Zań shyǵarý úderisin jetildirý – demokratııany nyǵaıtatyn qadam

Bıyl qandaı zańdar qabyldandy?

Osy jyly ekinshi sessııanyń zańna­malyq kún tártibi óte mazmundy boldy. Palatalardyń bes birlesken otyrysy, Májilistiń 39 plenarlyq otyrysy jáne Senattyń 43 plenarlyq otyrysy ótkizildi. Qazirgi sessııa barysynda eki palatanyń qaraýynda 179 zań jobasy boldy, onyń 102-si qabyldandy.

Qabyldanǵan zańdardyń ishinde jylý energetıkasy, memlekettik satyp alýlar, buqaralyq aqparat quraldary, adam saýdasyna qarsy is-qımyl, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres, qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý, qumar oıyndarǵa táýeldilikpen kúres jáne basqa da máselelerge qatysty zańdar bar.

Atap aıtqanda, depýtattar býkmeker­lik keńseler men kazınolarǵa qoıyla­tyn talaptardy qatańdatyp, onlaın-kazıno qyzmetin uıymdastyrǵany úshin qyl­mystyq jaýapkershilik engizdi, sondaı-aq qa­ryzg­erler men alıment tóleýden jaltar­ǵandarǵa qumar oıyn oınaýǵa tyıym saldy. Májilis tóraǵasynyń aıtýynsha, osylaısha qoǵamnyń áleýmettik saýlyǵyn jaqsartý baǵytynda mańyzdy qadam jasaldy.

Sonymen qatar Parlament músheleri eldiń basty qarjylyq qujaty – respýb­lıka­lyq bıýdjetti qabyldady. Zııan­dy eńbek jaǵdaıynda jumys isteıtin adamdar­dyń áleýmettik qorǵaý máselesin sheshýge qol jetkizildi. Buǵan qosa Parlament 46 ha­lyq­aralyq kelisim men shartty ratıfıkasııalady.

Jańa konstıtýsııalyq norma arqasynda respýblıkalyq bıýdjettiń oryndalý sapasyna parlamenttik baqylaý aıtarlyqtaı kúsheıgenin atap ótti. Depýtattar Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasynyń esebin jylyna eki ret tyńdaıdy. Osy kezeń­de Májiliste jáne Senatta úsh parla­menttik tyńdaý jáne 10 Úkimet saǵaty ótkizildi. Spıker bul kezdesýler zań shy­ǵarý úderisinde qoǵamnyń qatysýynyń tıimdi mehanızmine aınalǵanyn atap ótti.

Parlamenttiń qalyptasý kezeńderi

Alǵashqy qadamdar (1990–1995 jyldar). 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin elde zań shyǵarý júıesi jańadan quryla bastady. Bul kezeńde burynǵy Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi óz qyzmetin jalǵastyrǵanymen, onyń jumysy áli de keńestik júıe­niń ereje­leri men saıasatyna táýeldi boldy. Halyq­aralyq standarttarǵa saı kelmeı­tin saılaý júıesi men shekteýli básekeles­tik bul organnyń legıtımdiligin tómendetti.

Qos palataly Parlamentke ótý (1995 jyl). 1995 jyly jańa Konstıtýsııa qabyldanyp, Qazaqstanda qos palataly Parlament – Senat pen Májilis quryldy. Bul qurylym eldiń barlyq aımaǵynyń múddesin eskerýge múmkindik berip, zań shyǵarý júıesin turaqty túrde damytýǵa negiz qalady. Alaıda sol kezeńde Parlamenttiń ókilettigi atqarýshy bıliktiń qatań baqylaýynda boldy, bul onyń derbestigin shektedi.

Saıası monopolııadan – plıýralızmge (2007 jyldan keıin). 2007 jyly Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerden keıin partııalyq tizimder boıynsha saılaý júıesi engizildi. Bul qadam Parlamenttiń kásibı deńgeıin arttyrýǵa yqpal etti. Alaıda alǵashqy kezeńderde bul júıe saıa­sı monopolııanyń kúsheıýine ákeldi: «Nur Otan» partııasy Májilistegi barlyq orynǵa ıe boldy. Keıingi jyldary qabyldanǵan reformalar kóppartııalylyqqa jol ashyp, Parlamentte oppozısııalyq partııalardyń da daýsy estile bastady.

Prezıdenttik basqarý júıesin kúsheıtý jáne reformalar (2022 jyl). Ke­ıin­gi jyldary elimizde saıası jú­ıeni re­for­malaý jalǵasyp jatyr. 2022 jyl­ǵy konstıtýsııalyq reformalar Par­la­menttiń ókilettigin keńeıtip, zań shyǵa­rý úderisin ashyq ári tıimdi etýge baǵyt­taldy. Prezıdenttiń keıbir ókilet­tikterin Parla­ment­ke berý jáne partııalyq ókildikti arttyrý – reformalardyń basty jetistigi.

