Aıtýly joba Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń qoldaýymen uly aqynnyń ómirden ótkenine 120 jyl tolýyna oraı birinshi ret uıymdastyrylypty. Monoopera avtory ári oryndaýshysy Shahımardan Ábilovtiń aıtýynsha, onyń «Tolyq adam. Oı tolǵaý. Hákim Abaı» monooperasy – ondaǵan jyldardaǵy izdenis pen eńbektiń nátıjesi. Monoopera jazý ıdeıasy Londonǵa sapary kezinde paıda bolǵan. 1995 jyly IýNESKO-nyń sheshimimen jarııalanǵan Abaı jylyn merekeleý aıasynda Shahımardan Ábilov Londonda Abaı úıiniń ashylýyna qatysty. Osy saltanatty is-sharada ol Qazaqstannyń halyq ártisteri Bıbigúl Tólegenova, Ermek Serkebaev jáne áıgili skrıpkashy Marat Bısenǵalıevpen birge Charlz hanzadanyń orkestrimen ataqty Barbıkan ortalyǵynda óner kórsetti. Sol kezde Abaı arııasyn shyrqaǵan opera ánshisi Shahımardan Ábilov alǵash ret Abaı týraly kólemdi dúnıe shyǵarýdy oılaıdy. Alǵashqyda monoopera eksperıment retinde Abaıdyń 3-4 ánimen tanystyrylǵan, odan keıin otandyq kompozıtorlar Erkeǵalı Rahmadıev, Mansur Saǵatov, Myńjasar Mańǵytaev pen Tólegen Muhamedjanovtyń Shahımardan Ábilov daýsyna arnap Abaıdyń óleńderine jazǵan romanstary qosylǵan.
–Tynymsyz izdenispen qanshama jyl ótkende sol arman aqıqatqa aınaldy. Abaıǵa degen júrekjardy súıispenshiligim men qurmetim monooperaǵa ulasty. Ony jasaý úshin óte kóp eńbektendim. Nátıjesinde, aqynnyń kóp oryndala bermeıtin 10 týyndysyn tańdap, solardyń negizinde monoopera jasadym. Kezinde Almatydaǵy Abaı atyndaǵy ulttyq opera jáne balet teatrynyń 17-maýsymyn «Abaımen» ashqan edim. Sodan beri ár maýsym saıyn men Abaıdy basqa qyrynan tanı tústim. Sol arqyly kásibı turǵyda ǵana emes, rýhanı tolystym. Abaı maǵan ómirlik rýhanı azyq boldy. Sondaǵy túıgenim – biz Abaıdy estýimiz ári onyń álemine shomýymyz kerek, sol úshin monooperany sahnaǵa shyǵarýdy kóksedim. Búgingi ózińiz tamashalaǵan «Tolyq adam. Oı tolǵaý. Hákim Abaı» monooperasy úzilissiz jáne kórermenderdiń qol shapalaqtaýynsyz týra 1 saǵat 20 mınýt júredi. Abaı ózinen keıin ólmeıtuǵyn sóz ǵana emes, ólmeıtuǵyn án de qaldyrǵan. Halqynyń boıyndaǵy kóptegen kesir minezdi synap ketse de, bar oıy sol arqyly eliniń mártebesin kóterý boldy. Týǵan halqynyń nadandyq qamytynan qutylyp, bilim men rýhanı tolysqan ult bolýyn armandady. Bir ǵana Abaı arqyly álemge qazaqtyń kim ekenin kórsete alamyz, sondyqtan Abaıdy uǵyný – árqaısymyzdyń paryzymyz dep bilemin, degen Sh.Ábilov uly oıshyldyń 180 jyldyǵyna oraı kelesi jyly orkestrmen birge úlken spektakl qoıýdy josparlap otyrǵanyn da qosa atap ótti.
