Foto: istockphoto.com
Halyq AES qurylysyn qoldady
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2 qyrkúıektegi «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda qazirgi álemde energııa tapshylyǵynyń kúsheıip bara jatqanyn eskere otyryp, atom energetıkasyn damytýǵa basa mán berý keregine toqtalǵan edi. Prezıdent 2024 jylǵy Joldaýynda 6 qazanda atom elektr stansasyn salý boıynsha jalpyhalyqtyq referendým ótetinin málimdedi.
Referendýmnyń qorytyndysyna sáıkes, halyqtyń 71,12%-y AES qurylysyn qoldady. Referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar Qazaqstan Respýblıkasy azamattarynyń jalpy sany 12 mıllıon 284 myń 487 adamdy quraǵan. Daýys berýge qatysqan azamattardyń sany 7 mıllıon 820 myń 204 adamdy nemese referendýmǵa qatysýǵa quqyǵy bar azamattar sanynyń 63,66%-yn qurady. Referendýmǵa shyǵarylǵan máseleni oń sheshýge daýys bergen azamattardyń sany 5 mıllıon 561 myń 937 adamdy nemese 71,12%-dy qurady.
Prezıdenttiń Qazaqstanda atom energetıkasyn damytý múmkindigin zerdeleý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda reaktorlyq tehnologııalardy tańdaý boıynsha buryn júrgizilgen zertteýlerdi ózektendirý, atom elektr stansııasynyń qýaty men qurylys aýdanyn anyqtaý boıynsha jumystar júrgizilgen.
Júrgizilgen zertteýlerdiń qorytyndysy boıynsha atom elektr stansııasy qurylysynyń eń qolaıly aýdany retinde Almaty oblysy Jambyl aýdany Úlken aýylynyń aýmaǵy tańdaldy.
Aıta keteıik, búginde 31 el atom elektr stansııasyn paıdalanady. Qazir álemde 439 energetıkalyq reaktor jumys isteıdi. 19 el 62 reaktor salý satysynda tur. Atom energetıkasy álemdegi elektr energııasynyń jalpy generasııasynyń 10%-yn quraıdy. Eýroodaq atom energetıkasyn «jasyl» tehnologııaǵa teńestirdi. Endi 15-20 jylda AES qyzmeti barynsha jandanatyny kúmán týdyrmaıdy.
Tórtjyldyqtyń basty básekesi
Bıyl Fransııa astanasy Parıjde jazǵy Olımpıada oıyndary ótkeni málim.
Tórtjyldyqtyń basty básekesinde Qazaqstan ulttyq quramasy 7 júldege qol jetkizdi. Qorjynymyzǵa 1 altyn, 3 kúmis jáne 3 qola júlde salyndy. Osylaısha, el quramasy jalpykomandalyq esepte 43-shi orynǵa turaqtady.
Dzıýdodan 60 kelide Eldos Smetov olımpıada chempıony atandy.
Kúmis medaldy sporttyq gımnastıkadan Narıman Qurbanov (tuǵyrly at jattyǵýy), grek-rım kúresinen Demeý Jadyraev (77 keli) jáne boksshy Nurbek Oralbaı (80 keli) ıelendi.
Qola júldeni nysana kózdeýden komandalyq jarysta Islam Satpaev pen Aleksandra Le (tapanshamen 10 metrden atý), dzıýdodan Ǵusman Qyrǵyzbaev (66 keli) jáne bokstan Nazym Qyzaıbaı (51 keli) jeńip aldy.
Aıta keteıik, Parıjdegi jazǵy Olımpıadada Qazaqstan quramasynyń 80 atleti 25 sport túrinen synǵa tústi. Sonyń ishinde 54-i alǵash ret Olımpıadaǵa qatysty. Atletter sany jaǵynan elimiz jalpy esepte 38-orynǵa jaıǵasty.
XXXIII oıyndardyń jabylý rásimi «Stad de Frans» stadıonynda ótip, Qazaqstan týyn kórkem gımnastıka sheberi Eljana Tanıeva men taekvondoshy Batyrhan Tóleýǵalı ustap shyqty. Eki sportshy da 18 jasta jáne bıyl Olımpıadaǵa alǵash ret qatysty.
Kesh barysynda Olımpııa oıyndarynyń týy kelesi básekeniń astanasy Los-Andjeles qalasyna tabystaldy.
Uly dala dúbiri
2024 jyldyń 8-13 qyrkúıek aralyǵynda el ordamyz Astanada 5-shi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndary ótti. Dúbirli dodaǵa 90-ǵa jýyq memleketten 2500-den astam sportshy qatysyp, 21 sport túrinen 97 medal jıyntyǵyn sarapqa salyndy.
