AQSh ǵalymy Elızabet Bekonnyń «Reseı otaryndaǵy Ortalyq Azııa» atty zertteý eńbegindegi elimizge qatysty derekterdi paraqtap kórdik. Avtor atalǵan kitabynyń alǵysózinde bul jazbanyń mańyzy men onyń Ortalyq Azııany tanýdaǵy rólin anyq baıan etedi. «1933–1934 oqý jylynda Iel ýnıversıteti men KSRO Ǵylym akademııasynyń birlesken jobasymen Qazaqstanǵa barý múmkindigine ıe boldym. Birneshe apta Almatyda bolyp, Ǵylym akademııasynyń Qazaqstandaǵy fılıalynyń vıse-prezıdenti S.J.Asfendııarovtyń uıymdastyrýymen kóptegen qazaqpen, keıbir aǵa býyn tulǵalarmen, pedagogıkalyq fakýltette bilim alyp júrgen aýyldan qalaǵa jańadan kelgen jastarmen suhbattasýǵa múmkindik týdy», dep jazady ol sapar barysyn túsindirip.
Ári qaraıǵy betterde avtordyń Almatydan kóp nárseni baıqaǵany, jalpy alǵanda qalanyń syrtqy kelbeti, jańa salynǵan poshta bólimshesiniń janynda baılaýly turǵan túıeler, zamanaýı sáýlettik stıldegi keıbir ǵımarattar, shahar shetindegi kıiz úıler, meshit azanshysynyń tunyq daýysy sóz bolady. Ǵalym ebin taýyp qazaq stýdentterimen shúıirkeleskende, olardyń bilim salasyndaǵy jańa múmkindikter týraly aıtqandaǵy bal-bul janǵan júzderine tań-tamasha bolady.
«Mamyr aıynda Orynbordyń (qazirgi Chkalov) arǵy jaǵyndaǵy dala jap-jasyl, qyzǵaldaq jaınap tur. Aral teńiziniń soltústik shetindegi dala sarǵaıyp ketken, onyń ústine shóp tym shalań kórindi. Al bul óńirde áli kúnge deıin ujymdastyrýdan bas tartqan qazaqtar poıyzdaǵy jolaýshylarǵa qolmen ıirilgen jún jipterdi usynady. Jalǵyz aıaldamada dińge súıenip, alaı-túleı daýys shyǵaryp turǵan poıyzǵa esh nazar salmaı, bir qazaq qobyz oınap otyr. Túrkisib temir jolynan aýlaqta qaraýsyz qalǵan bekinisterdeı birneshe han nemese áýlıe-pirlerdiń beıitteri kózge birden shalynady. Bizben poıyzda birge otyrǵan qazaq úkimetiniń áldebir múshesi Semeıdegi eń mańyzdy jer – keńes ókimeti ósirý úshin ákelgen gereford buqasy bazasyn kórýime keńes berdi». Saparyn osylaı bastaǵan zertteýshi elimizdiń sý resýrstary, jer bederi, Ortalyq Azııadaǵy túrki halyqtarynyń tildik baılanysy, qazaq tarıhy men mádenıeti týraly syr qozǵaıdy. Osy arada avtor «Eski jáne jańa qazaq kóligi» atty bir sýretti kitabyna kiristiredi. Baıaban dalada atqa mingen úsh kisi men jańa zamannyń kóligi velosıpedte otyrǵan bir azamattyń jarqyn beınesi kóz aldymyzda tur. Báriniń basynda qazaqy tymaq.
