«Qasqyr úńgirine uqsas sańylaý...»
Shyndyǵynda, qazaqtyń darqan dalasy shejireli tarıhqa tunyp tur. Máselen, Atyraý oblysynyń topyraǵynda tek munaı men gaz, ózge tabıǵı baılyq qana emes, este joq eski zamandaǵy kóne tarıhtan syr shertetin kómbeler de jeterlik. Munda elin, jerin jaýdan qorǵaǵan batyrlar da, qazaqtyń rýhanııatyn baıytýǵa mol murasyn qaldyrǵan aqyndar men jyraýlar da, jurt jadynda ǵajaıypqa toly qasıetimen saqtalǵan áýlıeler de máńgilik mekenin tapqan.
Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Muhambetqalı Kıpıevtiń aıtýynsha, bul óńirden Qazaqstannyń kıeli jerler geografııasynyń kartasyna 7 nysan engizilgen. Jylyoı aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan sondaı bes nysannyń qatarynda Aqmeshit qorymy bar.
Bul qorym Jem ózeniniń jaǵalaýyndaǵy bıik tóbeniń ústinde, Aqkıiztoǵaı aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı 28 shaqyrym qashyqta oryn tepken. Buryn bul qorym týraly kóp aıtylmaıtyn, el-jurt bile bermeıtin. Degenmen kezinde Ústirtte bolǵan ekspedısııa múshesi A.Dıýgamel esteliginde Aqmeshit jaıynda «Aq bor tóbeniń betindegi qasqyrdyń úńgirindeı tesikke bir adam zorǵa sııady. Úsh qulashtaı úńgirmen júrgende eni eki jarym, bıiktigi kisi boıyndaı, dóńgelek kıiz úı pishinindegi saǵana tamǵa kiredi. Syrtta qudyǵy bar» dep jazba qaldyrǵan eken.
HIH ǵasyrdyń ortasynda dál osy qorymǵa topograf A.Alekseev te kelipti. Ol Aqmeshittegi jerasty meshiti jóninde jazbasynda «Qorymnyń ózen jaq betkeıinde qasqyrdyń úńgirine uqsas, adam ázer ótetin sańylaý bar. Bul sańylaý ońtústik-batysqa qaraı jerdiń túbine 3 sajennen (1 sajen – 2,1 metr) kóp emes qashyqtyqqa sozylyp, ári qaraı dıametri 2 sajen, bıiktigi 4 arshynǵa (1 arshyn – 0,7 metr) deıin baratyn dóńgelek pishindi birinshi bólmege aparady. Bólmeniń tóbesi tegis kúmbezdelgen, ortasynda kúnniń kózi túsetindeı jińishke sańylaý qaldyrylǵan. Bólmeniń kirer jerine deıingi eki jaǵynda kómilgen shuńqyr orny bar. Qyrǵyzdardyń (qazaqtardyń) aıtýynsha, bul – tushy sý óngen qudyq», depti.
Aqmeshit – aǵartýshy, abyz-kóregen, sáýletshi Beket Myrzaǵululynyń kindik qany tamǵan mekeni. Jergilikti halyq aıryqsha qadirlegen, áýlıe tutqan ol 1771–1775 jyldary osynda jerasty meshitin saldyrǵan. Sol meshitte shákirt tárbıelegen. Bul jóninde tarıhı derekterde kóp aıtylady. Dál osy qorymda atasy Janaly, ákesi Myrzaǵul men anasy Jánııa, uly Toǵaı jerlengen.
Keıingi jyldary, ásirese elimiz táýelsizdigin alǵannan keıin Aqmeshitke jurt jan-jaqtan jıi keletin boldy. Qazaqstannyń ár óńirinen, tipti kórshiles elderden arnaıy soǵady. Munda kelýshilerdiń arasynan ózge ulttyń ókilderin jıi kezdestirip júrmiz. Bári de osyndaǵy túnek úıine qona jatady. Aqmeshittiń tarıhyna, Beket atanyń ǵajaıyp qasıetine qanyǵyp attanady.
