Rýhanı quldyraýdyń ashy shyndyǵy

Bul jaǵdaı Reseıdegi buratana halyq­tar men orystandyrý saıasaty kezinde de, keıingi keńes odaǵy dáýirinde de qaı­talandy. Kóptegen usaq ulttar óz­de­ri­niń ult­tyq erekshelikterinen aıy­ryl­dy. Buǵan mysal chývashtar, komı­ler, ıakýttardyń taǵdyry. Aqseleý Seıdim­bek­tiń «Reseıde bir mıllıon qazaq bar, sońǵy bir ǵasyr­da olar bir aýyz óleń shyǵarǵan joq, bir syrmaq syrǵan emes, ıaǵnı rýhanı be­deýlikke ushyrap otyr» degeni bar edi. Munyń saldary, sońǵy nátıjesi túsinikti.

Aýstralııalyq aborıgender de otar­shyl­­dyq saıasattyń saldarynan óz máde­nıe­ti­nen kóz jazyp qaldy. Mundaǵy bas­­­ty másele olardyń dástúrli salty­nyń­ bu­zylýy, til men dinniń aýys­qa­ny­nan. Qa­zir ondaǵy aborıgendik til­der to­­by joıylyp ketti nemese tildi qol­daný­shylarynan aıyrylyp qaldy.­ Osy jaǵ­daı­lardan tú­sinerimiz, mun­daı­ qu­bylys bir ulttyń tek rýhanı tur­ǵy­dan ǵana emes, áleýmettik jáne saıası tur­ǵydan da kóp­tegen qıyndyqqa tap bolatynyn dá­leldeı aldy.

Aqseleý Seıdimbektiń jo­ǵarydaǵy sózine qaıta oralsaq, munda tereń maǵyna jatqany shyndyq. «Sońǵy ǵasyrda olar bir aýyz óleń shyǵarǵan joq» deıdi. Gáp, mine, osynda. Iаǵnı bir ha­lyqtyń óz qaǵynan jerinýiniń tamyry da osy. О́leń shyǵarmaýdan ádebıetsiz qoǵam qalyptasady, al sol qoǵamda ómir súrgen urpaqtyń baǵyty da túsinikti.

Ádebıetsiz qoǵam kóp nárseni jo­ǵaltady. Iаǵnı rýhanı bedeýlikke tap kelý degen sóz. Ol joǵaltýlardyń ishinde til men din, sana men oı, tek pen negiz, tarıh pen mádenıet, bostandyq pen aza­mat­tyq ustanym degen qasıetter bar. Meıli qaı turǵydan oılasańyz da, meniń túsi­ni­gim­she, Shekspır, Gomer, Dante, ál-Fa­rabı, Abaılardy bilimge qushtar qoǵam ómir­ge ákeldi jáne óz deńgeıine kótere al­dy. Ejelde jazba ádebıeti bol­­masa da, folk­lor mádenıeti jaqsy da­my­ǵan halyq­tar kóp. Sonyń biri – biz. Al tól ádebıe­timiz ben mádenıetimizdiń ulan-ǵaıyr dalamyzǵa shól basar sýsyn bol­ǵa­nynyń da ózindik sebebi bar, jańaǵy «bir aýyz óleń shyǵarý» mindetin ol tusta aýzy dýaly, sózi júıeli jyraýlar men el bastaǵan tulǵalar túsine aldy. Artynan samsaǵan qol ertken batyrlarymyz ómirdiń ózin óleńmen órnektese, úıdegi jary syrmaq syryp, sary qymyz sapyra bildi. Túsine bilgenge, osynyń bári rýhanı jetistik.

Al jańa ǵasyrda, jahandaný keze­ńinde óz mádenıetimiz ben tilimizdi, salt-dástúrimizdi qalaı saqtap qalamyz degen suraqtyń bar ekenine kóz jum­baı­myz. Reseı ımperııasynyń, odan keıin keńestik júıeniń salqyny tıgen ult re­tinde, qazirgi kúni ana tiliniń taǵdyryna alańdaǵan halyq retinde bizge de serpilis kerek bolyp turǵany shyndyq. Kıiz úıdi murajaıdan tamashalap, ana tilimizdi aýyl tili dep «baǵalaıtyn» urpaqtyń ósip kele jatqany da ras.

