Fransýz ǵalymy Bekmahanovty nege izdedi?

«Ústemdik nysandaryndaǵy keı aıyr­ma­shylyqtar revolıýsııa­ǵa deıin Qazaq­stan men Qyrǵyz­stan­da bir mıllıonnan astam orys qonys­tanýshylarynyń ornyqqan­dyǵyn, al Túrkistan ólkesiniń basqa jerlerine nebári 500 myń orys, otyryqshy, mem­lekettik qyzmet­shi qonystanǵanyn túsindiredi». (Marsel Egretaýd, Sovet shyǵysy, Parıj, 1959, 57 b). Avtordyń bul aqparaty ótken dáýirdegi Túrkistan alqabyna aǵyl-tegil qonys aýdarǵan orys otyryqshylarynyń naqty qansha mólsherde ekeninen jip ushyn beredi. Bul málimet ár jerde ártúrli jazylyp júrgen bolýy da múmkin, biraq bizge fransýz ǵalymynyń myna deregi de qundy.

Kitaptyń kelesi betterinde de patsha ókimetiniń orys otyryq­shylaryna jergilikti halyqtyń qolynan jerdi qalaı alyp bergeni jóninde aıtylady. «Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Túrikmenstan hal­qy­nyń 50-70 paıyzyn kóshpeli mal­shylar quraıdy. Orystyń otar­laýy olarǵa naǵyz qasiret boldy, jaýlap alynǵannan keıin on­daǵy kóshpeli halyqtyń taǵdy­ry Aljırdiń kóshpeli taıpalary­nyń basynan ótken qasiretpen bir­deı ekenin aıtý qıyn. Shynyn­da da, osy másele bo­ıynsha ǵalym, kapıtan Leýhraýks jazǵan­daı: «kósh­pelilerdiń maly olar úshin tirshiliktiń qaınary» (Capitaine Lehuraux, Le Nomadisme et la civi­lisation, 1931) edi. Al patsha óki­met­i orys otyryqshylaryna Qazaq­stannyń soltústik shekarasy sııaq­ty egistikke qolaıly jerlerdi ber­di. Alaıda keń-baıtaq jerlerge qo­nys aýdarǵan qazaqtar bul jer­lerdi jazǵy jaıy­lym retinde paıda­lanǵany belgili. Kóshpeli mal sharýashylyǵy osylaısha negizgi jemshóp bazasynan aıyrylyp, mal sany kúrt azaıyp ketti. Dál osyndaı jaǵdaı Qyrǵyzstanda da qaıtalandy, bir ǵana Pishpek ýezinde (qazirgi Qyrǵyzstan astanasy) qyrǵyzdardan 712 myń gektar jer tartyp alyndy».

Sonymen birge zertteýshi ǵalym Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Ortalyq Azııadaǵy sharýalardyń kedeı­likke ushyraýy tym artyp ket­kenin de tilge tıek etedi. 1916 jyly patshanyń «jergilikti ha­lyq­ty rekvızısııalaý» týraly jar­­lyǵy olardy kútpegen maıdan da­lasyna aparǵanynan derek kel­ti­redi. Kóshpeli halyqtardyń er­kek­terin maıdan dalasyndaǵy strategııalyq jumystarǵa áskerı jumysshy retinde paıdalaný týraly jarlyq shyqqanda, jaǵdaıdyń tipten kúrdelengenin, osynyń saldarynan ulan-baıtaq Túrkistan ólkesindegi sharýalardyń jalpy kóterilisi bastalǵanyn, bul jaǵ­daıdan seskengen patsha úkimeti jer­gilikti gýbernatorlardyń qara­ma­ǵyna orasan zor repressııa kúsh­terin jiberip, kóterilisshilerdi aıaý­syz janyshtaǵanyn jazady. «Keı zertteýshiler bul kóterilisti «reak­sııalyq jarylys» dep atady. О́z saparymda mundaı jaǵdaıdy kór­­me­dim de, estimedim. Sonymen birge Tashkent murajaıynda osy oqı­­ǵanyń halyqtyq sıpatyn kórse­te­tin qujattardy kózim shaldy. Al­­matydaǵy alańda, dál qala orta­ly­ǵynda atalǵan kóterilis basshy­larynyń biri Amangeldi Imanovtyń atqa mingen aıbyndy músinin kórdim. 1916 jyly Qazaqstanda otarshyl bılikpen ymyraǵa kelgen feodaldar, baılar, bolystar men manaptar, moldalar bul kóterilistiń aýqy­mynan ózderine qaýip tónip turǵanyn sezip, kóterilisti tez basýǵa tyrys­ty. Atalǵan kóterilisti dinı jáne ulttyq óshpendilikke aınaldyrdy», deıdi ol.