Beket atanyń HVIII ǵasyrda dál osynda saldyrǵan alǵashqy jerasty meshitin keńes dáýiri kezinde oq-dárimen jaryp, qulatyp tastaǵan. Jergilikti kónekóz qarııalar meshittiń ornynda qos shuńqyr ǵana qalǵanyn keıingi býynǵa aıtyp ketken. Sol meshitti Jylyoı aýdanynyń júregine ıman uıalaǵan azamattary 1998 jyly qaıta jańǵyrtty. Mańǵystaý óńirinen sheberler shaqyrylyp, «Aqmeshit» dinı-sáýlettik kesheni turǵyzyldy.
Keıin Aqmeshit qorymy memleket qorǵaýyna alyndy. Qorymnyń aýmaǵynda 32 qulpytas, 2 qoıtas, 2 kúmbezdi mazar jáne 1 saǵanatam bar.
Qaıta jańǵyrtylǵan jerasty meshitinde Islam qajy Myrzabekuly 20 jylǵa jýyq shyraqshy boldy. Shyraqshy kelýshilerge Beket atanyń tańǵajaıyp qasıeti týraly esh jalyqpastan áńgimeledi. Islam qajynyń aıtýynsha, Beket ata Aqmeshitten ilim-bilim izdep, Horezmdegi Baqyrjan qajydan dáris alýǵa attanǵan. Al Baqyrjan qajy ózge shákirtterinen góri Beket atanyń ustamdylyǵyna, bilimge qumarlyǵyna, zerektiligine rıza bolyp, batasyn beripti.
«Beket ata elge oralǵannan keıin óziniń týǵan mekeni – Aqmeshitte alǵashqy jerasty meshitin qashap saldy. Keıin dál osyndaı meshitterdi Beıneýden, Baıalydan, Oǵylandydan ashty. Atanyń erekshe qasıetterin, sáýletkerligin tereńirek taný úshin Aqmeshitten bastap barlyq jerasty meshitin kórdim. Baqyrjan qajy dáris bergen Horezmdegi medresege baryp keldim. Shymkent, Jambyl óńirlerinde, Túrikmenstanda turatyn ata urpaqtarymen kezdesip, el jadynda jattalǵan ańyzǵa bergisiz tarıhı áńgimelerdi jınastyrdym. Sonyń negizinde 2008 jyly 740 bettik «Beket ata» kitabyn shyǵardym», deıdi I.Myrzabekuly.
Bul kitap 2021 jyly aǵylshyn tiline aýdaryldy. S.О́tebaev atyndaǵy Atyraý munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń rektory Gúlzada Shakýlıkovanyń aıtýynsha, bul ıdeıany atalǵan oqý ordasynda jumys isteıtin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri iske asyrdy. Birneshe shetel tilin meńgergen jastar Aqmeshit qorymyna barǵanda osyndaı sheshimge bekingen eken.
Aqmeshitte Beket atanyń arýaǵyna as berilip, quran baǵyshtalyp turady. Sondaı astyń birinde Alashtyń zańǵar tulǵasy, Qazaqstannyń Eńbek eri, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ábish Kekilbaev «Mádınada – Muhammed, Túrkistanda – Qoja Ahmet, Mańǵystaýda – Pir Beket» dep halyq qadirlegen tulǵanyń el tarıhyndaǵy orny men mańyzyn tereńnen tarta tebirene tolǵanǵanyna kýá bolǵan edik.