Baıraqty básekede ulttyq qurama sportshylary 43 altyn, 32 kúmis, 37 qola (jalpy 112 medal) júlde oljalap, jalpykomandalyq esepte birinshi orynǵa ıe boldy.
Týrızm jáne sport mınıstrliginiń málimetinshe, dúbirli doda aıasynda kúresten ótken jarysta álemniń 44 elinen 294 palýan baq synaǵan. Júlde alǵan elder qatarynda kórshi memleketterden bólek, Eýropa palýandary da bar. Atap aıtqanda, qazaq kúresinen beldesýlerde Italııa, Polsha, Majarstan, Nıderland sportshylary júldege qol jetkizgen.
Eń qyzyǵy Uly dalany dúbirge bólegen 5-shi Dúnıejúzilik kóshpeliler oıyndarynda eń kóp kórermen kókpar men kókbóri jarystaryna kelgen. «Qazanat» ıppodromynda ótken eki saıystyń da fınaldyq básekesin 20 myń (ár fınalǵa 10 000 kórermen keldi) jankúıer tamashalaǵan.
Sonymen qatar Qazaqstan quramasynyń sportshylaryn esepke almaǵanda, bıylǵy oıyndarǵa eń kóp sportshyny Qyrǵyzstan quramasy qosty (172 sportshy).
Taǵy bir aıta keterlik jaıt, alty kúngi alamanǵa qatysqan eń jas sportshy - Hamza Amangeldi. Alaman báıgede baq synaǵan Hamza nebári 10 jasta. Al eń egde sportshy - 80 jastaǵy ıspanııalyq Soledad Hımenes Karrıon. Ol dástúrli sadaq atý saıysynda óner kórsetken.
Dúbirli dodanyń ótýine 1600 erikti kómek kórsetken. Onyń ishinde 20 sheteldik erikti bolǵan.
Shanhaı ondyǵy Astanada bas qosty
Bıylǵy aıtýly saıası oqıǵalardyń biri - Astanada ótken Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti.
Aıta keteıik, Qazaqstan 2023 jylǵy 5 shildeden 2024 jylǵy 5 shildege deıin Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń qyzmetine tóralyq etti. Jalpy Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 2001 jyly qurylǵan edi. Onyń negizi 1996 jyly «Shanhaı bestigi» retinde qalandy. Búginde ol kópsalaly jáne kópfýnksıonaldy uıymǵa aınaldy.
Qazaqstan ShYU qurylǵaly beri uıymǵa tórt ret tóraǵalyq etken (2004, 2010, 2016 jyldar jáne 2023 jyldyń shildesinen bıylǵa deıin).
Bıyl sammıt alǵash ret jańa «ShYU+» formatynda uıymdastyrylǵanyn aıta ketý kerek. Oǵan sáıkes uıymnyń joǵarǵy organy – ShYU-ǵa múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysynan bólek, baqylaýshy jáne seriktes mártebesin alǵan memleketter basshylarymen kezdesý ótedi. Halyqaralyq is-sharaǵa Qazaqstan, Úndistan, Qytaı, Iran, Qyrǵyzstan, Pákistan, Reseı, Tájikstan, О́zbekstan, Belarýs, Mońǵolııa, Ázerbaıjan, Qatar, BAÁ, Túrkııa jáne Túrkimenstannyń memleket jáne úkimet basshylary, ShYU bas hatshysy jáne ShYU Aımaqtyq terrorızmge qarsy qurylymynyń atqarýshy dırektory qatysty.
Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jıynǵa qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń halyqaralyq arenadaǵy róline aıryqsha toqtaldy.
Sonymen qatar Memleket basshysy mádenı ortalyqtar qurý, jastardy tartý, ShYU ýnıversıtetterin keńeıtý jáne stýdentterge, ásirese tehnıkalyq salalarda granttardy kóbeıtý arqyly mádenı jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty damytýdy alǵa tartty.
ShYU memleketter basshylarynyń 24-shi sammıtinde Astana deklarasııasy qabyldandy. Deklarasııada uıymnyń neǵurlym ókiletti, demokratııalyq, ádil jáne kóppolıarly álemdik tártipti qurýǵa beıildigi atap ótilgen. Astana deklarasııasyna sáıkes, uıym aıasyndaǵy yntymaqtastyq Eýrazııadaǵy teń quqyqty jáne bólinbeıtin qaýipsizdik arhıtektýrasyna negiz bola alady.
