Eldik turǵydan kelsek, A.Baıtursynuly bastaǵan ult zııalylary shyǵarǵan «Qazaq» gazeti men «Egemen» irgetasy – «Ushqyn», «Eńbekshi qazaq» gazetteriniń arasynda baılanys bar. Sońǵysy «Qazaq» tıpografııasyn paıdalanǵanyn aıtpaǵannyń ózinde qalamgerler áleýetiniń sabaqtastyǵy aıqyn. Ekeýiniń ortasynda sol kezdiń saıası jaǵdaıyn dál sıpattaǵandaı «Qazaq muńy» atty gazet tur.
HH ǵasyr basynda ult marǵasqalary uly maqsat jolynda birikti. Olardyń kóbi – asa qabiletti tulǵalar, jazý-syzýdy óz betinshe úırengender. Eshqaısynyń jýrnalıstik bilimi joq. Ult zárýligi olardyń qalam qýatyn shyńdady. Tildi ǵylymı qalyptaý, emle, sóz hám sóılem júıesi, stıl, tynys belgi endi ǵana júıelenip jatqan kezeńde shetinen saýatty-tyn. Bul shaqta redaktor «jaýapty shyǵarýshy» dep ataldy. Keıde gazettiń sońynda «shyǵarýshylar alqasy» dep te kórsetiledi. Basylymnyń basshysynan korrektoryna deıin sóz saptaýy tańǵaldyrady. Oı taza, til tunyq, sóz-sóılem tabıǵı. Mysaly, maqalada da, óleńde de «qazaq qalpy» deıdi. Áý basta «qalyp» – júrek qoı. Endi ol ult ataýymen tirkeskende, ózgeshe bir saıası-mádenı reńk alady. Muny 40-70-jyldardaǵy odaqtyq baspasózden jolma-jol aýdarylǵan qazaq keńes jýrnalıstıkasynyń jótelimen salystyra baǵamdaımyz. Ult zııalylary tonyn aýystyryp kıgen ımperııanyń bodanynda júrse de jadaǵaılyqqa jol bermegen.
Baspasóz tarıhy kóp nárseni uqtyrady. Eldik isterdiń túp-tamyry qaıda ekenin ańǵartady. «Aıqapqa» demeýshilik etken tatar qarjygerleri, «Qazaq», «Birlik týy», «Saryarqa», «Uran» gazetterin jandandyrǵan ult azamattary oıaný men oılanýdy teń ustady. «Azamat», «Teńdik», «Birlik týy», «Alash», t.b. seriktestikter úılestirgen iste bereke boldy. «Eńbekshi qazaq», «Aq jol» kezeńinde qarjy máselesin memleket tarapynan retteýdiń de basynda Alash tur. Qalamgerlik kúsh-qýat sol mazmunda qaldy.
Qalamger – qaı kezde de gazettiń tiregi. Onyń ústine Alash zııalylary – qoǵamǵa jaqyn aqyl-oı adamdary. Olar avtor tartýdyń tıimdi ádisin tapty. Gazettiń alǵashqy sandarynda nemese jalpy basylym úderisinde «myna azamattar gazetke jazsa eken» dep resmı qulaqqaǵys etedi. Bul – eldegi, óńirdegi áleýetti anyqtaýdyń naqty joly.
Esenqul Maman roman báıgesin jarııalap, kórkemsóz júırikterin básekege túsirgeni málim. Mesenatqa oı tastap, báıge jarııalatqan – «Qazaq» gazeti edi. Ult basylymy «Osy shyǵarmalardy myna oqyǵandar saraptasa, túgen kisi saralaýǵa qatyssa eken» dep qulaqtandyrý berdi. Mine, talǵam qalyptastyrýdyń jóni.
Ult teatryn asharda (1925–1926 jyl) «Eńbekshi qazaq» gazetinde pesaǵa dál osylaı báıge jarııalandy. Bul da – Alashtyń aıryqsha izdenisi edi.
Gazet tarıhyna úńilmegen adam 1917 jyldan keıinginiń bárin «bolshevıktik rýh» dep qabyldaıdy. Biraq shyndyq basqasha. 20-jyldardaǵy «Eńbekshi qazaqtyń» ár nómirinde saıası-konıýnktýralyq materıaldarmen birge halyqtyń hal-ahýaly, muńy, arman-tilegi kórinis tapty. Aq-qyzyl qyrǵynynan keıingi jaǵdaı, alǵashqy ashtyq, tonyn teris aınaldyrǵan jýanjudyryq, shekara syrtynda qalǵan qazaq taǵdyry, eski oqyǵandardyń (Alash) bastamasy, tuńǵysh bilimpazdar sezi, oqý oryndarynyń qaz-qaz turýy, ulttyq oqýlyq jazý, qazaq teatrynyń týýy, til, tarıh, ádebıet salasyndaǵy zertteýler, ádebı pikirtalas, mádenı uıymdar, t.b. ózekti taqyryptar jazyldy. Mysaly, bizge ulttyq til, ádebıettaný, pedagogıka ǵylymynyń irgetasyn qalaǵan Qazaq bilimpazdary seziniń (tórinde Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly otyrady) tutas materıalyn, qaýlylaryn osy «Eńbekshi qazaqtan» alyp, 1990 jyly taldap jazý baqyty buıyrǵan-dy.
Tarıhı merzimdi baspasóz avtorlary máseleni halyqqa túsinikti etip saralaıdy. Taldaý qundylyǵy búgin de mánin joǵaltqan emes. Sonymen qatar «Egemen» bastaýyndaǵy Alash rýhty gazetter qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrý oraıynda «Aıtys retinde», «Pikir almasý retinde» degen aıdarmen maqala da usynǵan. Osy qatarda «Oqshaý sóz» degen aıdar kózge túsedi. Bul biryńǵaı feleton emes. «Oqshaý»-dyń maǵynasy «eleń etkizer sóz, halyqqa oı salatyn sóz» degenge saıady. Bul aıdarmen kórkem shyǵarma da shyqqan. Búgingi baspasóz negizinen taza aqparatqa ıek artady. Biraq ol kezde baspasóz ádebıet aıasyndaǵy dúnıe retinde qaralǵan.
Qazir biz álemdik, salalyq rámiz, beıne, nyshan týraly kóp aıtamyz ǵoı. Qyzyq retinde aıtaıyq, «Eńbek týy» kezeńinde gazetimizdiń mańdaıshasynda jarty aı men segiz buryshty juldyz belgisi tur. Bul ult tilegi ekeni sózsiz. Keńes tusynda «sosıaldy», «sosıalıstik» ataýmen shyqqan shaqtyń da erekshe pýblısıstik murasy az emes. Al azattyq tusyndaǵy «Egemen» el minberi bola bildi.
Prezıdent Q.Toqaev bıyl Jýrnalıster kúni qarsańynda «Gazet shyǵarý jáne gazet oqý úrdisi eshqashan úzilmeýge tıis. Osy sabaqtastyqty saqtap qalý kerek» dep, órkenıetti álem tájirıbesin eske saldy.
Basylymnyń baısaldy belesinde aıtylǵan osy eldik sóz klassıkalyq BAQ tujyrymyn aıqyndaıdy.
