Alash qaıratkeriniń zerdeli tuıaǵy edi

Dáýlet Muhamedjanulynyń soń­ǵy 20 jyldan astam ómiri Qazaqstan­men tyǵyz baılanysty. Taǵ­dyr­dyń jazýy bolar, 1931 jyly 10 aq­panda Almaty qalasynda dúnıege kel­gen ol sanaly ǵumyryn týǵan jerden jyraqta ótkizdi. О́tken ǵasyrdyń 30-jyldary qazaq ultynyń sútke shy­ǵar qaımaqtaryn qalqyp alyp qy­ryp jibergen stalındik repressııa­ǵa ushyrap, «halyq jaýy» degen jal­amen túrmede ólgen Tynyshbaevtaı asyl­dyń uly bolǵany úshin...

Jetisýdyń Sar­qand aýdanynda týǵan Muhametjan Tynyshbaev ótken ǵasyrdyń basynda patshalyq Reseıde joǵary bilim alǵan óte saýatty, bilimdi, óz ultynyń asa kórnekti ókili-tuǵyn. Peterbýrg­te temirjol ınstıtýtyn bitirip, elge kelgen soń Jetisý temirjolynyń bir tarmaǵy, Shymkent – Túlkibas – Áýlıea­ta aralyǵyndaǵy temirjol­dyń qurylysyn salýǵa qatysqan. Aza­mat soǵysynyń bastalýymen ol joba aıaqsyz qalyp, on shaqty jyldan ke­ıin ǵana Jambylǵa jetken. Degen­men Túlkibasta taýdy buzyp, tasty ja­ryp Tynyshbaev salǵan sol qurylys­tan qalǵan tarıhı eskertkish «Tynysh­baev týnneli» áli tur. El azamat­ta­ry ol jerge eskertkish taqta ornat­qan. Turar Rysqulov pen Muhametjan Tynyshbaevtyń eskertkishi Túlkibas stansasynda da tur.

1914–1915 jyldary Muhametjan Tynyshbaev bozbala Turarmen tanysyp, saýatty, bilimge zerek jasqa aqsha berip oqýǵa jibergen desedi. Sodan keıin qazaqtyń eki uly perzentiniń baılanysy úzilmegen. Máskeýde otyryp «Túrksib» qurylysyna bas­shy­lyq jasaǵan Rysqulov oǵan Ty­nysh­baevty tartyp qana qoımaı, qazaq ınjeneriniń jobalaryn qorǵap, qoldaý kórsetip otyrǵany tarıhtan belgili. Túrksib qurylysynyń ón bo­ıynda Tynyshbaevtyń qoltańbasy kúni búginge deıin saırap jatyr. Ol joldyń Shoqpar asý varınaty, stansalar, áli kúnge myzǵymaı turǵan sý tartý munaralary, depolar, t.t. Tynyshbaev jobalaǵan ǵımarat kóp. О́kinishke qaraı, uly qurylys biter-bitpeste ustalǵan asyl azamat ke­ńes eli «alǵashqy besjyldyqtyń uly qu­rylysyn» toılap jatqanda túrme­de jatty...

Aıdaýda júrip «Moskva – Don­bass» temirjolyn salýǵa jegilgen tut­qyn Tynyshbaevtyń artynan jary Ámına Ibragımqyzy bir jasar uly Dáýletti alyp Voronejge barady. Al­ǵashqy jary almatylyq dárigerdiń qyzy Gúlbahram Shalymbekova aýrý­lardy emdep júrip juqtyryp alǵan súzekten óledi. Uly Eskendir (bel­gili kınorejısser, operator bol­ǵan) men qyzdary Fatanad-Baný jáne Dı­nar-Zada osy alǵashqy neke­den tý­ǵan. Biraz jyldan soń úılengen ekin­shi jary Tynyshbaevtyń baıyr­­ǵy joldasy, daǵystandyq aqsúıekter áýletinen shyqqan Daýt Sheıh-Alıdiń qaryndasy bolǵan (Aýyl sharýashylyǵy salasynda úlken jetistikke jetken KSRO-nyń ataqty seleksıoneri, kezinde uzaq jyldar Almaty irgesindegi ǵylymı zertteý ınstıtýtyn basqarǵan). Tynyshbaev túrmede jatqanda týǵan ulyn onyń ótinishimen Dáýlet Sheıh-Alı dep jazǵyzyp (surqııa zamannyń surqyn baıqap, anasynyń teginde bolǵanyn durys kórse kerek), búkil ómirin osy jalǵyz ulyna arnaǵan, 5 jyl aıdaýda eriniń janynda júrip, janyna jalaý bolǵan osy bir qaısar áıeldiń emendeı berik rýhyna eriksiz tánti bolǵandaısyz...

