Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Kóne tarıhta «Túrki jurty úshin kún otyrmadym, tún uıyqtamadym» dep Kúltegin qaǵan aıtqandaı, keńes dáýiriniń de sansyz qıyndyǵy boldy. Biz osy joly kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Jumabaı Shaıahmetov pen Nurtas Ońdasynovtyń ómir jolyn salystyra otyryp, zamana aqıqaty men tulǵalar tuǵyryn aıqyndaı túsýdi jón sanadyq.
Jumabaı Shaıahmetov (1902–1966) 30-jyldardyń aıaǵynan 50-jyldardyń ortasyna deıin Qazaqstan basshylyǵynda bolyp (1938 jyldan – úshinshi hatshy, 1939 jyldan – ekinshi hatshy, 1946 jyldan – birinshi hatshy), respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken aıryqsha úles qosty. Ol 1946–1954 jyldary Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy, 1950–1954 jyldary KSRO Joǵarǵy keńesi Ulttar keńesiniń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Bul – sol kezdegi salystyrmaly túrde joǵary bıliktiń bıik satysy.
1938 jyly shildede 36 jastaǵy J.Shaıahmetovtiń partııalyq jáne memlekettik jumysy bastalady. Qazaqstan kommýnıstik partııasynyń II sezinde ony Ortalyq Komıtettiń (OK) múshesi, al birinshi uıymdastyrýshylyq plenýmda Qazaqstan K(b)P OK úshinshi hatshysy etip saılady. Birinshi hatshylyqqa Nıkolaı Skvorsov, ekinshi hatshylyqqa Sálken Dáýlenov bekitildi. Hatshylar arasynda mindet bóliskende J.Shaıahmetovke Halkomnyń (qazirgi Mınıstrler keńesi) tamaq ónerkásibi, qarjy, densaýlyq saqtaý, kommýnaldyq sharýashylyq, Jastar odaǵy jumystaryn basqarý, júıeleý tıdi. Tálimdi jeri sol, jumysqa tez beıimdelip, partııa basshylyǵynyń stıli men ádisin meńgergen jas qaıratker ózin jigerli ári qabiletti uıymdastyrýshy, talapshyl basshysy retinde kórsetti. 1939 jyly maýsymda ol Qazaqstan K(b)P OK ekinshi hatshysy bolyp bekitildi. Bul kezde el, búkil álem aldaǵy soǵys qaýpimen ómir súrdi. Sol kezdegi resmı qujattarda «OK-niń ekinshi hatshysy retinde J.Shaıahmetov joldas aýyl sharýashylyǵyn basqarý máselelerimen, atap aıtqanda mal sharýashylyǵy máselesimen tikeleı aınalysty. Soǵystyń aldyndaǵy jyldary egis alqaptary keńeıip, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi artty, mal basy ósti, sóıtip respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵy salasynda belgili bir jetistikterge qol jetti» degen derek bosqa jazylmaǵan.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary J.Shaıahmetovtiń uıymdastyrýshylyq áleýeti erekshe kórindi. Mysaly, ol 1941 jyly 22 maýsymda Almatydaǵy M.Gorkıı saıabaǵynda 25 myń adamnyń aldynda sóz alyp, úreılengen jurtty bylaısha jigerlendiredi: «Bizdiń kásiporyndarymyz, zaýyttarymyz, shahtalarymyz, fabrıkalarymyz, kenishterimiz, kásipshilikterimiz, temirjol kóligimiz, avıasııamyz – barlyǵy qazir óz jumystaryn qaıta qurýǵa tıis. Olardyń árqaısysy qorǵanys bekinisine aınalýy tıis. Bizdiń árqaısymyzda Otan aldyndaǵy jaýapkershilik sezimi, joǵary sanalylyq, qyraǵylyq, janqııarlyq, batyrlyq bolýy kerek...». Qazaqstan fashızmge qarsy maıdannyń naqty qýatyna aınaldy. Soǵys jyldary Jumabaı Shaıahmetov Memlekettik qorǵanys komıtetiniń Qazaqstandaǵy ýákiletti ókili bolyp taǵaıyndalyp, Gýrev-Orsk munaı qubyryn salý, metall synyqtaryn jınaý isterin qadaǵalady, Qyzyl Armııa úshin jyly kıim-keshek ázirleý jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń tóraǵasy qyzmetin atqardy, KSRO-nyń batys óńirlerinen evakýasııalanǵan azamattardy, ónerkásip jáne qorǵanys kásiporyndaryn, joǵary oqý oryndaryn, mádenı-aǵartý mekemelerin, ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn, jumysshylardy, qyzmetkerlerdi, olardyń otbasy múshelerin respýblıka aýmaǵyna ornalastyrýǵa jaýapty boldy.