Joıylyp bara jatqan tilder týraly zertteýler sońǵy jyldary álemdik ǵa­lymdardyń nazaryn aýdardy. Qazirgi kezde álemde shamamen 7 000 til bar, biraq BUU derekteri boıynsha olardyń jartysyna jýyǵy osy ǵasyrdyń sońyna qaraı joıylyp ketýi múmkin. Amerıkalyq lıngvıst Grıgorıı D.S.Anderson 2005 jyly joıylyp bara jatqan tilder ıns­tıtýtyn quryp, dúnıejúzi boıynsha zertteý toptaryn jasaqtaǵan.

Olar «Living Tongues» jobasy aıasynda álemniń ártúrli aımaqtaryndaǵy sırek kezdesetin jáne joıylý aldynda turǵan tilderdi qujattap úlgerdi. Qazir­gi qoǵam Andersonnyń zertteýleri ar­qyly tilderdiń joıylýy tek tildik qana emes, mádenı, ekologııalyq jáne ǵy­lymı aqparattardyń joǵalýyna ákele­tinin túsindirdi. Buǵan mysal retinde Sibir­degi tyva halqyn alýǵa bolady. Tyva tili jo­ǵalýdyń aldynda tur, óıtkeni ol tilde sóı­­leıtinder sany az, jańa býyn bul tildi ıgermeı, orystildi bolyp qalyp­tas­qan.

Aýstralııanyń jergilikti halyqtary óz tilderin saqtap qalý úshin arnaıy baǵ­dar­lamalardy, sonyń ishinde ana tilin­degi oqý kýrstaryn engizdi. Joıylyp bara jatqan tilder álemdik mádenıet pen bi­lim­niń ajyramas bóligi. Joǵalǵan ár­bir tilmen birge ha­lyq­tyń tarıhy, dúnıe­tanymy jáne mádenı erek­­shelik­teri de joıylady. Ǵa­lym­dar men ha­lyq­aralyq uıymdar osy til­­derdi qujat­taý, saqtap qalý jáne olar­­dy jas ur­paq­qa jetkizý joldaryn izdestirýde. Teh­­no­logııalardy paıdalaný, tilderdi oqy­­tý baǵ­darlamalary men mádenı mura­ny qol­daý sharalary – joıylý qaýpin­degi­ tilder­di saqtap qalýdyń mańyzdy quraldary.

Zertteýlerge súıensek, Afrıka­nyń ortalyq aımaqtarynda kóptegen et­nos­­­­tyq toptardyń tarıhı jyr-dastandary ­joq. Kóptegen taıpalarda tarıh aýyzeki túr­de saqtalyp, taıpa kósemderiniń aýyz­sha áńgimeleri men salt-joralǵylary arqy­ly urpaqtan-urpaqqa jetkizilgen. Olar oqıǵalardy jyrlarmen emes, bı, mýzyka jáne dramalyq qoıylymdar arqyly baıandaıdy. Mysaly, pıgmeıler nemese býshmender sııaqty halyqtarda kúrdeli epıkalyq jyrlar nemese dástúrli jyr-dastandardan góri mıfologııalyq áńgi­meler basym. Polınezııa men Mıkro­ne­zııadaǵy keıbir halyqtar ózderiniń ótke­nin kóbinese ata-babalar týraly ańyzdar arqyly jetkizgen, biraq olarda Ortalyq Azııa nemese Eýropa halyqtaryndaǵydaı qurylymdy epıkalyq jyrlar joq. Bul halyqtar kóbinese aýyzeki túrde jáne dinı rásimder arqyly ótkenderin eske alady. Osynyń bárin rýhanı quldyraýǵa aparar joldyń bastaýy degimiz kele­di.