Ásirese halqymyzdyń jylqy mádenıeti, barymta-syrymta dástúri ǵalymdy qatty qyzyqtyrǵan. «Qazaq balasy ádette tym erte jastan atqa minýdi úırenedi. Ár balaǵa at ázirlenip, ábzelder beriledi. Bul jaǵdaı onyń emin-erkin júrip, erkindikti sezinýine jol ashady. Qazaqtyń órisi malǵa toly, onyń ishinde jylqy sany mol. Keıbir baılarda 3 myńnan astam jylqy bar» deı kele, avtor saıyn dala tósindegi kóshpeli halyqtyń turmys-tirshiliginde ár túliktiń óz orny men róli baryn, ár mezgilde qonystanatyn mekenniń de aldyn ala tańdalatynyn baıan etedi. Sonymen qatar juttyń qazaq mal sharýashylyǵyna qanshama zııan salǵanyn, HIH ǵasyrdyń ishinde Qazaqstanda 20-dan astam jut bolǵanyn aıtady.
Oqshaý ómir súrse de, órkenıetten kenje emes ekenimizdi aıtqysy keldi me, ǵalym ultymyzdyń as-sý, kıim-keshek mádenıetine aıryqsha toqtalady. Mysaly, ol shapannyń qalaı tigiletinin, onyń qadiri men baǵasy, kimder kıetini jóninde arnaıy túsinik berýden jalyqpaıdy. «HVIII ǵasyrdyń aıaǵynda kıim-keshek qaraquıryqtyń, qulynnyń, qundyzdyń, túlkiniń terisinen tigildi. Sol kezde qazaqtar aıyrbas nemese kerýenderdi tonaý arqyly ımporttyq toqyma buıymdardy da paıdalandy. Keıingi ǵasyrda, ásirese áıelder kıimi ımporttyq matalardan arnaıy tigiletin boldy», deıdi. Bul derekten halqymyzdyń sonaý ertede syrtqy kelbetke basa mán beretinin túsinemiz.
Batys ǵalymdary jazǵan kóptegen eńbekte halqymyzdyń bereke-birligi aıryqsha sóz bolady. Olardy bizdiń enshi bólý dástúrimiz tánti etetinin de osyndaıda aıta ketken jón. Jańa otaý qurǵan jas otbasyn aýyl-aımaq bolyp aıaqtandyryp, demep jiberý dástúri – Batys adamdary úshin tańsyq salt bolyp kórinetini shyndyq. Ádettegideı Elızabet Bekon qazaqtyń úsh júziniń tarıhy, ornalasý jaǵdaıyn aıta kelip, jetimin jylatpaǵan, jesirin jatqa bermegen qazaq rýbasylarynyń aýylyn uıystyryp, berekesin bekemdegen dıplomatııalyq kózqarasyna úńiledi.
«HIH ǵasyrda qazaq sharýashylyǵynda ańshylyq az ról atqardy, biraq túlkiler, bókender jáne basqa janýarlar terisi úshin aýlalyp, kıim-keshek jáne kórshi halyqtarmen aıyrbas retinde paıdalanyldy. Qazaqtardyń kópshiligi balyqty taǵam dep sanamaıdy, tipti ony mensinbeıdi. Kıiz úı kóshpeli ómirge de, yńǵaısyz kontınenttik klımatqa da tamasha beıimdelgen». Tas úıde otyrǵan adamdar úshin kıiz úıdiń qolaılylyǵy, onyń qurylysy, tarıhy tańyrqaıtyn dúnıe bolyp kórinýi ábden múmkin. Osydan keıingi sózinde avtor ultymyzdyń kóshpeli halyq bolǵandyqtan, bı-bolystarymen kelispese, olardan qysym kórse, jańa qonysqa kóship ketetinin tilge tıek etedi. «Qazaqtyń ádet-ǵuryp quqyǵyn alǵash ret júıege keltirgen han Táýke (1680–1718) týraly derekter tym az. Olar kezinde jaýǵa qarsy shapqan qolbasy qyzmetin atqardy» deıdi sóz arasynda Táýke hannyń bedelin bıiktetip.