Ár nárseniń qaıyry bar, soǵys ónerkásipti damytýǵa serpin berdi. «Qazaqstanda 100-den astam evakýasııalanǵan kásiporyndy ornalastyrý ındýstrııanyń jańa salalary – mashına jasaý, stanoktar shyǵarý, oq-dári óndirý, hımııa ónerkásibi jáne qara metallýrgııanyń paıda bolýyna negiz boldy. Soǵys jyldary respýblıkanyń jeńil, toqyma jáne tamaq ónerkásibi 50-den astam evakýasııalanǵan kásiporynmen tolyqty. Jeńil jáne tamaq ónerkásibiniń jańa salalary – kondıterlik, et konservisi, balyq konservisi, toqyma, maqta toqý, ton tigý, t.b. óndiristeri iske qosyldy. Jeńil ónerkásiptiń tigin, toqyma, teri ıleý, aıaqkıim shyǵarý salalary edáýir damydy» (akademık M.Qozybaev deregi). Jaýǵa atylǵan 10 oqtyń 9-y Qazaqstannyń qorǵasyny men mysynan quıyldy. Tankilerdiń, ushaqtardyń jáne kemelerdiń bronynda qazaq jeriniń marganesi edi. Soǵys jyldary О́skemen qorǵasyn-myrysh zaýyty, Balqash tústi prokat zaýyty, Jezqazǵan marganes, Shyǵys Qońyrat molıbden kenishteri men kombınattary, baıytý fabrıkalary iske qosyldy. Áıgili «Pravda» gazeti: «Maıdanda qazaqtar jaqsy soǵysyp jatyr, olardyń ákeleri, analary, áıelderi maıdan úshin tylda jaqsy jumys isteýde. Qazaqstan óz jeriniń bar baılyǵymen, taýlarynyń bar qazynasymen maıdandy alyp tulǵadaı ustap tur» dep jazdy.
Jumabaı Shaıahmetov soǵystyń aýyr jyldarynda birinshi hatshy Nıkolaı Skvorsovpen tyǵyz baılanysta jumys istedi. Muraǵatta N.Skvorsovtyń 1945 jyly 5 tamyzda J.Shaıahmetovke jazǵan hatyn oqıyq: «Qymbatty Shaıahmetov joldas! Men ózimniń onsha uzaq emes ómirimniń 1/6 bóligin Qazaqstanda ótkizdim, ol qandaı jyldar edi, shirkin! Ony tek sizder sııaqty dostarym men joldastarym ǵana túsinip, sezine alady. Bárimiz birge Otanymyzdyń ıgiligi úshin, týǵan halqymyz úshin, onyń odan arǵy ál-aýqaty men baqyty úshin kúresip, densaýlyǵymyzǵa qaramaı, adal nıetpen, qoıan-qoltyq jumys istedik...».
Qaıratker J.Shaıahmetov Qazaqstan kompartııasynyń birinshi hatshysy bolyp 1946 jyly sáýirde taǵaıyndaldy. Sol jyly KSRO Joǵarǵy keńesi Ulttar keńesiniń Syrtqy ister jónindegi komıssııasynyń múshesi de boldy. 1946 jyly Týshınoda ótken avıasııalyq sherýde I.Stalın jınalǵan el basshylaryna: «Joldastar, bul – Qazaqstannyń birinshi ulttyq hatshysy Jumabaı Shaıahmetov» dep tanystyrǵany – tarıhı fakt. Bul – keńes kóseminiń respýblıka basshysy qazaq ekenin meńzegeni edi. Elimiz bul kezde adamzat tarıhyndaǵy eń joıqyn soǵystan keıin birtindep qalpyna kele bastaǵan. Qazaqstanda adamdar men ónerkásip oryndary qaıta evakýasııalanyp, olardyń bir bóligi respýblıkada qalyp, jańa salalardyń irgetasyn qalady. Ǵylymnyń damýyna kóp kóńil bólindi. J.Shaıahmetov ulttyq ǵylym mamandaryn, ásirese Q.Sátbaevty aıryqsha baǵalady. Onyń KSRO Ǵylym akademııasynyń Qazaq fılıalyn QazKSR Ǵylym Akademııasyna aınaldyrý jónindegi ıdeıasyn barynsha qoldady. QazKSR ǴA 1946 jyly 31 mamyrda Joǵarǵy keńes tóralqasynyń, Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń jáne Qazaqstan K(b)P OK-niń qaýlysymen quryldy.
