uǵym bolmady. Ol zamanda arab uǵymdary men ózimizdiń ulttyq uǵymdardyń arasy ajyratylyp, naqtylanyp jatqan kezeń edi. Bul shaqta eń negizgi qoldanysta elshil uǵymy boldy. Elshil degen búgingi kezeńge de sáıkes keledi. Biraq biz otanshyl degen uǵymdy da teristemeımiz. Ár kezeńde maǵynasyna qaraı termınologııa baıytylyp otyrady. Biraq sol zamanda Otanǵa qatysty oı aıtqan azamattar da bar. Mysaly, Alashtyń qazıy Ǵumar Qarash otanshyl bolý, otan týraly oılaý qyzmet basyndaǵy adamdardyń nemese belgili tulǵalardyń ǵana mindeti emes ekenin, jaı adam da otanshyl bola alatynyn aıtqan. Eýropada patrıotızm degen uǵym qozǵalystar, ózgerister kezeńinde boı kóteredi de, konservatıvtik kózqarasqa aınalady. Bizde otanshyl, elshil uǵymdary jaýgershilik zamanǵa tán. «Babalar sózin» qarasańyzdar, qaharmandyq jyrlardyń bári eldi qorǵaý, halyqtyń rýhyn kóterý ıdeıasyna toptasqan. Qazir ǵylym patrıotızmdi soqyr patrıotızm men syndarly patrıotızm dep ekige bólip qarastyrady. Soqyr patrıotızmdi jıi kórip júrmiz. Qur keýde qaqqannan eshteńe shyqpaıdy. Al bizge bilim-ǵylymmen, parasatpen, ónermen baılanysty syndarly otanshyldyq kerek. Árbir nárseniń qalaı sheshimin tabýdan da otanshyldyq kórinedi. Mysaly, qazaq tiliniń aıasyn keńeıtýge qatysty birneshe tetik bar. Birinshisi, keıbir ata-analar áli kúnge deıin balalaryn oryssha mektepke berýge múddeli. Munyń bir sebebi – ózi qazaqsha bilmeıtin ata-ana balasynyń sabaǵyna qarasa almaıdy. Bul rette fınder sııaqty oqýshyǵa úı tapsyrmasyn bermeı, barlyǵyn mektepte oryndaıtyndaı jasaýǵa bolady. Ekinshisi, JOO-lardy memlekettik tildegi oqýlyqpen qamtýdyń úlesi – 10 paıyz ǵana. Ǵalymdar professor ataǵyn alatyn kezde memlekettik tilde oqýlyq jazýy kerek degen talap qoıylsa, qanshama oqýlyq daıyndalatyn edi. Sonda ondaǵan jyldar ishinde 10 paıyz kórsetkishti 30-40 paıyzǵa kóterip alý múmkindigi bar. Otanshyldyq osyndaı máselelerdi sheshýden kórinedi, – dedi D.Qamzabekuly.
Sonymen qatar alqaly basqosýda Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» respýblıkalyq ulttyq-ǵylymı praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Maqpal Jumabaı, «Oskar» baıqaýynda International Feature Film atalymy boıynsha Qazaqstannyń atynan usynylatyn «Baýyryna salý» fılminiń rejısseri Ashat Kýchıncherekov, taǵy basqa sarapshylar sóz sóılep, óz pikirin bildirdi.
