Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
– Elimizde áleýmettik bastamany qolǵa alýǵa qandaı jaǵdaı túrtki boldy?
– Qazir áleýmettik jeliler, smartfondar, ǵalamtor jańa býynnyń ósip-órkendeýine óz yqpalyn tıgizip otyr. Sondyqtan psıhologter men áleýmettanýshylar bul býyndy «Z urpaq» dep jiktep qarastyrady. Amerıkalyq psıholog Djonatan Haıdt óz eńbekterinde olardy ýaıymshyl, tuıyq minezdi, áleýmetpen qarym-qatynasy álsizdeý dep kórsetedi. Zertteýshiniń pikirinshe, sıfrlyq tehnologııa 1997 jyldan keıin dúnıege kelgen jastar ómirinde túbegeıli enip qana qoımaı, oǵan degen táýeldilikti kúsheıtken. Bul úrdis jas býynnyń tulǵa retinde qalyptasýyna keri áserin tıgizedi.
Sıfrlyq dáýirdiń jetistikterimen qatar ósken urpaqta áleýmettik medıa, smartfondar arqyly úzdiksiz jelidegi baılanys olardyń kúndelikti ómirine de erekshe yqpal etken. Telefonǵa telmirgen azamattarda uıqy rejimi buzylǵan, bul olardyń densaýlyǵyna keri áser bergen. Al uıqynyń nasharlyǵy óz kezeginde depressııa men ýaıym deńgeıiniń ulǵaıýyna ákeledi. Ulybrıtanııada júrgizilgen zertteýlerde jasóspirimderdiń 75%-ǵa jýyǵy uıqy aldynda smartfon qoldanatyny kórsetilgen. Bul olardyń uıqyǵa ketýin 1–2 saǵatqa kesheýildetedi, izinshe aǵzadaǵy melatonın bólinýi tómendep, psıhıkalyq jaǵdaı nasharlaıdy. Odan qaldy jastar keı azamattardyń ekrandaǵy «qyzyldy-jasyl, jyltyraq» ómirin baıqap, ózderin solarmen salystyrady. Bul únemi ózinen kúmándanýǵa, boıynda «jetkiliksiz» seziminiń damýyna ákeledi. Saldarynan ózderin tolyq asha almaıdy, qoǵamda belsendiligi tómendep, qarym-qatynasqa shorqaq bolady. Jetistikke degen joǵary talap pen syrtqy qysym da jastarǵa, ásirese býyny áli bekı qoımaǵan jas óskinge úlken psıhologııalyq júk bolýy múmkin. Al ylǵı úzdik bolýǵa degen talpynys óz «menin» tappaǵan jastyń boıyna belgili bir deńgeıde kompleks jııady.
«Countrycassette» halyqaralyq táýelsiz ınternet jýrnalynda depressııanyń taralýy jaǵynan elimiz 180 memlekettiń arasynda 93-orynda turǵany jazylǵan. Esepke súıensek, bizde psıhologııalyq qulazýǵa beıim azamattardyń sany boljammen 732 myńǵa jetip, 4,4%-dy quraǵan. Al Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń statıstıkasyna sáıkes depressııanyń deńgeıi – 5-7% arasynda. Demek jahandyq ortasha deńgeıden asyp túskenbiz.
– Jastar qanshalyqty psıholog kómegine júginedi?
– Jasyratyny joq, elde keıingi kezderi azamattar ártúrli problemamen psıhologııalyq kómekke júginip jatady. Olardyń basym bóligi jastar desek, artyq aıtpaımyz. Buǵan «BF-line» jobasy aıasynda da kóz jetkizdik. Joba iske qosylǵaly 5 myńnan asa ótinimdi óńdedik. Kásibı qoldaý respýblıkanyń ár túkpirindegi jastarǵa «BFLine.org» saıty arqyly qoljetimdi boldy. Osylaısha, ótken jyly 642 azamatqa kómek kórsettik. Al bıyl 11 aıda kórsetkish 1 800 ótinimge jetti.
Baǵdarlasaq, ótinimderdiń 30%-y – 29–35, 29%-y – 24–28, 28%-y – 18–23, 13%-y 14–17 jas aralyǵyn quraıdy. Belsendi bolǵandardyń kópshiligi – Túrkistan, Jambyl jáne Qyzylorda oblystarynan. Bul óńirlerdegi joǵary kórsetkish aqparattyq jumystyń belsendi túrde júrgizilýimen, jergilikti jastardyń psıhologııalyq qoldaýǵa degen múddeligimen baılanysty.
Bastysy – jastardyń psıhıkalyq densaýlyqtyń mańyzdylyǵyn túsinetinin, kásibı qoldaý suraýdan qoryqpaıtynyn kórsetedi. Ári jas býyn arasynda emosıonaldyq kúıine qamqorlyqpen qaraý mádenıeti qalyptasyp kele jatqanyn ańǵartady.
