«Qulagerdiń qulaýy» (Lıýstrasııa avtory Dáýren Qasteev)
Taqyrypty tarqatyp aıtar bolsaq, 1886 jyldar shamasynda Arqanyń ataqty baıy Saǵynaıdyń asy Ereımen óńirinde ótken eken. Osy asqa úsh júzdiń balasy, odan qaldy qyrǵyz manaptary shaqyrylyp, kelgen qonaqtarǵa úıir-úıir jylqy, otar-otar qoı soıylyp, arnap tigilgen 500 úıdi jaǵalata kól-kósir tabaq tartylypty. Astyń sońynda at báıgesi ótip, oǵan aýzymen qus tistegen nebir tesik ókpe, jez tirsek tulparlar qatysyp, qara jerdiń apshysyn qýyryp, jarysady. Ishinde Aqannyń Qulageri de bar.
Biraq osy asta Qulager tulparǵa qastandyq jasalady. Bul oqıǵa týraly Ilııas aqyn: «Qyspaq jol, Jylandynyń jyrasynda, Qaqtyǵyp bir-birine at tyǵyldy, Janasyp Qulagerge qalǵanynda, Saq etip aıbaltasy qulany urdy, shapshyp qan shekesinen shyr aınaldy, Sylq etip Qulager at qulap qaldy», dep jyrlapty.
Mine, sodan beri 140 jyl ótipti. Kóbimiz buǵan deıin «Qulagerdi qulatqan Batyrash» dep keldik. Keıde basqasha paıym da aıtylyp júrdi. Mysaly, ónertanýshy hám sazger Ilııa Jaqanov 1986 jyly «Ortalyq Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda: «Qulagerdi jazym etken Baraqbaıdyń jendeti Izbasqan» degen pikir bildirse, zertteýshi Yqylas Ojaı Qulagerdi mert etken Baraqbaıdyń shabarmany Bóribaı dep kesip aıtypty. Ári buǵan Aqan seriniń «Qulager» áninde ár shýmaq saıyn «Áı, Bóribaı-áı-áı-áı» dep qaıtalanatyn óksik dálel depti.
* * *
Hosh, sonymen, bizdiń paıym basqa. О́ıtkeni Aqannyń ómir-tarıhy hám serilik ónerin bir kisideı zerttegen adam – akademık Álkeı Marǵulan. Oǵan ártúrli sebep bolǵany anyq. Sonyń negizgisi – ǵalym 1945 jyly Lenıngradta «Qazaq epıkalyq ańyzdarynyń tarıhı negizderi» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy da, ári qaraı halqymyzdyń folklory men aýyz ádebıetin zertteýge kóńili aýady. Nátıjesinde, Álekeń HIH ǵasyrda ómir súrgen áıgili ánshi-aqyn, jyrshy-kúıshi tulǵalar: Táttimbet, Segiz seri, Birjan sal, Aqan seri, Jaıaý Musa týraly tolyqqandy ǵylymı zertteý eńbek jazady.
Bulardyń arasynda Aqan seri Qoramsauly haqynda jazǵan zertteýi nazar aýdararlyq: «Aqan seriniń ómirin júırik bilgen Shoqannyń inileri Mahmet, Qoqysh, Maqy jáne Úkili Ybyraılar bolǵan. Qoqyshty men stýdent kezimde Kókshetaýda kezdestirip, Aqan týraly zertteýimde aıtylǵan oılardyń kóbin sol kisiden estidim. Keıinirek Qulysh Ýálıhanov pen Jaýardan estidim. Aqan serini búginde jaqsy biletin onyń jerlesteri Áshimǵalı, Abdýlla Aıdarbekov, Naýar Býlanbaev, Razııa, Qapar Dosmaǵambetov, Qasym Jandosovtar bar. Bulardyń barlyǵy Aqan seri úlgisinde tárbıe alǵan, arabsha jaqsy biletin, kózi ashyq, halyq aqyndary. Aqan seriniń qandaı asta, qandaı jármeńkede bolǵanyn bular áli umytpaǵan, ony kórgen kisilerden qalǵandar osylar. Aqan seri qaıtys (1913) bolǵanda Áshimǵalı – 27, Razııa – 25, Abdýlla – 24, Qasym 16-da bolǵan. Osylardan estip jazyp aldym», deıdi Álkeı Haqanuly Aqan seri týraly esteliginde (Marǵulan Á.H. Shyǵarmalary. -Almaty: «Alataý» baspasy, 2007. II tom. 84-b).