Qazaqstannyń memlekettik qurylymy men ulttyq máseleleri I.V. Stalınniń jáne onyń ıdeologteriniń qatań baqylaýynda boldy. Soǵystan keıin ortalyqta (Máskeý qalasy men Lenıngrad qalasy) jáne odaqtas respýblıkalarda ǵalymdar, zııaly qaýym ókilderi kosmopolıtızm men ultshyldyqqa qarsy kúrestiń jalpy uranymen qýǵyn-súrginge ushyrady. Qazaq KSR-inde E.Bekmahanov, Á.Marǵulan, M.Áýezov, Q.Jumalıev, B.Súleımenov, t.b. tarıhshylar men ádebıetshilerdiń ústinen qylmystyq is qozǵaldy. Kreml Qazaqstan basshylyǵyn, eń áýeli J.Shaıahmetovtiń ózin, aınalasyn, «qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetindegi ultshyldyq úrdisterdi quptady» dep aıyptady. Osy jaǵdaıda qazaq basshysy ne istedi? Árıne, ol eshqashan sholaq belsendilikke salynǵan joq. Reti kelgende, arasha da tústi. Onyń ult tarıhy men taǵdyryna qatysty kózqarasyn eki tezıs naqty anyqtaıdy. Birinshisi – J.Shaıahmetov tusynda shyqqan tarıhı zertteýler men daıarlanǵan muralarda keńestik uǵymdar bolsa da, negizgi qundylyqtar mansuqtalmaǵan. Ekinshisi – perzenti Noel Shaıahmetovti partııa tarıhy salasyna emes, ult tarıhy men antropologııa salasyna baýlýy. Bul fakt qaıratkerdiń jeke ustanymyn naqty kórsetedi.
Keńes odaǵy basshylarynyń biri N.Hrýshevtiń myna esteligi de Jumekeńniń azamattyq kózqarasy men tanymyn aıqyn kórsetedi. N.Hrýshev óziniń estelikterinde bylaı dep jazdy: «J.Shaıahmetov az sandy kórsetýdi jalǵastyrdy. Ol Qazaqstannyń barlyq múmkindigi týraly habardar, men muny onyń pozısııasyn taldaı otyryp túsindim. Nelikten obkom hatshylary basqa ustanymda boldy? Bul jerde saıası, dálirek aıtqanda, ultshyldyq sebepter oryn aldy ma degen oı týady. Eger astyq alqabyn ulǵaıtsa, ony qazaqtardyń ózderi óńdeı almaıtynyn Shaıahmetov bildi. Qazaqstanda kóptegen basqa ult ókili, negizinen ýkraındar men orystar ómir súrdi. Tyń jerlerdi ıgerýge barǵysy keletin eriktilerdi kómekke shaqyrýǵa týra keletinin ol túsindi jáne muny eshkim jasyrmady. Qajetti adamdardyń tabylatynyna biz senimdi boldyq, alaıda ol muny múlde qalamady, óıtkeni bul jaǵdaıda Qazaqstanda baıyrǵy halyqtyń úles salmaǵy odan ári tómendeıtin edi. Al obkomdardyń hatshylary kommýnıster retinde qazaq halqynyń múddesin keńes adamdarynyń múddesinen bólmeı, bul máseleni neǵurlym durys ustanymda qarady» (Hrýshev N.S. Vospomınanııa. Vremıa. Lıýdı. Vlast / v 2-h kn. – Kn. 1. – Moskva: Veche, 2016. – S. 717).