«Beket atanyń búkil ómiri adamdar men halyqtar arasyndaǵy qaqtyǵystardy tejep, qoǵam men tabıǵat arasyndaǵy úılesimdilikke shaqyrady. Bereke men pátýany, yntymaq pen yjdaǵatty izdepti. Áýlekilikten tartyndyryp, ádilettilikti murat etti. Sharıǵat pen ata jolyn tabystyryp, zamanaýı ózgeristerdi jaqsylyqqa qyzmet etýge úndedi. Beket ónegesi – tarıhı sabaqtastyqqa adaldyqtyń úlgisi. San jyldar boıy otarshyldyq pen totalıtarlyq basybaılyqqa toıtarys berip, otanshyldyq pen buqarashyldyqty jebedi. Táýelsizdik alǵan halqymyz babamyzǵa sheksiz rızashylyǵyn bildirip, basyn ıip, izgilikke úndegen sharapatty jolyn qasterleı beredi. Ilgeri basqan ár qadamymyzdy qaıyrly qyla gór, jaqsylyqtyń jarylqaýshysy, pir Beket áýlıe!», degen edi Ábish Kekilbaev.
Qazir Aqmeshittegi jerasty meshitinde Meırambaı Qalımanov shyraqshy bolyp júr. Onyń aıtýyna qaraǵanda, munda Beket ata ustaǵan asataıaqtyń kóshirmesi tur. Onda arabsha jazýlar bar. Demek bul asataıaqtyń túpnusqasynda da jazylǵany daýsyz.
«Qorymyndaǵy qulpytastarda da arab tilinde jazylǵan jazý bar. Sol qulpytastar men atanyń asataıaǵyndaǵy jazýlardy oqı alatyn arab tilin meńgergen ǵalymdar qajet» deıdi M.Qalımanov.
Shynynda da, Beket atanyń asataıaǵynda ne jazyldy eken? Ázirge ondaǵy jazýdyń qupııasy ashylmaı tur.
«Qulshanǵa soǵyp, duǵasyn oqysyn...»
Jylyoı aýdanynyń ortalyǵy – Qulsary qalasy men Aqmeshittiń aralyǵy – 70 shaqyrym. Jol boıynda Aqkıiztoǵaı aýyly bar. Osy aýyldyń tusymen ótip, Aqmeshit qorymyna aparatyn jol jıeginde Qulshan ata jerasty meshiti tur. Eki bólikten turatyn jerasty meshiti bor tóbeniń ústine úńgip salynǵan. Jergilikti turǵyndar Qulshan ata paıǵambar jasyna jetken soń jerasty meshitiniń bir bólmesin meken etkenin aıtady.
«Ol Beket atanyń jıeni ári shákirti bolǵan ǵoı. Onyń ózi jerasty meshitinde shákirt tárbıelegen. Beket atamyzdan «batystan kele jatqan musylman balasy áýeli Qulshanǵa soǵyp, duǵasyn oqysyn» dep ósıet qalǵan. Aqmeshittegi shyraqshy da turǵyndarǵa «Qulshan ataǵa soǵa kelińiz...» degendi aıtyp otyrady», deıdi qulsarylyq ólketanýshy Nurdáýlet Aqnazarov.
Atyraý oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń dırektory Muhambetqalı Kıpıevtiń deregine súıensek, Qulshan ata 1876 jyly 72 jasynda Mekkege barǵan. Bir kóńil aýdaratyn jaıt, uly Abaıdyń ákesi Qunanbaımen birge Mekkege tabany tıgen alty adamnyń biri bolǵan. Alaıda onyń ómir súrgen kezeńi jóninde naqty derek kóp emes.
«Qulshan ata jerasty meshitiniń bir bólmesine jerlengen degen derek bar. Onyń meshittegi denesin 1851–1852 jyldary orys topografy Alekseev-2 kórgenin eskersek, joǵaryda aıtylǵan derek shyndyqqa janasatyn sekildi. Ony Beket atanyń zamandasy retinde qarastyrsaq, onda onyń HVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HIH ǵasyrdyń birinshi jartysynda ómir súrgenin boljaýǵa negiz bar», deıdi M.Kıpıev.
Qalaı aıtsaq ta, eki jaıtqa nazar aýdarý qajet. Birinshisi – eki meshittiń aq bor tóbege salynǵany. Ekinshiden, Aqmeshittegi qulpytastar men Beket atanyń asataıaǵyndaǵy arabsha jazý áli zerttelgen joq. Bul da – tereń zertteýdi qajet etetin másele.
Atyraý oblysy