Joǵaryda aty atalǵan adamdardyń Álekeńe aıtýynsha, Kókshetaý men Atbasar tóńireginde Qulagerdiń aldyna túsetin jylqy bolmaǵan. Qulager júıriktiń dańqymen Aqannyń da abyroıy artady. HIH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Qaraqoıyn – Qashyrlyda Saıdalynyń asy ótedi. Asqa orta júz ben kishi júzdiń nebir júırikteri qatysqan kórinedi. Bulardyń arasynda adaıdyń tekejaýmyty, Arqada báıge bermegen Sańyryqtyń qula bestisi, Batyrashtyń qońyr tóbeli bastatqan 300 júırik kelipti.
Keıin Álkeı Haqanuly osy asta bolǵan Batyrashtyń qyzy, 90 jastaǵy keıýana Qalıman men Batyrashtyń aǵasy Júniske 1967 jyly jolyǵyp, olardyń da kórgen-bilgen dúnıelerin hatqa túsiripti. Júnistiń aıtýynsha, bul áýlet Aqandy jáne onyń Qulagerin jaqsy bilgen. Joǵarydaǵy Saıdalynyń asynda Batyrash Aqannyń Qulagerin kórip, onyń qasynan kete almaı aınalsoqtaı beripti. Aqan ekeýi at jaratyp báıgege qosý týraly uzaq áńgimelesipti. Batyrash aıtady: «Aqan, seniń qyzyń bar eken, meniń ulym bar, quda bolaıyq» dep onyń qarǵybaýyna Qulagerdi suraıdy. Batyrashtyń bul sózi Aqannyń namysyna tıip: «Ári qyzymdy, ári atymdy berip búıtip quda bolǵansha jaı júrgenim artyq emes pe?», depti.
Arada birneshe jyl ótkende Ereımen taýynyń teriskeı bókterinen aǵatyn Sileti ózeniniń boıynda qyrdaǵy alpaýyttyń biri Saǵynaıdyń asy bolady. Bul asqa qyrdyń bes dýan elinen 325 at kelgen eken. Osy asta attyń aldynan qaraýylǵa shyqqan bolyp tasalanyp turǵan Batyrashtyń kisileri kóp júıriktiń aldynda kele jatqan Qulagerdi kóldeneńnen kelip soqqanda, alystan moıyn sozyp tanaýlap kele jatqan júırik murttaı ushady.
Qulagerge kelip soqtyqqan Qaraótkel (Aqmola) qalasynda alypsatarlyqpen aınalysqan saýdager Nurpeıis Jantas balasy eken. Qatty soqqydan Nurpeıistiń ózi at-matymen ushyp túsipti. Onyń aty biraz talyp jatyp esin jınaıdy. Qulager sol jerde óledi. Ashýlanǵan halyq Nurpeıisti alqymdap, bılerdiń tergeýine berýdi suraıdy. Batyrash syr bildirmeı turyp qalady. Dúnıesi kóp saýdager qala ulyqtaryn arqa tutyp, jazadan qutylyp ketedi.
Buǵan rıza bolmaǵan halyq ózderi kek qaıtarýǵa bekinip, Nurpeıis keshke jaqyn Qaraótkeldegi noǵaı molasynyń qasynan óte bergende molanyń ishinde jasyrynyp otyrǵan mergen jigit úni shyqpaıtyn myltyqpen atyp, qalpaqtaı túsiredi. Jurt ý-shý bolyp jatqanda qas qaraıyp tún bolady. Birer saǵattan keıin kelgen polısııa kim atqanyn taba almaıdy. Qalanyń keıbir saýdagerleri Nurpeıisti atqyzǵan qalada turatyn qanjyǵaly Aıtpaı qajy dep jala jabady. Halyq bolsa Nurpeıistiń ólgenine rıza bolyp, ony kórge salarda «izdegeniń osy edi, endi kórińde ókir» dep laǵynet aıtady.
Al Qulagerden aıyrylǵan Aqan japan túzde ólip jatqan tulpardyń basyna bir túnep, onyń basyn qushaqtap, kóz jasy burshaqtap:
«Janýar, Qulagerim, qoldan ketti,
Dushpannyń qastyǵynan qaza jetti,
Qarjas bop, qanjyǵaly, kereı, altaı,
Qýandyq, súıindik bop namys ketti,
Tamam jurt kótermekke attanǵanda,
Aldyńnan qarsy barmaı maǵan netti?» – dep zarlaıdy. Erteńinde Qulager qulaǵan Aqqýsaq kóliniń jaǵasyna tulparyn jerleıdi. Birneshe jyl ótken soń ónerdi qadirleı biletin Júsip tóre Qulagerdiń basyna tas úıgizip, shaǵyn oba turǵyzady. 1931 jyly «Qulager» poemasyn jazý úshin osy ólkege kelgen aqyn Ilııas Jansúgirov Qulager jerlengen obany kórip, dál qasyna uzyn dińgek qaqtyrady. Keıin bul obany ólketanýshy Áshirbek Bektasov izdep kelip, dińgektiń ornyna bitik qanattas ornatyp ketipti.