Biz osy kúrdeli kezdegi taǵy bir birtýar qaıratker, halyq maqtanyshy Nurtas Ońdasynov (1904–1998) taǵdyry men tulǵasyn saraptaı otyryp ta halyqshyldyqty, azamattyqty baıqaımyz. Ol Qazaq KSR Halyq komıssarlary keńesiniń, Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy (1938–1951), Qazaqstan Joǵarǵy keńesi tóralqasynyń tóraǵasy (1954–1955), Gýrev (qazirgi Atyraý) oblysy Halyq depýtattary oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Kompartııasy oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy (1955–1962) qyzmetin jaýapty deńgeıde atqardy. Kezinde Nurtas Ońdasynuly basqa qazaq qaıratkeri sekildi Jumabaı Shaıahmetovpen qyzmettes boldy. Kórshi turdy. El, ult múddesi úshin birge adal eńbek etti...
Nurtas Ońdasynov – Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda da, odan keıin de erekshe iskerlik, uıymdastyrýshylyq qabiletin kórsetken basshy. Bul – Ertis-Qaraǵandy, Arys-Túrkistan, Myrzashól kanaldary, Atyraý, Temirtaý, Jezqazǵan, Balqash alyp zaýyttary, t.b. iri qurylystar bastalǵan jaýapty kezeń edi. Árıne, partııa sheshim qabyldaıdy, úkimet oryndaıdy. Biraq Nurekeń – úkimettiń qaı sheshiminiń bolsyn halyqqa paıdaly jaǵyn birinshi oılaǵan azamattar qatarynan edi. Mysaly, ol Sibir ózenderin Qazaqstanǵa burý, Ertis-Qaraǵandy kanalyn salý máselesin 40-jyldardyń basynda usynǵan. Ol bul usynysyn bilikti ǵalym-ınjenerler – Demchenko, Monastyrev, Davydov ıdeıasyna súıene otyryp naqtylaıdy. О́zi Qyzylorda sý sharýashylyǵynda Davydovpen biraz ýaqyt birge jumys istegendikten, ony qolqalap, Qazaqstanǵa arnaıy shaqyryp, keńes alady. Alaıda soǵys bastalyp ketedi de, bul máselege el es jııa bastaǵan soń qaıta oralady. Ertis-Qaraǵandy kanalynyń qurylysy 1968 jyly bitip, Ertis sýy Saryarqany basyp ótip, Qaraǵandy dalasyna deıin jetedi.
Shóldi aımaqtarǵa sý kózderin jetkizý, kanaldar men bógetter, qudyqtar salý arqyly máseleni sheshý, sharýashylyq pen óndiristi qatar damytý – N.Ońdasynovtyń basty maqsaty boldy. Nátıjesinde, Batys Qazaqstan oblysynan Oral-Kóshim, Ońtústik Qazaqstan men Jambyl oblysynan Talas-Asy, Keles, Bógen-Shaıan, Almaty oblysynda Jańa Antonovka sý qoımalary salynyp, shól dalany sýlandyratyn Kırov magıstraldyq kanaly keńeıtilip, uzartyldy.
Nurtas Ońdasynov respýblıka úkimetin basqarǵan jyldary Qazaqstannyń ónerkásiptik órleý kezeńine aınaldy. Onyń tikeleı basshylyǵymen ólkede qara metallýrgııa ónerkásibi, munaı jáne kómir óndirisi qarqyndy damydy. El aýmaǵynda kóptegen zaýyt, fabrıka, mal fermalary iske qosyldy. Ár aımaq óziniń tabıǵı-geografııalyq ereksheligine oraı damyp, Qyzylordada kúrish, Shymkentte maqta, Jambyl men Taldyqorǵanda qant óndirisi, Almatyda jemis-konservi ónerkásibi qalyptasyp, Shyǵys Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy, Batys Qazaqstan munaı ónerkásibiniń ortalyqtaryna aınaldy. Respýblıkanyń ońtústigi men soltústigin baılanystyryp, ári qaraı Reseıge qosatyn Moıynty-Shý, sondaı-aq Qandyaǵash-Gýrev temirjoldary salyndy. Qazaqstan KSRO-da úshinshi orynǵa shyqqan iri mal sharýashylyǵy men astyq bazasyna aınaldy.