Qytaıdyń Sındao qalasy 2025 jylǵy Shanhaı Yntymaqtastyq uıymynyń mádenı astanasy atandy. Sondaı-aq ShYU tóraǵalyǵy Qytaıǵa ótti.
Rezonans týdyrǵan sot prosesi
Jurt arasynda dúrbeleń týdyryp, álem nazaryn ózine qaratqan sot prosesteriniń biri - Qýandyq Bıshimbaev isi. Onyń ashyq onlaın formatta uıymdastyrylýy qoǵam nazaryn aýdaryp, turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy zańdardyń qabyldanýyna yqpal etti.
Aıta keteıik, burynǵy Ulttyq ekonomıka mınıstri Qýandyq Bıshimbaev azamattyq nekedegi áıeli Saltanat Núkenovany asa qatigezdikpen uryp óltirgeni úshin 24 jylǵa sottaldy. Bul is alqabılerdiń qatysýymen qaraldy. Qazir ol jazasyn maksımaldy qaýipsizdik qylmystyq-atqarý júıesinde ótep otyr.
Atalǵan is qoǵamda úlken rezonans týdyrǵany belgili. Al ashyq formatta ótken sot prosesiniń ár sáti kópshilik esinde. Álem kóz tikken qylmystyq isten elimiz belgili bir qorytyndy jasap, áıelderdiń qoǵamdaǵy qaýipsizdigi máselesine jańa qyrynan qaraı bastady. Dálirek aıtqanda, áıelderdiń quqyǵy men qaýipsizdigin arttyrý, turmystyq zorlyq-zombylyq deńgeıin azaıtý maqsatynda tıisti zańdar qabyldanyp, qoldanysqa engizildi.
Biryńǵaı ýaqyt beldeýi
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2024 jylǵy 19 qańtardaǵy №20 qaýlysyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ýaqytty esepteý tártibi týraly» 2024 jylǵy 29 aqpannan 2024 jylǵy 1 naýryzǵa qaraǵan túni (saǵat 00:00-de) ýaqytty 1 saǵatqa artqa aýystyrýdy kózdeıtin ózgerister engizildi.
Osylaısha, 29 aqpannan 1 naýryzǵa qaraǵan túni elimiz biryńǵaı ýaqyt beldeýine kóship, saǵat tili bir saǵatqa artqa jyljydy.
Biryńǵaı ýaqyt beldeýine qatysty kópshiliktiń pikiri san túrli. Taqyrypty zerttep-zerdelegen ǵalymdar qazirgi biryńǵaı ýaqyt beldeýiniń densaýlyqqa keri áseri joǵyna dálel-dáıek keltirse, keıbir óńirdiń turǵyndary keshtiń erte batatynyna alańdap otyr.
«Amanat» partııasynyń tóraǵasy Erlan Qoshanov Úkimet músheleriniń qatysýymen ótken fraksııanyń keńeıtilgen otyrysynda biryńǵaı ýaqyt beldeýine qatysty ǵylymı zertteý jumysyn keler jylǵy naýryzǵa deıin aıaqtaýdy usyndy. Májilis spıkeri ýaqyt beldeýin ózgertý qoǵamda jıi talqylanatyn taqyryptyń biri bolǵan soń, sheshimdi aldyn ala egjeı-tegjeı taldap, talqylap baryp qabyldaý keregin aıtty. Qazirde zertteý jumystary men aqparattandyrý saıasaty qatar júrip jatyr.
Ekologııalyq máseleniń utymdy sheshimi
«Taza Qazaqstan» ekologııalyq naýqany bastalǵaly oǵan 3,5 mıllıonǵa jýyq adam qatysyp, belsendilik tanytqan. Nátıjesinde el aýmaǵyndaǵy 1 mln 700 myńnan astam aýla tazalanyp, baǵdarlama aıasynda 1,4 mıllıon tonna qoqys jınaldy. Sondaı-aq respýblıkanyń túkpir-túkpirinde 3 mln túp kóshet otyrǵyzylǵan.
«Taza Qazaqstan» respýblıkalyq ekoaksııasy el aýmaǵyn kógaldandyryp, abattandyrýdy, senbilikter uıymdastyryp, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýdy mindet etken.
Jalpy, «Taza Qazaqstan» aksııasy aıasynda zańsyz qoqys úıindilerin anyqtaý boıynsha reıdter júrgizildi. Aýmaqtyq ekologııa departamentterimen jáne jergilikti bılik organdarymen birlesip kóptegen qoqys orny joıyldy.