Halyqtyń talap-tilekteri men surany­synyń da sıpaty ózgerip jatyr. Prezıdent elimizdiń saıası jańǵyrýyn, bılik tar­maq­tary arasyndaǵy ózara qarym-qaty­nastardyń ońtaıly balansyn, sonymen qatar memleket pen qoǵamnyń tıimdi dıalogin qalyptastyrýdy kózdeıtin saıa­sı reformalar baǵdarlamasyn usyn­dy. 
Konstıtýsııalyq reformanyń negizgi baǵyty retinde bıliktiń barlyq tarmaǵy arasyndaǵy ókilettikter men quzyret­terdiń barynsha ońtaıly tepe-teńdigin qalyptastyrýdy aıtýymyzǵa bolady.

Qazaqstannyń konstıtýsııalyq qury­lymyn júıeli transformasııalaýdyń mańyzy óte zor. Bul jerde onyń jaýap­kershiliginiń de salmaǵyn este ustaýy­myz qajet. Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeris­terdi Ádiletti Qazaqstan ustany­mynyń bastamasy deýge tolyq negiz bar. Yqpaldy Parlamenttiń, halyq saılaǵan máslıhat­tardyń, adamdarǵa esep beretin Úkimettiń jumys isteýi úshin tıimdi tetikter iske qosyldy. Prezıdenttiń barlyq saıası kúshter men partııalardan derbestigin bekitýi – saıası plıýralızm men básekeli demo­kratııalyq ortany damytý úshin qajetti jaǵdaılar qalyptastyratyny da kúmánsiz.

Zań shyǵarý úderisiniń qazirgi trendteri

Sıfrlyq tehnologııalardy engizý. Par­lament jyl saıyn orta eseppen 100-ge jýyq zań qabyldaıdy. Úkimet pen mı­nıstr­likter keıingi on jyldyń ózinde 30 myń­nan asa normatıvtik-quqyqtyq akt qa­byl­dady. Bul – aýqymdy derekter jıyntyǵy degen sóz. Normatıvtik-quqyq­tyq aktilerdi jańa tehnologııalardyń múm­­kindikterin paıdalana otyryp taldaý qa­byl­danatyn zańnamalyq sheshimderdiń sa­pa­syn aıtarlyqtaı arttyratyny anyq. Biz­de zańdardy ázirleý men kelisýdiń jekele­gen kezeńderi áli de qaǵaz júzinde júrgiziledi, ıaǵnı úderisterdiń bir bóligi sıfr­lan­dyrylmaǵan. Sondyqtan zań shyǵa­rý qyz­metinde jasandy ıntellektini, jalpy sıfr­lyq tehnologııalardy paıdalaný múm­kindikterin taldaýdyń mańyzy zor.

2021 jyly ulttyq jasandy ıntellekt platformasynyń jumys isteýine baılanysty zańnamalyq deńgeıde bazalyq normalar engizilgen. Memleket basshysy zań shyǵarý qyzmetin sıfrlandyrýdy tapsyrǵany belgili. Osyǵan baılanysty Parlament palatalarynda tıisti jumys­tar júrgizilip jatyr. Qazirdiń ózinde naq­ty nátıjeler bar. Sıfrlyq strategııa­nyń jobasy ázirlendi. «E-Parlament» jobasy da iske asyrylyp jatyr.

Parlament jumysynda sıfrlyq sheshimderdiń qoldanylýy onyń ashyq­tyǵyn arttyryp, azamattardyń zań jobalaryn talqylaýǵa qatysýyna múmkindik beredi.

Halyqaralyq standarttarǵa beıim­delý. Qazaqstan zańnamasy halyqaralyq tájirıbege saı jetildirilip jatyr. Bul – eldiń jahandyq arenada quqyqtyq bedelin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qadam.

Kóppartııalylyqty damytý. Parla­mentte ártúrli saıası kúshterdiń ókildigi demokratııalyq prınsıpterdi nyǵaıtýǵa jáne ártúrli kózqarastardy eskerýge múmkindik beredi.

Parlamenttiń derbestigi. Keıingi reformalar zań shyǵarý bıliginiń atqarýshy bılikten táýelsiz bolýyna baǵyttalǵan. Bul Parlamentke zańdardy óz betinshe ázirleý jáne baqylaý fýnksııalaryn júzege asyrýǵa múmkindik berdi.

Parlamenttiń damýy onyń saıası júıesiniń ózgeristerge beıimdiligin kór­setedi. Aldaǵy jyldary Parlament derbes­­tigin nyǵaıtý, zań jobalaryn talqy­laýǵa qoǵamdy keńinen tartý jáne saıası básekelestikti arttyrý mańyzdy bolyp qala beredi. Halyqtyń quqyqtyq máde­nıetin damytý jáne zań shyǵarý úderisin jetildirý eldegi demokratııany nyǵaıtý jolyndaǵy negizgi mindetterdiń biri.

Qazaqstannyń táýelsizdik jyl­daryn­daǵy Parlamentiniń damýy – eldiń demokratııalyq qundylyqtarǵa umty­lysynyń aıqyn kórinisi. Qabyldanǵan reformalar men jańa bastamalar eldiń saıası júıesin nyǵaıtyp, qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalogti jaqsartýǵa negiz qalady. Parlament qyzmetiniń ashyqtyǵy men tıimdiligi artyp, elimizdiń saıası turaqtylyǵynyń kepiline aınalyp otyr.

Shyrynbek OŃǴAROV,

PIB janyndaǵy Parlamentarızm ınstıtýtynyń sarapshysy