Qazaq ǵylymy men mádenıetiniń shynaıy janashyry Nurtas Ońdasynov bilim-ǵylym men rýhanııat damýyna asa kóńil bóldi. Osy máseleni sheshý úshin geolog Qanysh Sátbaevqa qolqa salyp, el tarıhynda máńgi qalatyn Ǵylym akademııasy jobasyn júzege asyrdy.
Ol qıyn kezde Akademııa ǵalymdarynyń 50 paıyzy jergilikti halyq ókilderinen bolýyn úılestirip, respýblıka úkimetinen qomaqty qarjylyq qoldaý kórsetti. Jańa ǵylym salalaryna qajetti ǵımarat, al ǵalymdardy laıyqty baspanamen qamtamasyz etti. Áıgili arhıtektor A.V.Shýsev ıdeıa berip, tarıhqa engen ǵımarat – Ǵylym akademııasy bas ǵımaratyn turǵyzýdy bastady.
Bılik basyna túrli aılamen kelgen N.Hrýshev I.Stalınniń kadr tazartý saıasatyn basqa qyrynan jalǵastyryp, Qazaqstannyń halyqqa jaqyn Jumabaı Shaıahmetov sekildi birinshi basshysyn qyzmetten bosatyp, Shymkent qalasyna jiberedi. Budan keıin halyqshyl Nurtas Ońdasynovtyń da sońynan túsip, 1955 jyly Gýrev oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵalyq qyzmetine barýǵa májbúrledi.
Qazaqstan Kompartııasy ortalyq komıteti Kremldiń tapsyrmasymen 1954 jyly aqpan plenýmynda J.Shaıahmetovti «ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, ıdeologııalyq jáne uıymdastyrý-partııalyq jumystarynda jibergen kemshilikteri úshin» degen syltaýmen birinshi hatshy laýazymynan bosatty. Buǵan J.Shaıahmetov bylaı jaýap beripti: «Tyń jerlerdi birtindep, ol úshin qajetti jaǵdaılar men múmkindikterdi jasaı otyra ıgerý kerek, áıtpegende óz jerimizden aıyrylyp qalamyz».
Bir aıta keter derek: J.Shaıahmetov 1955–1966 jyldary birneshe márte pyshaqqa (ota) túsip, aýyr operasııany bastan ótkizgen. Sol ýaqytta (qyzmetten ketken kezi) aýrýhanaǵa onyń kóńilin surap klassık aqyn-jazýshylarymyz, áıgili ǵalymdarymyz, D.Qonaev bastaǵan qaıratkerlerimiz baryp turǵan.
Al Nurtas Ońdasynovqa kelsek, keńestik júıe 1962 jyly Atyraýdaǵy belsendi qyzmeti tusynda 58 jasynda zeınetkerlikke shyǵýǵa májbúrledi. Buǵan sol kezdegi KSRO basshysy N.S.Hrýshevpen aradaǵy kelispeýshilik basty sebep. Ult qaıratkeri konıýnktýrashyl N.Hrýshevpen tyń ıgerý, Ońtústik Qazaqstan aýdandaryn О́zbekstanǵa berý, Mańystaý munaıyn ıgerý ıdeıasyna ashyq qarsy boldy. Muny Kreml qojaıyny umyta qoımady. Tarıh N.Ońdasynov usynystarynyń oryndy ekenin dáleldep berdi: Mańǵystaýdyń túrli-tústi tastary kóptegen qalanyń qurylysyna qoldanyldy, temirjol baılanysy da ornady, al Batys Qazaqstannyń munaıly ólkesi munaıdyń iri qoryna aınaldy.
Taǵy bir eleýli fakt, osy qaıratker 1945 jyly Abaı Qunanbaıulynyń 100 jyldyq mereıtoıyn ótkizýge qatysty Úkimet qaýlysyn shyǵaryp, sharanyń basynan aıaǵyna deıin ózi qadaǵalady.