– Olardy qandaı máseleler alańdatady?
– Jastar kóbine bizdiń mamandarǵa mazasyzdyq (19%), ózin-ózi baǵalaýdaǵy turaqsyzdyq (12%), otbasylyq problemalar (12%) sebebinen júgingen. Sondaı-aq ómirden qajyp ketkender (9%), balalar men ata-analar arasyndaǵy kıkiljińderge (8%), qorqynyshqa (7%) qatysty ótinimder de tústi.
Jalpy, jastar boıynda úreı basym. Bizdiń jobanyń maqsaty – jasy 35-ke deıingi otandastarymyzdyń bolashaǵyna qatysty alańdaýshylyǵyn sál de bolsa tómendetý, olardyń mentaldy saýlyǵyn nyǵaıtý jáne kásibı psıhologııalyq kómekke júginý mádenıetin odan ári damytý. Sebebi olar túrli ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası turaqsyzdyq kezeńinde ómir súrip jatyr. Jahandyq klımattyń ózgerýi, pandemııa sııaqty álemdik daǵdarystardyń beleń alýy da jas býynda bolashaqqa degen senimsizdikti, kúmándi oılardyń órshýine túrtki bolady. Al bul adamdardy óz oıymen kúresýge, qoǵamnan oqshaýlanýǵa ıtermeıdi.
Belgili bir kezeńderde dúnıege kelgen azamattarda minez-qulyq erekshelikteri de bolady. Iаǵnı ár urpaqty qorshaǵan tarıhı kontekst olardyń áleýmettik-psıhologııalyq qasıetterin qalyptastyrady. Qazirgi ata-ana ózderi qysym men temirdeı tártipti ustanǵan otbasyna, áleýmettik ortada tárbıelengen soń, balalaryna kóbirek erkindik berýge umtylady. Sodan bolar, olar úshin eshqandaı shekteý, qatal qaǵıdat, turaqty kózqaras joq. Muny mise tutpaıtyn azamattar olarǵa jumys ne oqý ornynda, qoǵamda belgili bir deńgeıde qysym kórsetip, kózqarastaryn qunsyzdandyryp jatady. Sebep retinde «qazirgi jastar buzylǵan, bizdiń kezimizde bylaı bolýshy edi», «keńes kezindegi júıe – eń durysy» degen sekildi argýment keltiredi. «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendeı, keı tanym-túsiniktiń, paıym-kózqarastyń, pikirdiń mán-mańyzy transformasııalanǵanyn uǵý kerek. Adamnyń bári birdeı ultqa tıimdi oń kózqarasty ustanbaıdy. Aǵa býyn ókilderiniń arasynda jastardyń sanasyn ýlap, óz paıdasyna asyryp otyrǵandary da bar. Sondyqtan memleket jańa satyǵa ótýi úshin ýaqyt talabyna saı birtutas ult uǵymynyń mánin ashatyn, mańyzyn joımaıtyn qundylyqtardy ilgeriletýdi oılastyrýy qajet.
– Nelikten psıhologııa meınstrımge aınalyp jatyr?
– Turmystaǵy zorlyq-zombylyq, mekteptegi býllıng, emosıonaldy qajý jastardyń psıhologııalyq sanasynyń turaqsyzdyǵyna sep bolyp otyr. Bul ásirese balalar men jasóspirimderdiń bolashaqqa jospar qurýyna, tabysty bolýǵa, ózin damytýǵa degen qulshynysyn tejeıdi. Sebebi tepki men ezgi kórip júrgen jasóspirim sabaq týraly emes, negatıv oıǵa kóp beriledi. Osy oraıda psıhologııanyń suranysta bolýy – qalypty. Alaıda bizdiń qoǵamda «psıhogıgıena» qalyptasyp úlgerdi deý qıyn.
Qazirgi jastardyń rýhanı quldyraýyn jáne sanadaǵy daǵdarysyn jeńý – keshendi, jan-jaqty zertteýdi talap etetin kúrdeli másele. Sıfrly tehnologııalardy qoldanýdy shekteý – bul máselede ońtaıly jol emes. Rýhanı quldyraýǵa tosqaýyl qoıý úshin jas býynnyń ishki jandúnıesine úńilip, ózin-ózi tanýyna jol ashyp, áleýmetpen qarym-qatynas ornatýyna yqpaldasý qajet. Sondyqtan keler jyly joba aıasynda 3 myńnan asa onlaın-konsýltasııa ótkizip, geografııalyq aýmaqty keńeıte túsýdi kózdep otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Zeıin ERǴALI,
«Egemen Qazaqstan»