Avtor osy kitabyn jazýǵa Or­talyq Azııadaǵy memleketterge, so­­nyń ishinde Qazaqstanǵa arnaıy sapar­men kelgenin, sol tustaǵy eldegi mańyz­dy tulǵalarmen kezdesip, suh­battasqanyn kelesi derekterden bilemiz. «Qazaqstannyń Halyq aǵar­tý mınıstri A.Zakarınnen ulty qazaq pa ekenin suraǵanymda, sura­ǵymnyń ózi artyq bolyp shyqty. Bul qaıratty jigittiń dala perzenti ekeni daýsyz. Ol: «Iá, qazaqpyn, taza qazaqpyn, esh qospa joq!» dep kúlip jaýap berdi». Asqar Zakarın 1908 jyly Torǵaı mańyndaǵy 1-aýyl­da dúnıege kelgen. Ony jerinen aıyrylǵan kóshpeli malshylardyń kúızelisin basynan ótkizgen urpaq­tyń ókili deýge negizimiz bar. Bala kezinde revolıýsııalyq alasapyran kúnderdi ol óz kózimen kórip ósti». Marsel Egretaýd osylaı deı kele, A.Zakarınniń balalyq sha­ǵy­nyń qıyndyqta ótkenin, panasyz qalǵan basqa balalar sekildi jetimder úıinde óskenin baıan etedi. «Onyń (A.Zakarın) taǵdyry fransýz tiline endi ǵana aýdarylǵan Ǵabıt Músirepovtiń romanyndaǵy oqıǵaǵa uqsaıdy. Ol da eski kúnderdi eske túsiredi», deıdi. Dalanyń da, ana men balanyń da júregine jara, kóńiline qaıaý salǵan keshegi keranaý da tas­baýyr kúnderdi alystaǵy fransýz tarıhshysy óz dáýiriniń oqyrmanyna osylaı jetkizgisi kelgeni shyndyq. Qalaı desek te, onyń otarshyl ıdeıanyń qursaýynda qalǵan Ortalyq Azıaıdaǵy kóshpeli­l­er ómirine, taǵdyryna nazar aýdarǵanyn ańdaı alamyz.

Mine, Marsel hanym aıańdap, Al­matydaǵy Jazýshylar odaǵyna bas suqty. Onyń óz zamany týraly qazaq zııalylary men rýhanııat ardagerleri qandaı oıda eken degen suraqqa ja­ýap izdegeni shúbásiz. Qaı elde, qaısy ǵasyrda bolsyn, zııaly deıtin atqa ıe bolǵan qaýym ultyn ezgiden, jerin jat jurttan qorǵaýǵa umtylatyny onyń da sanasynda sap altyndaı uıalaǵany da. Osy tusta hákim Abaıdyń «Árkimdi zaman súıremek, zamandy qaı jan bılemek?» degeni oıǵa túsedi. Abaı zamanyndaǵy ult zııalylary men keńes kezindegi qazaq oqyǵandary­nyń arasyn nendeı oı, qandaı maq­sat jalǵaıtyny óz aldyna bólek áńgime. Al Almatyǵa kelip, sol za­manǵy qazaq oqyǵandarymen kezdesýge nıettengen fransýz ǵalymynyń oıyndaǵy sansyz saýaldyń sheshi­mi qalaı bolǵany tipten jumbaq. Múmkin ol da, uly Abaıdyń oıyn qaıtalap «...zamana ony bılemek» dep kúbir etken bolýy bek múmkin.

«Tanymal qazaq jazýshysy, «Bota­gózdiń» avtory Sábıt Muqa­novpen Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń bas keńsesinde uzaq áńgime­lestim. Sábıt Muqanov – qazaq halqynyń jan sezimin jaqsy sýrettegen jazýshylardyń biri. Ol qazir elý segiz jasta. Onyń ákesi malshy bolǵan. Taǵy sonda jumys isteıtinderdiń biri maǵan ózderiniń balalyq kezi, jastyq shaǵy, bekter, ákimder zamany týraly aıtyp berdi. Biraq olarmen bul taqyrypta uzaq áńgimelesý ońaıǵa soqpaǵanyn aıta ketý kerek. Ásirese olarmen kezdesý tym qıyn», dep jazady ol óz oıymen bólisip.