«Taza aýa» reıdteri barysynda 482 avtokólik tekserilip, ekologııalyq standarttardy buzýdyń 105 faktisi anyqtaldy. 96 júrgizýshige aıyppul men eskertý túrindegi ákimshilik sıpattaǵy sharalar qoldanyldy. Bul sharalar ekologııalyq normalardy saqtaýdyń mańyzdy ekenin kórsetedi, jol qozǵalysyna qatysýshylardyń jaýapkershiligin arttyrdy.
Jobanyń erekshe jetistigi – azamattarǵa ekologııa salasyndaǵy problemalar týraly habarlaýǵa jáne olardy sheshýge qatysýǵa múmkindik beretin @TazaQazBot sıfrlyq platformasynyń qurylýy.
Osylaısha, bir jyl ishinde chat-bot arqyly 7 929 ótinim kelip tústi. Olardyń ishinde 7 061 ótinim oryndaldy, 168-i oryndalý satysynda, 23-i óńdelýde jáne 674 ótinim joıyldy.
Ulttyq meıramnyń jańa sıpaty
Bıyl Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes elimizde Naýryznama tujyrymdamasy bekitildi. Atalǵan tujyrymdama negizinde Ulystyń uly kúni — Naýryz meıramy elimizde 14 naýryzdan bastap toılanatyn boldy. Kórisý kúninen bastaý alatyn merekelik is-sharalar 23 naýryzǵa deıin jalǵasady. Árbir kún belgili bir taqyryptyq negizge bekitilgen. Eń bastysy, on kún boıy ótetin saltanat izgi amaldarǵa, mádenı saýyq keshter men ádet-ǵurpymyzdy, salt-dástúrimizdi dáripteýge arnalǵan.
Jańa tujyrymdamanyń maqsaty — Naýryz týraly buǵan deıin qalyptasqan túsinikti túbegeıli ózgertý emes, kóne merekeniń bastapqy mánin qaıtaryp, onyń qyr-syryn tolyq ashý. Meıramnyń túp máni — qoǵamnyń birligi men sergektigin arttyryp, ár adamdy el múddesine paıdaly is tyndyrýǵa yntalandyrý.
Jańa tujyrymdama aıasyndaǵy is-sharalar 10 kún qatarynan ótkiziledi:
- 14 naýryz – Kórisý kúni - Amal merekesi
- 15 naýryz – Qaıyrymdylyq kúni
- 16 naýryz – Mádenıet jáne ulttyq salt-dástúr kúni
- 17 naýryz – Shańyraq kúni
- 18 naýryz – Ulttyq kıim kúni
- 19 naýryz – Jańarý kúni
- 20 naýryz – Ulttyq sport kúni
- 21 naýryz – Yntymaq kúni
- 22 naýryz – Jyl basy
- 23 naýryz – Tazarý kúni
Sý tasqynynyń aýyr zardaby
Bıyl kóktemgi sý tasqynyna baılanysty Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan edi.
2024 jylǵy sý tasqyny elimizde sońǵy 80 jylda oryn alǵan eń iri sý tasqyny boldy. Myńdaǵan adam baspanasyz qaldy, apat saldarynan qıraǵan ınfraqurylym aýqymdy qalpyna keltirý jumystaryn qajet etti. Alaıda, memlekettik qurylymdar, gýmanıtarlyq uıymdar men jeke sektor arasyndaǵy naqty úılestirý men úılestirilgen jumys nátıjesinde Úkimet apattyń saldaryn barynsha azaıtyp, zardap shekkenderge jedel kómek kórsete aldy.
Úkimet tarapynan 2024 jylǵy sý tasqyny saldarynan múlki zaqymdanǵan azamattarǵa jan-jaqty kómek kórsetildi. О́ńirlerde turǵyn úıler, áleýmettik nysandar jáne ınfraqurylym salý jáne qalpyna keltirý jumystary júrgizildi.
Máselen, 36 455 otbasyna jalpy somasy 13,3 mlrd teńge, 100 AEK mólsherinde birjolǵy áleýmettik kómek kórsetildi. 21 876 otbasyna 9,9 mlrd teńge kóleminde 150 AEK-ke deıingi ótemaqy tólendi. Bıyl tótenshe jaǵdaı jarııalanǵan sý basqan aımaqtarda ataýly áleýmettik kómek tóleý otbasylardyń materıaldyq jaǵdaıyn jergilikti komıssııanyń tekserýinsiz avtomatty túrde III toqsanǵa uzartyldy. Mundaı sheshim nátıjesinde 3,6 myń otbasyna 655,7 mln teńge kólemindegi AÁK tólemi taǵaıyndaldy.
