Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Osy turǵyda, «dombyrashy», «oryndaýshy», «kúıshi» jáne «kompozıtor» ataýlaryn ajyratyp alǵanymyz abzal.
1934 jyly akademık Ahmet Jubanov orkestr qurý maqsatynda Almatyda tuńǵysh ret birinshi halyq ónerpazdarynyń slıotin ótkizedi. Elimizdiń tus-tusynan qolyna dombyra men qobyz ustaǵan nebir daryn ıeleri kelip, baqtaryn synaıdy. Iriktelip alynǵan ónerpazdardyń birazy Almatyda qalyp qyzmet jasap, ulttyq ónerimizdi órkendetýge úlesterin qosty.
Sol kezde jáne keıinirek Almatyǵa kelip óner kórsetken iri kúıshiler óz kúılerimen qatar, basqa da halyq kúıshileriniń týyndylaryn qaıta jańǵyrtyp, kúıshilik ónerdiń jańa dáýiriniń bastalýyna yqpal etti. Almatyǵa kelip, kúılerin úntaspaǵa qaldyrǵan halyq kúıshileri az emes. Atap aıtsaq: Dına Nurpeıisova, Murat О́kinbaev, Jappas Qalambaev, Tólegen Mombekov, Baqyt Basyǵaraev, Omarhan Kerimqulov, t.b.
Sonyń ishinde Qurmanǵazynyń kúılerin asa sheber oryndap, «Dombyranyń Jambyly» atanǵan Oqap Qabıǵojın «Adasqaq» atty bir ǵana kúıimen, Táttimbettiń on beske jýyq kúıin qaz-qalpynda jetkizgen Ábiken Hasenov «Qońyr» kúıimen kúıshi atanyp, tanymal tulǵaǵa aınaldy. «Jetim bala», «Shernııaz» atty eki ǵana kúıimen Temirbek Ahmetovtiń esimi de emis-emis bolsa da halyqtyń jadynda saqtaldy.
Sonymen qatar halyq kúıshileriniń týyndylaryn sheber oryndap ári olardy jetkizýshiler retinde: Meńdiǵalı Súleımenov, Naýsha, Mahambet Bókeıhanovtar (Naýsha kóbinese Dáýletkereıdiń kúılerin jetkizdi, bas-aıaǵy 94 kúı ákelgen), Luqpan Muqıtov, Qalı Jantileýov, Ǵabdulman Matov, Qambar Medetov, Ǵylman Áljanov, Dáýlet Myqtybaev, General Asqarov, Aısa Sháripov, Jálekesh Aıpaqov, Serjan Shákiratov, t.b. oryndaýshylar halyq kúılerimen qatar Qorqyt, Qurmanǵazy, Dáýletkereı, Táttimbet, Yqylas, Toqa, Balamaısan, Boǵda, Túrkesh, Qojeke, Baıserke jáne ózge de halyq kúıshileriniń kúıleriniń osy zamanǵa jetýine sebepshi boldy.
Osy atalǵan halyq ónerpazdarynyń esimderin A.Jubanov «Ǵasyrlar pernesi» atty kitabynda táptishtep jazyp, án óneri men kúı óneriniń iri ókilderin «Halyq kompozıtorlary» dep atady. Al halyq kompozıtorlarynyń án-kúılerin oryndap jetkizgenderdi «oryndaýshy» nemese «kúı jetkizýshiler» dep jazdy.
Osy kúnge deıin solaı atalyp ta júr edi. Biraq keıingi kezde bári ózgerip ketkendeı. «Kúıshi», «kompozıtor» degen uǵymnyń mártebesin ábden tómendetip jiberdik. Telearnalarda nemese konsertterde ekiniń birin kúıshi nemese kompozıtor dep tanystyryp jatqanda, sol salany jaqsy meńgergen adamdarǵa ersileý estiletinin jasyra almaısyń. Tipti «dáýlesker kúıshi» degen kóterme ataý shyqty. Sol deńgeıde bolsa da, bolmasa da ózimizshe baǵa bergendeı keıip tanytyp maqtaı jónelemiz. Munyń bári qur dabyra maqtaýmen shekteletinin bilsek te, qaıtalaı beremiz. О́kinishke qaraı, oǵan da etiń úırenedi eken.
Qazaq halqynyń kásibı mýzykasynyń negizin qalaýshy A.Jubanov halyq arasynan shyqqan iri tulǵalardy «Halyq kompozıtorlary» dep jazǵanyna qan júgirtýimiz kerek dep oılaımyn. 1944 jyly Almatyda A.Jubanovtyń tabandy eńbeginiń arqasynda konservatorııa ashyldy. Sol kezeńnen bastap arnaıy oqyǵan joǵarǵy bilimdi ónerpazdar men kompozıtorlar shyǵa bastady. Atap aıtsaq, Muqan Tólebaev, Qudys Qojamııarov, Mákálim Qoıshybaev, Sydyq Muhamedjanov, Ǵazıza Jubanova, Habıdolla Tastanov, Nurǵısa Tilendıev, Qarshyǵa Ahmedııarov, Aıtqalı Jaıymov, Orynbaı Dúısen, Ermurat Úsenov, Seken Turysbek jáne t.b. Mýzyka tarıhynda atalǵan kompozıtorlar men kúıshilerdi «Qazirgi zaman kompozıtorlary» dep atap júrmiz. Arnaıy bilimi bolmasa da, nota tanymasa da, halyq arasynan shyqqan tym jaqsy án-kúıleri bar ónerpazdardy «áýesqoı kompozıtor» dep ataı-tuǵyn.