Bashqurtstanda ósken Dáýlet Muhamedjanulynyń elmen baılanysy tek bertin kele ornaıdy. Esin bilgeli anasy men naǵashy atasynyń aıtýymen áke taǵdyryna qanyq bolyp ósken ol zamannyń beti beri qaraǵan soń óz betinshe izdenip, jer-jerge hat jazyp júrip, 1958 jyly aqtalǵan ákesiniń anyqtamasyna tek 1970 jyly qol jetkizedi. Týǵan elden jyraqta júrip-aq ilim-bilimniń shyńyna órlep, ájeptáýir karera jasaıdy. 1954 jyly Ýfa munaı ınstıtýtyn «Munaı jáne gaz ken oryndaryn ıgerý jáne paıdalaný» mamandyǵy boıynsha bitirip, jarty ǵasyrǵa jýyq munaı ǵylymı zert­teý ınstıtýtynda eńbek etip, ǵylym­men aınalysty. 1964 jyly Máskeý mu­naı ınstıtýtynda «Munaı jáne gaz ken oryndaryn ıgerý» mamandy­ǵy bo­ıynsha kandıdattyq dıssertasııa qorǵasa, 1998 jyly «Munaı ken oryndaryn ıgerýúderisinde qabat­tyq munaılardy zertteýdiń ǵylymı-ádistemelik negizderi jáne olardyń qasıetteriniń ózgerýi» taqyrybyn­da doktorlyq dıssertasııa qorǵaıdy. ­15 jyl boıy KSRO Munaı óner­ká­si­bi mınıstrliginiń qabattyq munaı­lar men gazdardy zertteý másele­le­ri jónindegi ádistemelik keńesi­­niń mú­shesi bolǵany óz aldyna bólek áńgime.

Bashqurtstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory Dáýlet Sheıh-Alıdiń bir armany – Qazaqstanǵa erterek kelmegeni bolypty. Elime qyzmet etip, balalarym qazaq elinde óser edi dep ókinish etedi eken. «Men qazaqpyn, Tynyshbaev­tyń ulymyn» dep ózi izdeý salmasa, Alash qaıratkeriniń osyndaı urpaǵy baryn el-jurt esten shyǵaryp, tipti bilmegendeı de eken. Osy jerde Muhametjan Tynyshbaevtyń qaryndasy Aısadan týǵan jıeni Nursháken Júnis­qyzynyń eńbegin aıta ketken jón. Dáýletteı naǵa­shy aǵasynyń habary shyqqan soń-aq qarap jatpaı shyryldap ony izdegen apamyz elge shaqyryp, qushaq jaıa qarsy alady, ákesiniń týǵan jerine aparyp, aǵaıynmen qaýyshtyrady. Jat jerde ósti degenmen boıynda qazaqtyń qany, qan bolǵanda da Tynyshbaevtaı tektiniń qany bar emes pe, elge kelip qazyǵyn tapqan ákeli-balaly Dáýlet Muhamedjanuly men Asqar Dáýletuly (avıasııa salasy­nyń mamany, doktorlyǵyn Kanada­da qor­ǵaǵan, Monreal, Florıda shta­tyn­da eńbek etken aǵylshyn tildi ǵa­lym) Almatyǵa qonys aýdaryp, Ty­nyshbaev atyndaǵy Kólik jáne kommý­nıka­sııa akademııasynda, Qazaqstan-Brı­tan tehnıkalyq ýnıversıtetinde on­daǵan jyl jemisti eńbek etti. QBTÝ men Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ-da dok­torlyq dıssertasııalardy qorǵaý jónindegi birikken dıssertasııalyq keńestiń múshesi boldy. 2 monografııa, bir anyqtamalyqtyń, 150-den astam ǵylymı eńbekterdiń jáne avtorlyq kýálikterdiń avtory «KSRO munaı ónerkásibiniń úzdigi» atanǵan biregeı tulǵa boldy.