Rasymen de, monoopera – sırek janr, sondyqtan kópshilik uıyp tyńdaǵan arnaý-konsert «Astana Opera» kórermenderi úshin qyzyqty oqıǵa, tyń jańalyq bolǵany anyq. Monoopera baǵdarlamasy negizgi úsh bólimge júıelenipti. Birinshi bólimine «Qarańǵy túnde taý qalǵyp», «Qarashada ómir tur», «Qor boldy janym» jáne «Segiz aıaq» týyndylary ense, ekinshi bólim uly aqynnyń bala tárbıesi, bilim, ǵylym, óner, mahabbat týraly «Ata-anaǵa kóz qýanysh», «Boıy bulǵań», «Bireýden bireý artylsa», «Kózimniń qarasy» óleńderin qamtıdy. Eń sońǵy úshinshi bóliminde «Jelsiz túnde jaryq aı», «Aıttym sálem, Qalamqas» ánderi shyrqaldy. Fortepıano partııasyn halyqaralyq baıqaýlardyń laýreaty, Shahımardan Ábilovtiń turaqty konsertmeısteri Álııar О́tetileý kemeline keltire oryndady.
Osy tusta erekshe toqatala ketetin dúnıe – sahnanyń ásemdigine tereń maǵyna ústep, beınelilik hám mazmundyq turǵydan kórkemdik bıikte sheber bezendirilýi de monoopera birtutastyǵyn túzgen úsh bóliminiń maǵynasyn jan-jaqty qyrynan tolymdy jetkize bildi. Mundaı erekshe kórkemdik kópir Abaıdyń tarıhı dáýirin mahabbat pen aqıqatty izdeý jolyndaǵy máńgilik taqyryptarymen sheber baılanystyrdy.
– Abaı – tereń aqyl, asqan parasat ıesi, danalyq pen kemeldik deńgeıi tolyq adam. Onyń «Mahabbatpen jaratqan adamzatty, Sen de súı ol Allany jannan tátti, Adamzattyń bárin súı baýyrym dep, Jáne haq joly osy dep ádiletti» degen óleń joldarynyń ózi aqynnyń halyqtyq, ulttyq sıpattan bıik adamzattyq tulǵa ekenin tanytady. Biz sol Abaı aıtqan izgilikti boıymyzǵa sińirsek, álemdi ózimizge baǵyndyrar edik. Bizge Abaıdyń júregindeı sabyr jetispeıdi. Bir ǵulama: «Abaıdy taný – Alash balasynyń aqyn aldyndaǵy paryzy» depti, hakimdi taný – bárimizge paryz. Árıne, Abaıdy tolyq tanyp bilý qıyn, biraq soǵan umtylý kerek. Aqynnyń ómirden ótkenine 120 jyl tolýyna oraı birinshi ret osyndaı aýqymdy is-shara uıymdastyrylyp otyr. Bul rette maǵan úlken kómegin bergen Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevaǵa jáne «Astana Opera» teatry ujymyna zor alǵysymdy bildiremin. Ádette, kóptegen is-shara aqynnyń týǵan kúnine oraı uıymdastyrylyp jatady. Al biz birinshi ret aqynnyń dúnıeden ótken ýaqytyna oraı hákim rýhyna baǵyshtap osy án keshin ótkizýdi josparladyq. Monorekvıem aldymen Almatyda qoıyldy, halyq jyly qabyldady. Endi, mine, bas qalamyz Astanada ótip jatyr. Kórermenniń ystyq yqylasyna qaraǵanda, jobamyz sátti ótken syńaıly. Abaıdy súıgen, aqyn murasyn qurmettegen barsha halqyma alǵysym sheksiz. Jer sharyndaǵy búkil adamzat beıbitshilik pen dostyqta ómir súrip, bir-birine ózderiniń baı dástúrlerin ashsa, jańa mádenı jaýharlar jasasa eken dep tileımin, – dep taǵylymdy keshten keıin Qazaqstannyń halyq ártisi Shahımardan Ábilov mazmundy monooperanyń ereksheligine jan-jaqty toqtalyp, Abaı álemin tanýǵa talpynǵan barsha tyńdarmanǵa rızashylyǵyn bildirdi.
