Romanovtar toıyna qatysqan qazaq

Osy oraıda oqyrman qaýym tarapynan «Romanovtar kim?» degen suraq týary haq. Tarıhtan bilemiz, 1612 jyly Polsha koroli Máskeýdi shapty. Patsha halyqty qorǵaı almaı taqtan taıdy. Iesiz elge boıarlar bas bolyp, basqynshy jaýdy jeńdi. Sóıtip, 1613 jyly Máskeýde jańadan patsha saılaý úshin boıarlar, dvorıandar, shirkeý qyzmetkerleri, posadtar qatysqan zor jıyn ótti. Osy jıyn boıarlar áýletinen shyqqan 16 jastaǵy Mıhaıl Fedorovıch Romanovty patsha saılady. Sóıtip, Romanovtar áýletiniń bıligi Reseı tarıhynda úsh ǵasyrǵa ulasty. 1913 jyly sońǵy ımperator II Nıkolaı Aleksandrovıch Romanovtyń tusynda áýlettiń bılik qurǵanyna 300 jyl tolǵan merekesi Peterborda dúrkirep ótti. Al myna fotoda turǵandar – osy toıǵa Túrkistan general-gýbernatorlyǵyna qarasty ákimshilik aımaq Jetisý oblysynan barǵan ókilder.

Osyndaǵy adamdar týraly aqparatta: oń jaqtan ekinshi rette otyrǵan shendi – sol tusta Túrkistan ólkesiniń gýbernatory general-leıtanant Aleksandr Vasılevıch Samsonov eken. Odan keıin úshinshi bolyp otyrǵan tulǵa – Jetisý oblysynyń áskerı gýbernatory, ulty nemis, general-leıtenant Mıhaıl Aleksandrovıch Folbaým.

Al bizdi qyzyqtyrǵany – áskerı gýbernator M.A.Folbaýmnyń sol jaǵynda ıyq tirestirip otyrǵan kelisti qazaq beınesi. Ol kisiniń aty-jóni – Qudaıbergen Turysbekuly Mama­nov. Iаǵnı tarıhta baılyǵymen aty shyq­qan Maman Qalqabaıulynyń nemeresi. Baıyr­ǵy jetisýlyqtar súısinip aıtatyn «Quısań tolmaıtyn, tókseń ortaımaıtyn, Maman Turysbektiń baılyǵyn bersin!» deıtin batada atalǵan Turysbektiń bel balasy. Sondaı-aq aldyńǵy qatarǵa alpamsadaı bolyp jaıǵas­qan, keýdesi ordenge toly aqsaqal – ulty qyr­ǵyz, ataqty bolys Qydyr ata Baısaryuly eken.

Osy Qydyr ata 1843 jyly týyp, 18 jasynda Túrgen bolysy saılanyp, bul qyzmetin 1893 jylǵa deıin atqarady. Aqsaqaldyń bir urpaǵy IV shaqyrylǵan Qyrǵyzstan Joǵary keńesiniń depýtaty Dúıshembek Qydyrovtyń aıtýynsha, atasy 1896 jyldyń kókteminde taq murageri Nıkolaıdyń úılený rásimine, odan keıin ekinshi ret 1913 jyly Romanovtar áýletiniń 300 jyldyq toıyna qonaq bolyp barǵan.

* * *

Qosh, sonymen... Bul fotony on shaqty jyldan beri bilemiz. Tipti bir jýrnal betinen qıyp alyp saqtap qoıǵanbyz. Sodan ótken kóktemde jumysqa bir apaı izdep keldi. Qolyndaǵy papkasyn ashyp edi, ishinen myna foto jarq etip shyǵa keldi. «Bul sýretti qaıdan kórip edim, óte tanys». Meniń oılanyp otyrǵanymdy uqqan bolýy kerek, apamyz ortada qasqaıyp otyrǵan adamdy «bul – meniń ákem» dep kórsetti. Basyn basqalardan erekshelep qoıypty. Tanysa kele Eńlik Qudaıbergenqyzy Turysbekova ekenin bildik. «Sýrettegi kisi ákeńiz ekenine dálelińiz bar ma?» dedim. «Dál osy foto bolmasa da, ákemniń basqa sýretteri qolymyzda. Anam Ǵazıza myna sýretti birden tanydy», dedi. Aıt­paqshy, fotonyń bir nusqasy shóberesi Murat Qudaıbergenniń shańyraǵynda saqtaýly tur.

Eńlik Qudaıbergenqyzy kózimdi to­lyq jetkizeıin degendeı, taǵy bir derekti alyp shyqty. Bul qujat túp-tamyry kókshetaýlyq, Úpidegi (Ýfa) «Ǵalııa» medresesin, odan keıin Qazan ýnıversıtetin bitirgen aǵartýshy, qaıratker, aqyn, jazýshy, jýrnalıst Muha­medsálim Káshimovtiń 1913 jyly «Aıqap» jýr­nalynyń №3 sanynda jaryq kórgen «Qapal ýezinen» atty maqalasy eken. Onda bylaı dep jazylypty: «21 fevralda Peterbordaǵy bolashaq ıýbıleıge (Romanovtardyń 300 jyldyq toıyn aıtady) barýǵa Qapal ýezi qazaqtary atynan Qudaıbergen Mamanov saılandy. Alys saparǵa shyǵar aldynda Maman urpaqtary Qapaldaǵy úıine tanys adamda­ryn qonaqqa shaqyrdy. Orystardan oıaz po­moshnıgi, prıstav, basqa birneshe tóre boldy. Qazaqtardan Barlybek Syrttanov, chast­nyı vybornyı Kólbaı Tógisov hám birneshe perevodchık qatysty», dep jazypty.

