Kelesi kezekte «bul adamdar kimder?» degen saýalǵa jaýap qatar bolsaq, sol jaqtan birinshi turǵan adam: joǵarydaǵy tarıhı quralǵa tóraǵalyq etken hám Komıntern ókili T.Rysqulovpen birge Ata zańnyń jobasyn ázirlesken Navaandorjıın Jadamba eken. Bul kisi óz zamanynda saýatty hám kózi qaraqty zııalylar qatarynda bolǵan kórinedi. Osy jıynnan keıin keńes eline elshi bolyp barady. 1929-1932 jyldary Máskeý qalasynda qarjy salasyn boıynsha joǵary bilim alady. Odan keıin Mońǵol eliniń Máskeýdegi saýda ókili qyzmetin atqaryp júrip 1937 jyly «halyq jaýy» esebinde tutqyndalady. 1939 jyly túrmede qaıtys bolǵan.
Sýrette ekinshi turǵan – G.Gelegsenge degen qoǵam qaıratkeri. Tarıhı quraldyń hatshysy mindetin atqarǵan. Turar Rysqulov «Qazaqbaı» degen at jamylyp 1925 jyldyń 25 naýryzy men 1 mamyr aralyǵynda Qytaı eline barǵan qupııa saparynda Gelegsenge únemi qasynda bolǵan. Keıin 1938 jyly Stalınniń «adam aýlaý» naýqanyna ilinip, odan aman shyqpaǵan tárizdi.
Úshinshi turǵan – Turar Rysqulov. Qazaq qaıratkeri Mońǵolııa eliniń ákimshilik ortalyǵy Kúre qalasyna 1924 jyly qazan aıynda keledi. Kelýdegi maqsaty – jańa qoǵam qurýǵa belsenip jatqan qarańǵy eldi sosıalıstik jolǵa baǵyttap, Ata zańyn jasap, ony jedel qabyldatý edi.
Osy oqıǵany búge-shigesine deıin zerttep, birneshe eńbek jazǵan tarıh ǵylymdarynyń doktory, turartanýshy marqum Minis Ábiltaı óziniń «Turar Rysqulov: Arhıv qujattary» atty 2004 jyly Túrkistan qalasynda jaryq kórgen eńbeginde: «T.Rysqulov el basqarýǵa Ata zańnyń aýadaı qajet ekenin Mońǵolııanyń partııa jáne ókimet qaıratkerlerine túsindirip, olardy sendire aldy. Nátıjesinde, ókimet basshysy Serendorjı basqaratyn konstıtýsııalyq talqylaý keńesin quryp, olarǵa tótenshe quqyq berýge qol jetkizdi» dep jazsa, Rysqulov oqıǵa barysy týraly Komıntern basshylary Manıýlskıı men Voıtınskııge joldaǵan baıandamasynda: «Mońǵol eli Ata zańynyń jobasyn joldas Vsesvıatskıımen birigip jasadym. KSRO men DVR-dyń Konstıtýsııasyn jáne basqa da konstıtýsııalardy paıdalandym. Jobany úkimettiń tótenshe komıssııasy talqylady. Komıssııa usaq-túıek túzetý engizip, jobany maquldady» dep jazady (Ábiltaıuly M. Turar Rysqulov Mońǵol elinde. 3 tomdyq shyǵ/jıǵaǵy. 1- tom. 74-b).
Bul oqıǵa táýelsiz Mońǵolııa tarıhynda erekshe orny bar oqıǵa retinde qaldy. О́ıtkeni quryltaı barysynda mońǵoldar memlekettik damý baǵytyn aıqyndaýmen qatar, tarıhta tuńǵysh ret ózderin táýelsiz el dep jarııalap, astanasynyń atyn ózgertti. Nátıjesinde, jańa Konstıtýsııa Mońǵolııadaǵy burynǵy monarhııalyq basqarýdy joıyp, parlamenttik tyń júıe ornatty. El parlamenti Uly qural quramynda turaqty jumys atqaratyn 30 múshesi bar Kishi qural degen eki palataly zań shyǵarý organy iske qosyldy. Sóıtip, T.Rysqulov bul elde tuńǵysh ret parlamenttik demokratııalyq jańa júıeniń irgetasyn qalap, dúnıege «Mońǵolııa» deıtin memleketti alyp kelýmen qatar, astanasy Kúreniń atyn «Ulanbatyr» dep ózgertti.