Sý tasqynynan zardap shekken óńirlerde komıssııalar azamattardyń jalǵyz baspanasy bolǵan 19 359 sý basqan úı men saıajaı qurylystaryn tekserdi. Olardy baspanamen qamtamasyz etý maqsatynda jyljymaıtyn múlik naryǵynan 5 767 turǵyn úı satyp alyndy. Jóndeý jumystary 9 156 úıde 100% aıaqtaldy. Bul maqsattarǵa barlyǵy 54,7 mlrd teńge bólindi. Sondaı-aq qysqa merzimde 64 mlrd teńgege halyq úshin 2 680 jeke turǵyn úı salyndy.
Bıyl Úkimet rezervinen 42,5 mlrd teńge bólindi. Onyń 400 mln teńgesi zardap shekken otbasylarǵa Qostanaı oblysynyń Arqalyq qalasynan 31 páter satyp alýǵa baǵyttaldy. 1,4 mlrd teńge – Qostanaı oblysynyń Arqalyq qalasyndaǵy, Amangeldi jáne Jangeldi aýdandaryndaǵy «Qostanaııýjelektroservıs» KMK elektr jelilerin qalpyna keltirý boıynsha jóndeý jumystaryn júrgizýge; 1,1 mlrd teńge – Batys Qazaqstan oblysyndaǵy joǵary voltty elektr jelilerin kúrdeli jóndeýge; 22,7 mlrd teńge – Aqmola, Aqtóbe, Qostanaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda jol ınfraqurylymyn qalpyna keltirýge jumsaldy.
Sondaı-aq Aqmola, Aqtóbe, Qostanaı oblystarynda bilim berý nysandaryn salýǵa jáne jóndeý jumystaryna – 7,5 mlrd teńge; Soltústik Qazaqstan oblysynda ınjenerlik ınfraqurylym jobasyn iske asyrýǵa – 2,9 mlrd teńge, atap aıtqanda, Ýnıversalnaıa kóshesi boıynda «RTJ» AAQ temir joldary arqyly ótetin avtojol ótkelin salýǵa bólindi. 600 mln teńge – Aqmola oblysynda 7 sýmen jabdyqtaý nysanyn jóndeýge, 5,9 mlrd teńge – Atyraý oblysyndaǵy joldardy qalpyna keltirýge baǵyttaldy.
ShOB sýbektilerine keltirilgen zalaldy óteý úshin 12,1 mlrd teńge bólindi. Zardap shekken kásipkerlik sýbektilerine tolyq tólem jasaý maqsatynda «Demeý» korporatıvtik qorynan Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryna 2,5 mlrd teńge kóleminde qosymsha qarajat bólý máselesi pysyqtaldy. Atalǵan qarajat esebinen ShOB sýbektileriniń 40 ótinishi boıynsha shyǵyn óteldi. Jalpy, óńirlik komıssııalar 14,6 mlrd teńgege 734 kásipkerlik ótinimdi maquldady.
Mal shyǵyny úshin memleket tarapynan kórsetilgen kómek kólemi 2,8 mlrd teńgeden asty.
Ulttyq qor - jarqyn bolashaq bastaýy
Jyldyń jaǵymdy jańalyqtarynyń biri «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasynyń negizgi maqsaty – óskeleń urpaqty qoldaý jáne olarǵa ulttyq jınaq esebinen turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý nemese bilim alýǵa múmkindik berý.
Joba aıasynda balalarǵa baǵdarlamaǵa qatysqan árbir jyly úshin jyl saıyn esepti jyldan keıingi jyldyń basynda Ulttyq qordan ınvestısııalyq kiristi qosa alǵanda, nysanaly talaptar túrindegi qarajat eseptelip otyrady. Bul bala 18 jasqa tolǵanǵa deıin jalǵasady.
Bala 18 jasqa tolǵan jyly nysanaly jınaqtardy turǵyn úı jaǵdaılaryn jaqsartý nemese bilim alý aqysyn tóleý maqsatynda paıdalaný quqyǵyna ıe bolady.
2024 jylǵy 1 qańtardan bastap «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasynyń qatysýshylary retinde qosa alǵanda 01.01.2006 j. bastap 31.12.2023 j. týǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary bolyp esepteletin balalar tirkeldi. Kelesi jyldary týǵan balalar da avtomatty túrde baǵdarlamanyń qatysýshysy bolyp bekitiledi.
2024 jyldyń 1 aqpanynda Qazaqstan azamaty bolyp esepteletin barlyq bala úshin BJZQ-ǵa Ulttyq qordan alǵashqy qarjy aýdarylǵan. Sol kezde baǵdarlamaǵa qatysýshylar sany 6 919 131 bolǵan. Aıta keteıik, aqshany turǵyn úıge nemese bilim alýǵa jumsaýǵa bolady.