Zertteýshi ǵalymnyń nazarynan Qazaqstandaǵy tarıhı jaǵdaı da tys qalmaǵan. Kitabynyń kelesi betterinde ol qazaq tarıhshysy Er­muhan Bekmahanov týraly bylaı deıdi: «Keıbir antısovettik úgit­shiler keńestik Shyǵys halyqtary basynan ótkergen eski ulttyq ezginiń tabandylyǵyn jańa formada «dálel­deý» úshin belgili bir faktilerdi negiz etti. Solardyń biri – qazaq zııalylaryn jappaı «tazartý» bolmaq, onyń ishinde tarıhshy Bekmahanov óz eliniń ótkeni týraly jazǵany úshin ultshyl atalyp, óz kózqarasyn aıtqany úshin kináli boldy. Men osy avtordyń kitabyn ózimmen birge alyp júrdim, onyń sol kezde aıtqan pikirin estigen adamdarmen kezdestim. Sol úshin Bekmahanovtyń habaryn Almatydan suradym. Halyq aǵartý mınıstri A.Zakarın meni jubatyp, tarıhshymen alda kezdesetinimdi aıtty. Bekmahanov qazir Almaty ýnıver­sıtetiniń professory, 1957 jyly jańa kitap shyǵardy». Avtor Bek­mahanovpen kezdese aldy ma, joq pa, ol týraly eshteńe jazbaǵan. Soǵan qaraǵanda, kezdese almaǵan bolýy kerek.

Biz Marsel hanymnyń atalǵan kitabynan elimizdiń ótken dáýirdegi mal sharýashylyǵy jaǵdaıy jónin­de de aqparattar oqydyq. Onyń dereginshe, 1916 jyly Qazaqstandaǵy qoı sany 18 mıllıon bolǵan, al 1958 jyly bul kórsetkish 30 mıllıonǵa ósken, al 1963 jylǵa qaraı elde 50 mıllıonǵa jetken».

О́z kezeginde Ortalyq Azııada­ǵy memleketterdiń rýhanııat sala­syn­­daǵy jetistikterin aıta kele, oǵan úles qosyp júrgen myq­ty tul­ǵalardyń atyn atap, eńbek­te­rin oqyrmanǵa usynady. «Shyǵar­mashy­lyǵy óz eliniń alqaýyna bólenip, alys shetelderde de úlken bedelge ıe qalamgerler bul jaqta da barshylyq. Sholohovpen teń dáre­jede turǵan, eń úzdik keńes jazý­shylarynyń biri Muhtar Áýezovtiń shyǵarmashylyǵy jáne onyń tanymal tarıhı romany «Abaı jolyn» aýdarý barysynda Lýı Aragonnyń: «bul – bizdiń aldymyzda turǵan eń ózekti mindetterdiń biri» dep aıtýyna sebep boldy; Áýe­zovtiń jerlesi Sábıt Muhanov – on shaqty jaqsy shyǵarmanyń, onyń ishinde qazaq qyzynyń ómirin sýret­teıtin «Botagóz» romanynyń, «О́mir mektebi» ómirbaıandyq shy­ǵarmasynyń avtory». Bul onyń Muhtar Áýezov pen Sábıt Muqa­novtyń shyǵarmashylyǵyna bergen oń baǵasy ekeni anyq. Osyǵan deıin Muhtar Omarhanulynyń qa­lamgerlik qýaty men deńgeıi týraly alýan túrli maqtaýlar men teńeý­ler aıtylǵany anyq. Al fransýz ǵalymy oǵan «Sholohovpen teń dáre­jede turǵan jazýshy» degen úlken baǵa bergeni kóńil qýantarlyq jaǵdaı bolmaq.

Sonymen, Marsel Egretaýdtyń atalǵan kitabyn paraqtap shyǵyp, ishinde jazylǵanyn aıttyq. Onyń Almaty sapary, qazaq dalasynda­ǵy kúnderi týraly egjeı-tegjeıli aqparattar bolmasa da, sonaý alys­tan elimizge kelip, Bekmahanovty izdep, Muqanovpen kezdesip, kóńilge túıgenderin kitap qylyp jazǵanyna tánti boldyq. Tarıhshy ǵalym Ermuhan Bekma­hanovpen ol kezdese aldy ma, joq pa, ol óz aldyna bólek áńgime. Al basyna is túsken osynaý tulǵany ol nege izdedi, osynyń ózi úlken taqyryp. Osydan jetpis jyl buryn jaryq kórgen bul kitaptyń qazaq mádenıeti men tarıhy úshin qundylyǵy kúnsaıyn arta túseri daýsyz.