Fotonyń taǵy bir danasy Semeı qala­syndaǵy Abaı mýzeı qorynda bolǵany týraly aıtqan abaıtanýshy ǵalym, kóp jyl Abaı qoryq murajaıyn basqarǵan Tóken Ib­ragımniń esteligin oqyp qaldyq («Shapaǵatty shyraq». Almaty: «Úsh qııan», 2001. 61-b).

Sóıtip, Qudaıbergen haqynda izdendik. Bul kisi 1871 jyly ataqty Turysbek Mamanulynyń namanǵandyq ózbek áıeli Ábýgúlden týǵan balasy eken. Ákesi ony jastaıynan naǵashylaryna jiberip, Samarqand medresesinde oqytqan. Odan keıin 1891–1895 jyldary Orynbordaǵy tórtjyldyq muǵalimder semınarııasyna jibergen. Qudakeń bul jerde Alash arysy Ahmet Baıtursynulymen birge bilim alyp, mádenıetti, jan-jaqty damyǵan, birneshe tildi meńgergen, sondaı-aq mýzykaǵa qabiletti, progresshil tulǵa bolyp qalyptasady.

Oqýyn aıaqtap elge oralǵan soń, aǵartýshy­lyq isimen aınalysady. Arasan eline bolys bolyp saılanady. Ákesi Turysbek qajy 1904 jyly ómirden ozǵan soń, «Mamanııa» mektebi­niń isin basqarady. 1909 jyly mektepti zaman­ǵa qaraı segizjyldyq oqý júıesine aýystyryp, baǵdarlamasyna orys tilin engizedi.

Belgili jazýshy Sháken Kúmisbaevtyń «Jetisý» gazetinde jaryq kórgen esteligin­de: «Arasan eliniń bolysy Qudaıbergen Turysbekulynyń Jetisý gýbernııasy­nyń oqý ınspektoryna «mektep baǵdarlama­sy­na orys tilin oqytý týraly» joldaǵan ótinish haty saqtalǵan. Bul ótinishtiń júzege asýy­na Barlybek Syrttanov kómektesken. Nátıjesinde, «orys tili oqytylsyn» degen sheshim shyǵyp, sarqandtyq Zahar Nazarov degen orys muǵalimdik qyzmetke alynǵan» dep jazypty. Taǵy bir derekte Qudaıbergen bolys 1911 jyly birge oqyǵan dosy Ahmet Baıtursynulynyń keńes berýimen bilimdi ustaz Ǵabdýlǵazız Musaǵalıevti «Mamanııa» mektebiniń meńgerýshisi qyzmetine qabyldaǵany týraly aıtylypty.

Mamanovtar áýleti – Jetisý óńirine ǵy­lym-bilim shyraǵyn jaqqan adamdar. Olar óz­deri qurǵan «Mamanııa» mektebin ozat oqyǵan túlekterdi Orynbor, Ýfa, Qazan qalalaryna oqýǵa jiberip, shyǵynyn kótergen. Sonyń biri – Orynbordaǵy ekijyldyq muǵalimder semınarııasyna joldama alǵan Bilál Súleev. Budan basqa Beısenbaı Kedesov, Meıirman Ermektasov, Áıseıit Baǵramov, t.b. túlekter Ýfada bilim alǵan.

Qudaıbergen bolys óz tusynda Alash arys­tarymen dostyq qarym-qatynasta bolǵan hám ǵasyr basynda ulttyq aǵartýshylyq baǵyt ustanǵan qazaq gazet-jýrnaldaryna kómek­tesip turǵan. Mysaly, ult aınasy «Qazaq» gazetiniń 1916 jylǵy 31 mart (naýryz) kúngi №169 sanynda basylymǵa qamqorlyq tanytyp, kómek berýshiler tiziminde Qudaıbergen Turysbekovtiń de esimi júrse, 2001 jyly «Úsh qııan» baspasynan jaryq kórgen «Shapaǵatty shyraq» atty kitaptyń 56-betinde «Qudaıbergen bolys mańyna bilimdi adamdardy jınaǵan. Alash qaıratkeri Muhamedjan Tynyshbaevpen dos bolǵan. Tarıhshy ǵalym «Qyrǵyz-qazaq rýlarynyń shejiresi» atty eńbegin jazý kezinde oǵan Qudaıbergen bolys el arasynan derek jınap kómektesken» depti. Sol sııaqty Qudaıbergen bolystyń kishi áıeli Ǵazıza apanyń esteliginde dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirovti mektepke qabyldaǵan Qudaıbergen deıdi.

Bul kisi aq qashyp, qyzyl qýǵan 1920 jyly atajurtynan baıyz tappaı, Shyńjań – Qulja óńirine qonys aýdarǵan. 1927 jyly týǵan jerine aınalyp soqqanymen, entelep kele jatqan baıtalaý (kámpeske) naýqanyn sezip, bir túnde Qytaı asyp ketken. Jaryq­tyq 1949 jyly Ile-Qulja óńirinde dúnıeden ótipti.