Qaǵilez, qamqorshy Halekeń edi...

Halel Tóreǵalıev – Keńes odaǵynyń qasiretine aınalǵan Chernobyl AES-indegi apattyń zardabyn joıýǵa qatysqan zapastaǵy hımık-ofıserdiń biri hám biregeıi edi. Atom stansasy jarylǵan 1986 jylǵy 26 sáýir kúni Qazaqstanda tó­tenshe jaǵdaıda jasaqtalǵan 27-hımııalyq qorǵanys polkiniń quramyna shaqyrylǵan tusta jasy 33-te eken. О́zi kommýnıst, ózi zapastaǵy aǵa leıtenant Halel Tóreǵalıev qatarlastary sekildi áskerı komısarıatta tildeı eki qaǵazǵa qol qoıdy: onyń birinshisi – «Men keńes odaǵynyń patrıot azamaty retinde KOKP Ortalyq komıtetiniń, KSRO Joǵarǵy keńesi prezıdıýmynyń, KSRO Mınıstrler keńesiniń ózime min­dettegen tapsyrmasyn oryn­daýǵa daıynmyn...» bolyp keletin de, ekinshisi – «Men KSRO Qarýly kúshteriniń ofıseri retinde memlekettik qupııany apatty jaǵdaı túzelgenshe qu­pııa saqtaýǵa ant etemin!» degen qaǵaz bolatyn. О́kinishke qaraı, apat zardaby túzelmedi... An­tyna adal ofıser áriptesteri sekildi radıasııalyq syrqatqa ushyrap, III toptaǵy múgedekke aınaldy.

Apatty aımaqtan oralǵan eti tiri azamat qol qýsyryp otyra almady. «Kórinbeıtin ra­dıa­sııalyq maıdannan» zardap shekken jaýyngerlerdiń basyn qosyp, «Chernobyl ar­dagerleri odaǵy» respýb­lı­kalyq birlestigin qurdy. Bi­likti qarjyger-maman el Táýelsizdiginiń eleń-alańynda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi apparatynda qyzmet etti. Odan kóp jyl boıy Almatydaǵy «Instalkom» metall quryl­ǵylary kompanııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Biraq, ol óziniń «cher­nobyldik» ekenin árkez este saqtady. Iondy sáýlelerden ómirlik kesel tapqan órimdeı jastarǵa qatysty áleýmettik má­selelerdi memlekettik tur­ǵydan sheshýge aıanbaı atsalysty. О́miriniń sońyna deıin Cher­nobyl AES-indegi apattan zardap shekkenderdiń múddesi úshin kúresti. Odaq tóraǵasynyń erekshe belsendilik tanytqan bir qyry – «Ardagerler týraly» zańynyń (2020 jylǵy 6 mamyr №322- VI QRZ) 6-babyna burynǵy KSRO zańyna sáıkes ári esh ózgerissiz otan­dyq chernobyldikterdi UOS arda­gerleriniń qataryna teńes­tirýdegi tııanaqty is-qımyl áreketi boldy.

– Halel Muhıtulynyń bizdiń «taýdaǵy gospıtal» atanyp ketken, tozyǵy jetken, jaramsyz ǵımaratymyzdy soǵys ardagerleri úshin qaıta qal­pyna keltirý jolyndaǵy at­qarǵan kúreskerlik qyzmetin esh umytpaımyz, – deıdi Alma­tydaǵy Soǵys ardagerleri men múgedekterin emdeıtin res­pýb­lı­kalyq-klınıkalyq gos­pı­taldyń bas dırektory Gaýhar Tazabekqyzy Jumaseıitova. – Qazir mınıstrlik bul máselege aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Átteń, qaıratker, qaǵilez, ár­daıym belsendi aıaýly ardager aǵamyzdan kenetten kóz jazyp qalǵanymyz ókinishti...

Halel Tóreǵalıevtiń ásker­degi jáne beıbit ómirdegi kór­setken erligi men qoǵamdyq belsendiligi «Erligi úshin» me­dalimen, I jáne II dárejeli «Aı­byn» ordenimen atalyp ótti. Bul qurmet onyń zardap shekken qarýlas-maıdandastarynyń múddeleri úshin aıanbaı tókken teriniń óteýi dep túıindegenimiz lázim.

–Bizdiń Halekeń Belo­rýs­sııanyń Gomel qalasyndaǵy Halyqaralyq radıasııalyq zardaptardan saýyqtyrý orta­lyǵymen tyǵyz baılanysta boldy, – deıdi «Chernobyl ar­dagerleri odaǵynyń» belsendi múshesi, ardager-polkovnık Ǵa­lymbek Toqtaýbaev. – Syrqat meńdegen talaı jannyń sol ortalyqta emdelýine dá­ne­kerlik jasaǵan Halel Mu­hıtuly «maıdandastar» degende, kúsh-jigerin aıamady, baıyrǵy apat aımaǵyndaǵy klınıkaǵa emdelý­shimen birge san ret saparlap ta bardy...

Tóraǵa Tóreǵalıevtiń qa­zasyna elimizdiń barlyq óńirinen – Oraldan, Aqtóbeden, Ta­razdan, Shymkentten, Pav­lodar men Semeıden... Go­mel men Mıns­kiden, Máskeýden qarýlastar uıymynan kóńil aıtýlar jetti. 

Halekeńniń qazasyna oraı, eldiń aýzynda «Cher­nobyldyń zardaby ǵoı...» degen sóz qal­dy. Ol daýsyz. 1986 jyly súıekke sińgen «stronsıı-90» ele­mentiniń «oıanǵan» sátinde, jartylaı ydyraǵan sátinde aǵza­daǵy qan túırshikterin qas pen kózdiń arasynda «tas-talqan» etip buzatyny aqıqat.

Talǵat SÚIINBAI,

ardager jýrnalıst

Almaty