Bul oqıǵanyń dáleli ispettes mońǵoldyń qaıratker qalamgeri L.Túdevtiń 1989 jyly orys tilinde jaryq kórgen «Pervyı god respýblıkı» derekti hıkaıatynda, «Komıntern ókili T.Rysqulov: «Mońǵol halqynyń barlyq bolmysy astananyń atyna tikeleı baılanysty bolǵandyqtan, onyń atyn ózgertý týraly pikir birden-bir durys. Astanaǵa at bergende zamanymyzdyń belgi-beınesin eskere otyryp, revolıýsııashyl sıpaty bar at bergenimiz durys dep sanaımyn. Osy jaǵdaıdy eskere kele astanaǵa «Ulan-Batyr» («Gorod krasnogo bogatyrıa») degen at usynamyn» dedi. Basqalary Komıntern ókiliniń usynysyn biraýyzdan qoldaıdy» dep jazady.
Jyl saıyn 26 qarashada tuńǵysh Ata zańy qabyldanyp, Mońǵol Halyq Respýblıkasy ataýyna ıe bolǵan kúnin memlekettik data retinde atap ótedi. Biraq Turar Rysqulov týraly biraýyz sóz aıtylmaıdy. Bul mońǵol umytsa da, biz umytatyndaı oqıǵa emes. Sol sebepti, joǵarydaǵy foto derekti negizge ala otyryp, oqyrmanǵa aqıqatty jetkizýdi maqul kórdik.
Sýrette Turardyń sol jaǵynda turǵan qara shapandy adamnyń aty-jóni – Balın Serendorj. Osy jyldary eldiń bas mınıstri qyzmetin atqarǵan. Turardy qoldaýshylar qatarynda bolypty. 1928 jyly aqpan aıynda aýyryp qaıtys bolǵan.
Al besinshi rette shoshaq bórik kıgen, ala torǵyn shapandy adam – Mıheı Erbanov. Irkýt gúbernesi Alar aımaǵynda týǵan, ulty – býrıat. Bul kisi osy jyldary Býrıat-Mońǵol AKSR-i Halyq komıssarıatynyń tóraǵasy qyzmetin atqarǵan. 1938 jyly 8 aqpanda Máskeýde atylǵan.
Odan keıin altynshy, jetinshi, segizinshi retpen turǵandar: tarıhı quraldyń tete bastyǵy О́lzııt Badrah, qatardaǵy ókil Horloo Choıbalsyn, quraldyń ekinshi hatshysy Dýgarjansan. Osy úsheýdiń birinshisi О́.Badrah Máskeýde Kommýnıstik ınternasıonalızm uıymynyń ortalyq atqarý komıtetine qarasty baspahanada redaktor qyzmetin atqaryp júrgen jerinen 1937 jyly qyrkúıek aıynda tutqyndalypty. Buǵan mońǵol-býrıat qaıratkeri joǵarydaǵy Mıheı Erbanovpen baılanysta bolǵany áser etken kórinedi.
Kelesi tulǵa Horlogıın Choıbalsan uzaq jyl Mońǵol memleketin basqardy. 1938-1939 jyldary Mońǵolııada júrgizilgen repressııany júzege asyrǵan. Qazaq halqyna istegen bir jaqsylyǵy – 1940 jyly qazaqtarǵa Baı-О́lke atty jeke aımaq quryp bergen. Qatardyń eń sońynda turǵan adam tarıhı quraldyń ekinshi hatshysy Dýgarjansan ekenin aıttyq. Biraq bul adam haqynda derek joqqa tán.