Halqymyz týraly derekterdi qunttap jınaǵany sonsha, amerıkalyq ǵalym bir sózinde qazaqtar arasynda quldyq dástúr bolǵanyn, soǵys tutqyndary, asharshylyq kezinde ata-anasy satyp ketken balalardyń bolǵanyn aıtady. Osydan keıin ol bizdiń jeti ataǵa tolmaı qyz alyspaý sekildi dalalyq erekshelikke ıe tıymdarymyzǵa toqtalady. Shamandyq dáýir, baqsy-balgerlik senim, dinı meıramdar týraly aıta kele «qazaqtardyń dinge degen senimi shamaly boldy» degen kózqarasyn qosady. «Bilim berý salasynda ózgerister kóbirek baıqaldy. Bókeı ordasyndaǵy nemese kishi júz qazaqtary Jaıyq pen Kaspıı arasyndaǵy aımaqtan batysqa qaraı qonys aýdarǵanda, bılik ustaǵan handary óz halqynyń bilim alýyna yntaly boldy. 1823 jyly han bolǵan Jáńgir medreseler men mektepter salyp, jazda kıiz úıde sabaq beretin mektep kýrsyn ashý týraly jarlyq shyǵardy. 1841 jyly Qazan tatarlarynyń jetekshiligimen qazaq gımnazııasy ashylǵanǵa deıin bul mektepterden erekshe kózge túsken oqýshylar orys gımnazııasyna jiberildi». Sonymen, ol osylaı qazaq dalasynda aǵartýshylyq, bilim-ǵylymnyń sáýlesi qashan, qalaı jaǵylǵanyn oqyrmanyna ańǵartady. Osydan keıin avtor Ybyraı Altynsarınniń istegen uly isterine toqtalyp, oqyǵan qazaqtardyń orys pen qazaq arasyn altyn kópir bolyp jalǵaǵanyn, sonyń mysaly Shoqan Ýálıhanov bolǵanyn baıandaıdy.
Elızabet Bekon óz zertteýinde hakim Abaıdy da umytpaǵanyn ańdadyq. Ol týraly jyly pikirin bylaı órbitedi: «Semeıdegi musylman medresesinen bilim alǵan asa bilimdi Abaı Qunanbaıuly da oryssha úırenýge peıildi boldy. Ol arab, parsy tilderin meńgergen. Sol úshin de aqyn Shyǵys klassıkteriniń eńbekterin, «Myń bir túndi», «Shahnamany», Lermontov, Pýshkın, Gete, Baıronnyń shyǵarmalaryn qazaq tilinde sóıletti». Ǵalymnyń Abaı týraly bul kózqarasy aqynnyń esimin Batys álemine tanystyrýǵa septigin tıgizgen shyǵar degen oı jylt ete qalary anyq. Endigi sózinde ol Abaıdyń prozalyq, poezııalyq shyǵarmalarynda grek úlgisiniń jáne Darvın, Spenser, Spınoza sekildi Batys ǵalymdarynyń gýmanıstik yqpaly kórinis tabady degen tujyrymdamany alǵa tartady. Abaıdyń «Myń bir tún» men «Shahnamany» aýdardy degeni bizdiń bul taqyrypty ári qaraı tereńdete zertteýimiz tıis ekenin aıqyndaıdy.
Sonymen, alpys jyl buryn bizdiń dalamyzǵa kelgen amerıkalyq ǵalym Elızabet Bekon bul jaqtan neni kórip, neni sezinse, kitabynda sony jazypty. Tipti ol keń dalamyzda jaıylǵan maldyń da sanyn bilipti. Onyń dereginshe, 1916 jyly bizdiń elde 4 mıllıon 340 myń jylqy bolypty. «Osy zertteýdi júzege asyrýǵa kómektesip, grant bólgeni úshin amerıkalyq Bilimdi qoǵamdar keńesine jáne Venner-Gren Antropologııalyq zertteýler qoryna alǵys aıtamyn» dep jazypty avtor 1965 jyldyń qarashasynda. Araǵa alpys jyl salyp halqymyz týraly tanymdyq kitap jazǵany úshin Elızabet ǵalymǵa alǵys aıtamyz.