Al kásibı kompozıtorǵa qoıylatyn talap asa joǵary edi. Tipti kompozıtor degen dıplomy bolmasa, Qazaqstannyń kompozıtorlar odaǵyna qabyldanbaıtyn. Talap solaı boldy. Muqym jurtqa tanymal Shámshi Qaldaıaqovtyń ózin kompozıtorlar odaǵyna kirgizbedi dep báz bireýler basqadan kórip, attaryna kir keltirip jatqanyn talaı qulaǵymyz shaldy. Sol zamanda talap solaı bolǵanyn biri bilse, biri bilmegen de bolar. Kompozıtor degen tabaqtaı dıplomy bar bolsa da, sımfonııa, konsert, kantata, oratorııa sııaqty kúrdeli formada aýqymdy shyǵarmalar nemese orkestrge arnalǵan iri týyndylar jazbaǵan sazgerlerdi «pesennık kompozıtor» dep tómendetip tastaıtyn. Qazaqstan kompozıtorlar odaǵyna múshelikke qabyldaný úshin súzgiden ótetin. Arnaıy komıssııa qurylyp, saralaıtynyn aldyńǵy býyn aǵalarymyz jaqsy biledi. Bul da ótken ǵasyrdyń qatań tártibi edi. Sondaı qatań suryptaýdyń arqasynda mýzyka álemi salmaqty da sapaly án-kúılermen tolyǵatyn. Tártip pen talap bolmaǵan jerde sapa da, qısyn da ketetinin endi-endi túsinip kele jatqandaımyz.
Osy kúni bes án jazsań, Kompozıtorlar odaǵynyń múshesi bolyp shyǵa kelesiń. Oqysań da sol, oqymasań da sol, bir qazanda qaınap júre beredi. Kezindegi Kompozıtorlar odaǵynyń múshelerin bir memlekettiń kompozıtory retinde qadir tutyp, ár shyǵarmasyna baǵa berip, syn kózben qaraıtyn iri tulǵalar da joqtyń qasy. «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» demekshi, bári tóńkerilip ketkendeı keıipte ekeni ras. Osy bir jaıtqa kóńil aýdarǵanymyz durys bolar.
Endigi másele «kúıshi» ataýy týraly bolmaq. Búginde dombyra tartqan bala-shaǵany da «kúıshi» dep ataý ádetke aınalǵan. Áıteýir dombyra tartsa bolǵany, kúıshi dep bir aýyz sózben qaıyra salamyz. Eger tereńnen úńilsek, dombyra tartqannyń bárin kúıshi dep ataý jónsizdik. Nege deseńiz, «kúıshi» dep óz janynan ondaǵan kúı shyǵarǵan adamdy ataıdy. Sonymen qatar tek kúı shyǵarýmen shektelmeı, ártúrli kúıdi sheber oryndap, jan-jaqty kózqarasy bar, shejire-tarıhty bir kisideı biletin, kúıdiń ańyz-áńgimelerin áserli jetkize alatyn, jón-josyqty paryqtaı bilgen óreli adamdy kúıshi dep ardaqtaǵan.
О́zi shyǵarǵan birde-bir kúıi joq, biraq kóptegen kúıdi sheber oryndaıtyn adamdy kúıshi dep gazet-jýrnaldarǵa jarııalaǵanyn kórgende, jaǵamyzdy ustadyq.
Sol sebepti, bolashaqta «dombyrashy», «oryndaýshy», «kúıshi» degen ataýlardyń arajigin aıyryp aıtqanymyz abzal bolady.
- Dombyrashy – kez kelgen dombyra tarta bilgen bala, jetkinshek nemese eresek adam.
- Oryndaýshy – qandaı da bir kúılerdi jerine jetkizip, sheber oryndaǵan kásibı ónerpaz nemese arnaıy bilimi bolmasa da halyq arasynan shyqqan daryn ıesi.
- Kúıshi – óz janynan kúı shyǵaryp, kókeıindegi kúıimen tylsym álemdi túsinip, ómirindegi túıtkildi sátterin únmen somdaı biletin, joǵaryda aıtylǵandaı, jan-jaqty erekshe daryndy adam.
Mine, bul baıaǵydan kele jatqan túsinik bolsa kerek-ti. Bolmashy nárse bolyp kóringenimen, sózdiń baǵasyn, kúıshi men kompozıtor uǵymynyń qadirin túsirmegen jón.
Mýzyka salasy toı-tomalaq pen oıyn-saýyqtyń ǵana joly bolyp barady. Ár nárse óz ornymen atalyp, oǵan tıisti baǵa berilip, óz jolymen damyǵany jón. Mýzyka – adam balasyn tárbıeleý jolyndaǵy asa úlken tárbıe quraly. Endeshe, osyny eskerýimiz kerek, bul salaǵa nemquraıdy qaraýǵa bolmaıdy.
Nurlan Bekenov,
Mádenıet qaıratkeri, kúıshi, dırıjer