Al elge oralǵan soń Dáýlet Muha­medjanuly bos ýaqytyn arhıv aq­taryp, ákesiniń ómiri men qyzmetin zertteýge arnady. Nátıjesinde, Alash qaıratkeriniń buryn belgisiz bolyp kelgen talaı eńbegin taýyp jaryqqa shyǵardy, tarıhı negizderge súıenip jazylǵan birneshe qundy kitap shyǵardy. Ǵylymǵa, mádenıet pen bilimge qosqan úlesi úshin 2011 jyly «Qurmet» ordenimen marapattaldy. «QazATK qurmetti professory» ataǵy berildi. Arhıv aqtaryp júrip muraǵattan ákesine qatysty qujattardan bólek Túrksib qurylysyna da qatysty talaı derek tapty. Sondyqtan uly qurylystyń mereıtoıyna oraı «Túrksibke – 90 jyl» tósbelgisi oǵan berilgen laıyqty marapat edi, sonymen qatar, osynaý alyp qurylysty salýshylar men jobalaýshylar qatarynda bolǵan jalǵyz qazaq ınjeneriniń eńbegi toqsan jyldan keıin baǵasyn alyp, ulyna qaıtyp jatqandaı edi...

Dáýlet Muhamedjanuly tolyp jatqan marapattarynyń ishinde osy Túrksibtiń mereıtoılyq medali men «Qurmetti temirjolshy» salalyq tósbelgisine aıryqsha qurmetpen qaraıtynyn kózimiz kórdi. «Bul – maǵan berilgen ákemniń nagradalary» deıtin jaryqtyq.

Jalpy, ákeli-balaly Tynysh­baev­tar týraly saǵattap áńgime aıtýǵa bolady. Sonaý patshalyq Reseı kezinde Memlekettik Dýmanyń depýtaty bolǵan sanaýly qazaqtyń biri, keıin Qoqan avtonomııasynyń Premer-mınıstri, Alashorda úkimeti basshylarynyń biri bolǵan Muhametjan Tynyshbaevtyń qoǵamdyq-saıası, ǵylymı, mádenı jáne aǵartýshylyq eńbekterinen bólek, kásibı temirjolshy retindegi ushan-teńiz eńbegi áli de tolyq zerttelgen joq. Jetisý men Túrksib temirjolynyń qurylysynan bólek, Orta Azııa temir jolyna eńbegi sińip, Ámýdarııadan ótetin kópir qurylysy men «Ashhabad – Tashkent» temirjolynyń Ándijan teliminde de qoltańbasy qalǵanyn, 1932–1936 jyldary bes jyl aıdaýda júrip «Moskva – Donbass» temirjolyn salýǵa qatysqan soń elge oralyp, 1937 jyly «Gýrev – Qandyaǵash» qurylysynda da eńbek etkenin atústi ǵana bilemiz. Sol qurylysta júrgende taǵy da ustalyp, uzaq jyl aıdaýda júrip, aýyr eńbekten qajyp mújilgen jan Tashkent túrmesinde óledi...

Dáýlet Muhamedjanuly ómiriniń sońǵy jyldaryn Amerıkada ótkizdi. Zaıyby dúnıeden ótken soń, dáriger qyzynyń qaraýynda boldy. Elge sońǵy ret 2021 jyly kelip, Almaty men Astanada aıaldady. 94 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıeden ozǵan qart ǵalym uly men qyzyna «Elmen baılanysty úzbeńder, Almatydaǵy úı satylmasyn, túbi nemerem oralady» dep ósıet etipti desedi...

Merýert О́MIRZAQOVA