О́kinishke qaraı sońǵy ýaqytta ǵylymı ortada, qoǵamda HH ǵasyrdyń 50-jyldary respýblıkanyń ekonomıkalyq jáne mádenı damýyna ólsheýsiz úles qosqan ulttyń qaıratker perzentteri Jumabaı Shaıahmetov pen Nurtas Ońdasynov eńbekterin birjaqty baǵalap, san-saqqa júgirtip júrgender kezdesedi. Ashy da bolsa «Tarıh qazirgi zaman adamynyń kózqarasymen zerdelenedi» degen fılosofııalyq tujyrym bar. Bul bizdiń ádiletti bolýymyzdy talap etedi. Qaısybir zertteýshilerdiń pendeshiligi el tarıhynda orny bar osy qos tulǵany tarıhı ornyn tanýǵa kedergi keltirip jatsa, kásibı mamandar buǵan durys túsinik berýimiz qajet.
Shyntýaıtynda, 40-50 jyldardaǵy elimizde iske asqan ózgeristerde Qazaq KSR Halyq Komıssarlar keńesiniń tóraǵasy N.Ońdasynovtyń da, Qazaqstan K(b)P Ortalyq Komıtetiniń hatshysy J.Shaıahmetovtiń de laıyqty orny bar. Ol shaqta shetkeri aımaq sanalǵan Qazaqstandaǵy kez kelgen bastama qylyshynan qany tamyp turǵan Ortalyqtyń kelisiminsiz sheshimin tappaıtyn. Qos qaıratkerdiń erligi sonda – ózderi kótergen máseleler men usynystardy Shaıahmetov-Ońdasynov saıası tandemi arqyly Ortalyqqa jetkizip qana qoımaı, sony birlesip iske asyrýǵa baryn saldy. Ekeýi de «partııa atyn» jamylyp júrip, arǵy jaǵynda halyqty, ultty oılady. Bul – olardyń ata-baba rýhy aldyndaǵy adaldyǵy, ımandylyǵy edi.
Sózimizge dálel retinde aqyn ári qaıratker Kákimbek Salyqovtyń Máskeýde zeınettegi Nurtas Ońdasynovpen ushyrasqandaǵy áńgimesin keltireıik: «Nurekeń Jumekeńe úlken qurmetpen qaraıtynyn aıta kelip: «Ol halyqty júzge bólmeıtin, buǵan dálel kóp-aq. Stalın ózin teoretık sanaǵanymen, marksızm-lenınızm jóninde Stalınmen til tabysa alatyn respýblıka basshysy Jumekeń edi. Ol (Jumekeń) problemalar men qıynshylyqqa toly ómirdi kórip, túsine bildi. Qonaevtyń Brejnevpen dostyǵy qazaqqa tıimdi boldy deısiz be, bul jaǵdaıda Stalınniń Shaıahmetovti qurmettegeni de, bálkim qazaqqa paıdaly bolǵan shyǵar», dedi».
Osy qos qaıratkerdiń azamattyq ıdeıa birligi men syılastyǵynyń dáleli –Kenesary handy ulyqtaý máselesi boıynsha E.Bekmahanovty ashyq qorǵaǵany týraly qaıratker Ilııas Omarovtyń 1952 jyly 19 maýsymdaǵy haty der edik.
Iá, qashan da sanaýly tulǵalarymyz týraly salıqaly kózqaras ustanýymyz qajet. Jalań kommýnıst bolý men sol júıede halyqshyl qaıratker bolyp qalý bir ólshem emes. Jumabaı Shaıahmetov te, Nurtas Ondasynov ta qıyn-qystaý zamanda ulttyń bolashaǵy jolynda halyqqa, ultqa qyzmet etti. Sol úshin Ortalyqtyń qyryna iligip, aýyr jaǵdaıdy bastan ótkerdi.
El bastaǵan uly tulǵalardyń esimin ulyqtaý – álemdik órkenıette ejelden kele jatqan dástúr. Biz osy dástúrdi jalǵastyryp, izgilikti is jolynda bolýǵa mindettimiz.
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty atalǵan eki qaıratkerdiń murasyn jınaý, jarııalaý, laıyqty nasıhattaý sharalaryn osyǵan deıin de atqardy, aldaǵy kezde de jalǵastyra beredi.
Zııabek Qabyldınov,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń
dırektory, UǴA akademıgi
