Sýret: ashyq derekkózden
Eń aldymen, tegi basqa bolǵanymen, Valentına Ivanovnanyń boıynan ınabattylyq, tereń bilimdilik, jaýapkershilik sııaqty qasıetterdi jaqyn tanydym. Valentına Ivanovnanyń ájesi, ıaǵnı anasy Marııa Raıshtetter hanymnyń anasy kezindegi Aýstrııa – Majarstan ımperııasynan taraǵan belgili knıazdiń qyzy bolyp shyqty. Majarlardyń, ıaǵnı qypshaqtardyń qany bar tekti urpaqtyń tuqymy.
Bilimdilik pen biliktilik, kishilik pen kisilik ata-baba rýhymen jalǵasyp kele jatyr.
Memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qoldanbaly matematıkanyń iri tulǵasy Baqytjan Jumaǵulovtyń súıikti jary ekenin jaqsy biletinmin. О́ıtkeni B.Jumaǵulovpen birge Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde, Parlament Májilisi men Senatynda birge qyzmet atqardyq.
Jarty ǵasyr boıy adaldyq pen parasattylyqtyń, mahabbattyń úlgisi bolyp kele jatqan Jumaǵulov otbasy týraly aıtý ári jeńil, ári qıyn. Jeńili – ómir joldaryn, kúrespen jetken jetistikterin jaqsy bilemin. Qıyndyǵy – eki túrli sala mamandyqtaryna qaramastan, olardyń garmonııalyq úılestiligin oqyrmanǵa jetkizý ońaı ma? Valentına Ivanovna qazirgi Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin úzdik bitirdi. Aspırantýrasynda oqydy. Ol – qazaqtyń klassık jazýshysy Muhtar Áýezovpen birge ustazdyq etken, ataqty tilshi, ǵylymda, qoǵamdyq ómirde erekshe orny bar, kórnekti pedagog Valentına Isenǵalıevanyń shákirti.
О́mir yzǵary keıde adamnyń jumys josparyn ózgertip jiberedi. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi bul otbasyna da óziniń qara qyspaǵyn ala keldi. Baqytjan Jumaǵulov jumystan qýylyp, «ultshyldyq» tańbasy qoıylyp, qyzmetsiz qaldy.
Áldebireýler bolsa, mundaı qıly zamanda moıyp qalar ma edi?
– Valıa, sen qınalma, kandıdattyq dıssertasııań talqylaýdan ótti, avtoreferatyń shyqty, sony qorǵaýǵa kiris, – dedi Baqytjan Jumaǵulov. – Men júrdek poıyz sııaqty keıin qýyp jetemin.
– Qýyp jetip, ozyp ketesiń, – degen eken sol sátte Valıa kúıeýine.
Jeltoqsan yzǵary qatty boldy. Jumaǵulova degen famılııamen dıssertasııa qorǵaý múmkin be? Qıyndyq adamdy shyńdaıdy. Ǵylymı jetekshisi V.A.Isenǵalıevanyń jetekshiligimen Valentına Ivanovnanyń dıssertasııasy qatardaǵy ǵylymı keńeste emes, sol kezdegi Tashkenttegi ataqty Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń ǵylymı keńesinde qorǵaldy. Ǵylymı keńestiń 21 múshesiniń 20-sy ǵylym doktorlary men akademıkteri edi.
Bul 1988 jyl bolatyn.
...Shyryldaǵan shyndyq bar eken. Baqytjan Tursynuly bar-joǵy on jyldyń ishinde álemge áıgili ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Shynynda, ol júrdek poıyzdan da ushqyr ushaqtaı, ǵylym men bilim keńistiginde jarq etip kórindi. Berekeli ǵalymdar otbasyna aınaldy. Valentına Ivanovna ǵylymı jumysy men pedagogıkalyq qyzmetin abyroımen atqaryp, kóp jyl kafedra basqardy. Bul jyldar Valentına Ivanovnany ustaz baqytyna jetkizdi. Qanshama qyzǵa bilim ǵana emes, ulttyq tárbıe berdi. Talantty jastardy qamqorlyǵyna aldy. Ǵylymǵa baýlydy. Buǵan Valentına Ivanovnanyń 40-tan astam ǵylym doktory men kandıdatyn, magıstr men PhD-lerin daıarlaǵany dálel bola alady.
Osylaı, Valentına Jumaǵulovanyń ǵylymı mektebi qalyptasty. Osy kezeńde ol júzdegen maqala, kóptegen oqýlyq pen monografııa jarııalady. Olardyń kópshiligi sheteldik ǵylymı ortada zor qurmetke ıe boldy. Jumaǵulov otbasynyń úndestik tapqan ómirinen ulttyq qundylyqtarǵa toly dara ómirbaıan kóresiń. Kóresiń de, qýanasyń. О́mirde osyndaı jany taza, rýhy bıik adamdarmen birge qyzmet isteý ǵanıbet emes pe? Valentına Ivanovna qazir de óziniń súıikti ýnıversıtetinde professor qyzmetin atqarady. Áıgili tilshi Valentına Jumaǵulova atyndaǵy aýdıtorııa da bar. Oqyǵan dáristerine Almatynyń basqa da joǵary oqý oryndarynyń stýdentteri kelip qatysýy – onyń joǵary dárejeli ustaz ekeniniń úlgisi.
...Akademık Baqytjan Jumaǵulovtyń 70 jyldyq mereıtoıy ótip jatty. Uly – Rýslan, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, qyzy – Alına, zań ǵylymdarynyń kandıdaty sóz sóılep, án shyrqady, arnaý óleń oqydy. Kóp ǵalymdar, qaıratkerler quttyqtaý sóz sóıledi. Kópshiligi: «Valentına Ivanovnanyń arqasynda Baqytjan Tursynuly úlken jetistikke jetti», degen turǵyda marapat sózder aıtty.
Al Valentına Ivanovna óz sózinde:
– Barshańyzǵa rahmet. Barlyq jetistikke Bákeń ózi jetti, men oǵan kedergi jasaǵan joqpyn, – dep edi.
Bul – syılastyqtyń, berik senimniń kórsetkishi emes pe?
Valentına Ivanovnaǵa: «Siz eń ataqty tilshi-pedagogsiz» deıtin edim. Sózim – sóz.
Áli de sol oıdamyn.
Dınar NО́KETAEVA,
Senatorlar keńesiniń múshesi, qoǵam qaıratkeri
