Sýret: jambylinfo.kz
Emansıpasııa men femınızm ıdeologııasynyń qalyptasýynan batyseýropalyq fılosofııadaǵy patrıarhattyq dástúrdiń ekpini basylǵandaı boldy. Patrıarhattyq qurylymy basym keletin fılosofııalyq oılaýdyń dástúrli bınarlyq (erkek/áıel) praktıkasynan bas tartyp, qazirgi mýltıkýltýralızm jaǵdaıynda jynystyń áleýmettik teorııasy – genderlik ilim dúnıege keldi.
Áıel men erdiń sport áleminde alatyn ornyn aıqyndaıtyn, olardyń áleýmettik jáne mádenı qurylym retindegi uǵymy XIX ǵasyrdan bastap Batys elderiniń jańa kapıtalıstik naryqtyq qatynastarǵa tartylýymen qalyptasty. Sporttaǵy genderlik stereotıp túsinigi – is-áreket pen minez-qulyq erekshelikteriniń «sportshy er» men «sportshy áıel» modelderiniń aıyrmashylyǵyn anyqtaýǵa negizdelgen túsinik. Genderlik stereotıpterdi úshke bólip qarastyrýǵa bolady.
Birinshi top «maskýlındik-femındik» qasıeti, ıaǵnı tulǵanyń jeke qasıetterine baılanysty. Bul erler men áıelderdiń naqty psıhologııalyq qabileti men múmkindigine qaraı ártúrli temperamentter men ádetteri arqyly bólinýi. Kóp jaǵdaıda áıel adamǵa passıvtilik, táýeldilik, sheshimge degen senimsizdik, logıkalyq oılaý qabiletiniń ereksheligi, jeńiske degen kózqaras deńgeıi er adamǵa qaraǵanda tómen, emosıonaldy degen pikir qalyptasqan. Al er adamdarǵa is-áreket aktıvtiligi, agressııa, sheshimdi tez qabyldaǵysh, jeńiske degen umtylysy, emosıonaldylyqtyń tómengi deńgeıde bolýy tán. Sporttyń kóp túrinde áleýmettendirý negizinde jeke tulǵanyń ekinshi túri kóbirek maquldanady jáne sol tıpke qaraı tárbıe beriledi.
Genderlik bólinistiń ekinshisi jynysqa, otbasyndaǵy rólder men mamandandyrýǵa baılanysty rólderdiń stereotıpterine qatysty ekenin atap ótken jón. Qoǵamda kóbine er adamdardy kásibı jetistigine, áıel adamdy otbasylyq jaǵdaıǵa qarap baǵalaıdy. Erlerdiń baǵyty belgili bir kásibı maqsattarǵa jetý bolsa, áıelderdiń baǵyty – adamdar arasyndaǵy jaqyn baılanysty ornatý. Sporttaǵy qyzdar qatarynyń erlerge qaraǵanda az bolýyn osy sebeppen túsindire alamyz.
Al úshinshi túri – eńbektiń mazmuny, ony oryndaý kezindegi minezdemege baılanysty bólinisi. Iаǵnı er adamdardyń eńbekke ınstrýmentaldy túrde baǵyttalýy, áıel adamnyń ekspressıvti túrde baǵyttalýyn negiz etýge bolady. Osydan sport túrleriniń erlerge nemese áıelderge arnalǵan túrlerge bóliný sebepteri shyǵady. Kóbine áıel adamdarǵa laıyqty sport túrleri dep ártistik qabiletti qajet etetin, náziktikke baǵyttalǵan sport baǵyttary atalady.
Deneshynyqtyrý jáne sport salasynda qoldanylatyn teorııalarda jynystyq dıformızm taqyryby ózekti máselelerdiń biri dep sanalady. Dıformızm – ekitúrli toptyń bir salada bolýy jáne damý erekshelikterin qarastyratyn uǵym. Deneshynyqtyrý jáne sport salasynda júrgiziletin zertteýlerdiń jiberetin kemshiligi – sporttaǵy genderlik dıformızmdi qarastyrmaýynda.
Basqa salalarda er nemese áıel adamnyń mamandandyrylýy, biliktiligi, bilimi sııaqty aspektiler birinshi orynǵa qoıylyp, genderlik dıformızm esepke alynbaıdy. Ásirese áıelder sporty nemese ony tejeýshi faktorlar men jetistikke jetý joldaryn qarastyrý barysynda tabıǵı múmkindiktermen sanasýǵa tıis. Genderlik dıformızm sport áleminde de kórinis tapqan. Er sportshylar men áıel sportshylar arasyndaǵy úlken aıyrmashylyq – olardyń dene bitiminiń ólsheminde. Er adamdar áıelderge qaraǵanda iri jáne uzyn. Er adamnyń júreginiń kólemi áıel adamnyń júregine qaraǵanda úlken jáne ókpe syıymdylyǵy keń. Biraq bul aqparattarmen qatar jeke ındıvıdýaldy qabiletterdi de eskerý kerek. Sportta koordınasııalyq qabilet degen túsiniktiń aıasyna jyldamdyq, tepe-teńdikti saqtaý, yrǵaq, kelisimdi is-áreket, keńistikte teńdikti saqtaý uǵymdary kiredi.
Áıel adam kásibı daıyndyq deńgeıine qaramastan, jekpe-jek kúresinde daıyndyq deńgeıi joǵary er adamdy eshqashan jeńe almaıdy. Femındik ambısııanyń ósýine baılanysty absolıýtti jynystyq teńdikti qoldar bolsaq, sporttyq jarystar jynystyq dıformızmge qaramaı, tek boıy, salmaǵy eskerilse, áıel adamnyń aǵzasyna, ómirine úlken qaýip tónedi, tolyq teńdik bolý múmkin emes.
Varshavadaǵy Dene tárbıesi akademııasynyń ǵalymy Darýısh Blahnıonyń aıtýynsha, sport túrleriniń basym bóligindegi erlerdiń kóshbasshylyq pozısııasyna esh qaýip joq. Sebebi er azamattardyń sportpen shuǵyldanýyna bıologııalyq turǵyda múmkindigi kóbirek. Ǵalym áıel adam kúsheıtilgen jattyǵýlardy jasaǵanmen, er adam boıynda bulshyqetterdiń ósýine jaýapty testosteron atty gormonnyń ózgesheligin de atap ótken. Jynystyq dıformızm negizinde kóptegen áıel sportshylardyń jeńisterin de sıpattasaq, amerıkalyq Lınn Kosstyń júzýdegi rekordtyq kórsetkishi, onyń eń birinshi bolyp Alıaskadan Chýkotkaǵa deıin Berıng buǵazy arqyly júzip ótýi, Pennı Dınniń jalǵyz ózi La Manshty baǵyndyrýy – áıel adamnyń aǵzasy termokıim tárizdes bolýynyń mysaly.
Qorytyndylaı kele, er adam men áıel adamnyń tabıǵaty erekshe bolatynyna kóz jetkizýge bolady. Deneshynyqtyrý jáne sport sııaqty aıryqsha kúsh-jigerdi talap etetin baǵytta áıel adam men er adamnyń múmkindikterin salystyra otyryp, oqý-jattyǵýlyq ádisnama negizinde jumys isteý sporttaǵy jeńiske aparar tıimdi jol bolýy múmkin. Sonymen qatar áıel adam men er adamnyń psıhologııalyq, fızıologııalyq, tabıǵı múmkindikterimen qatar jeke qabilettiń bolýy nemese kerisinshe yńǵaıynyń bolmaýy da erekshe faktor ekenin atap ótken jón.
Juldyz Kúmisbek,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
