Tutastaı alyp qaraǵanda, qazaq tilin bilý eń aldymen memlekettik tildi bilý bolǵandyqtan, muny qaı kezde de patrıotızmdi qalyptastyrý máselesimen qatar qoıý qajet. Al bul ońaı atqaryla salatyn sharýa emes ekeni belgili. Degenmen, memlekettik tildi meńgergisi keletinderge arnaıy kýrstar ashylyp, ǵylymı-ádistemelik materıaldar shyǵarylyp, belgili bir deńgeıde jumys júrgizilip keledi. Osy oraıda memlekettik tildi bilý qyzmet salasynda tulǵanyń básekege qabilettiligi men mansaptyq ósýiniń faktory degen túsinik ornyqtyrý mańyzdy.
Elimizde til týraly zańnyń qabyldanǵany, onyń dáıektilikpen júzege asyrylyp kele jatqany, memlekettik qyzmettegi laýazymdy tulǵalardyń til saıasatynda durys baǵyt ustanyp, qoldaý tanytyp otyrǵany qazaq tiliniń bolashaǵy jarqyn ekenin aıǵaqtaı túsedi. Máselen, Batys Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynda is memlekettik tilde, atap aıtqanda, ishki qujat aınalymy men shyǵys qujattary tek qana qazaq tilinde júrgiziledi. Muny memlekettik qyzmette qazaq tiliniń aıasyn keńeıtip, damytýǵa belgili bir deńgeıde úles qosý dep baǵalaǵan jón.
Dosym ORYNBAEV,
Batys Qazaqstan oblysy mamandandyrylǵan
aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń jetekshi mamany
ORAL
Qaıyrymdylyq saýapty is desek te...
Qaıyrymdylyq – qazaq halqynyń qanyna erte zamannan-aq sińgen asyl qasıet. Sonyń arqasynda jetimin jylatpaǵan, jesirin aǵaıyn arasynan uzatpaǵan. Osynaý ómirsheń dástúr ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatyr.
Respýblıka kúni qarsańynda «Qazaqstan» ulttyq telearnasynyń «Ashyq alań» baǵdarlamasy óziniń kezekti habaryn biz joǵaryda jazbamyzdyń taqyrybyna shyǵarǵan qaıyrymdylyq qorlaryna arnady. Kópten oıymyzda júrgen san túrli saýaldardyń jaýabyn osy habardan tapqandaı áserde qaldyq.
Barshaǵa belgili, búginde qaıyrymdylyq qorlary degen jetip artylady. Olardyń qaısysynyń isi durys, qaısysyniki burys ekenin bilip bolmaıdy. Halyq arasynda olar týraly san qıly pikir de estilip qalady. Kóńilge qonatyn pikir aıtatyndar da, tym ásirelep jiberetinder de bar.
Qalaǵa kelgen bir joly marshrýtty avtobýsta otyrǵanbyz. Kezekti aıaldamanyń birinde qolynda arnaıy qol jáshigi bar boıjetken salonǵa endi. О́zin volonter retinde tanystyryp, aýyr naýqasqa ushyraǵan áldebir sábıge qamqor qolyn sozyp, qarjylaı kómek kórsetýdi ótindi. Mundaıda qaıyrymdy jandar qarap qalsyn ba, árkim jaǵdaıyna qarap, qaltalaryna qol salyp, tıyn-tebenderin usynyp jatty. «Alla razy bolsyn» aıtqan qyzymyz kelesi aıaldamada túsip qaldy. Qaıtar jolda taǵy da osy kórinis qaıtalandy. Bul joly ishke engen bozbala da manaǵy qyzdyń aıtqandaryna uqsas sózderdi qaıtalap, jolaýshylar usynǵan teńgelerdi alyp, rahmetin aıtyp, kelesi aıaldamada qalyp qoıdy.
Qaıyrymdylyq jasaý – saýapty is. Muhammed paıǵambarymyzdyń (s.a.s.) hadısterinde qaıyrymdy da saýapty isterdiń adamdy túrli bále-jaladan saqtaıtyndyǵy aıtylady. Qaıyrymdylyq jasaǵan jaqsy-aq, árıne, alaıda jınalǵan qordaǵy qarjynyń adalymen shyn májbúr jandardy tapqanyna ne jetsin deısiń. Bizdiń oıymyzsha, adal qaıyrymdylyq qorlary qansha bolsa da kóptik etpeıdi. Degenmen, olardyń tym kóbeıip ketýi de kóńilge kúdik uıalatpaı qoımaıdy.
Aldan tek jaqsylyq kútip, úmit jibin úzbegen el emespiz be, jomart júrekti jandarymyz azaımasyn.
Káribaı ÁMZEULY,
eńbek ardageri
Túrkistan oblysy
Kóshe atyn berýge laıyqty tulǵa
Bizder, el aqsaqaldary – zeınetkerler, jazýshy-jýrnalıster erteden aty belgili ultymyzdyń janashyry, elimizdiń jarqyn bolashaǵy jolynda erlikpen qaza tapqan Symaǵul Tokınniń 170 jyldyǵyna oraı onyń atyna kóshe berý týraly ótinishpen el gazeti «Egemenge» arnaıy hat joldap otyrmyz.
Orys-kazaktary elimizdiń shuraıly degen jerlerin zańsyz túrde kúshpen basyp alyp jatqan kezde el-jurt olardan qatty qorqyp-úrikken edi. Osy tusta S.Tokın erekshe batyrlyq pen batyldyq tanytyp, elden ózi jınap qoldaryn qoıǵyzǵan narazylyq hatyn patshaǵa jetkizý úshin Sankt-Peterbýrgke eki ret barǵan. 1915 jyly birinshi barǵanynda sonda turatyn ataqty advokat F.Plevakony, bir jyldan keıin barǵanynda advokat N.Mýravevti janyna ertip alǵan kórinedi. Osynyń ózinen-aq S.Tokınniń orys zııalylarynyń aldynda úlken bedelge ıe bolǵan tulǵa ekeni anyq ańǵarylady.
Keıingi saparynyń nátıjesinde patsha orys-kazaktarynyń zańsyz basyp alǵan jerleriniń birazyn qaıtaryp bergizedi. Degenmen, óshikken jaý qoısyn ba, Sankt-Peterbýrgten Orynborǵa otarbamen qaıtyp kele jatqan kezinde qastandyq jasatqyzady. Qasyndaǵy serikteri denesin Orynborǵa jerleıdi. Onyń isin jer sharýashylyǵyn basqarǵan inisi Hakimbek Tokın ári qaraı jalǵastyryp, Reseı shekarasyna jaqyn jerlerdi saqtap qalýda kóp eńbek sińiredi. Keıin balasy Mahmud Symaǵulov, inisi Hakimbek Tokın patsha saıasatyna qarsy birneshe kóterilis uıymdastyryp, aqyry halyq batyry Amangeldi Imanovpen birge atylǵan.
Halqymyzdyń baqytty bolashaǵy jolynda erlikpen ómirin qıǵan Symaǵul Tokınge Almaty jáne Qostanaı qalalarynan kóshe atyn berý ábden laıyqty dep bilemiz.
Tursynbek TOKIN,
Qazaqstan jáne Grýzııa
Jazýshylar odaqtarynyń múshesi
ALMATY
