Aqtaý – Túrki áleminiń astanasy

Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń baýyrlas elder arasyndaǵy ortaq máde­nıetke reń beretin bir isi – múshe elder arasynan jyl saıyn «Túrki áleminiń mádenı astanasyn» tańdaýy. Mundaı már­tebege alǵash ret 2012 jyly Astana qalasy (Qazaqstan) ıe bolsa, 2013 jyly Eskıshehır (Túrkııa), 2014 jyly Qazan (Tatarstan), 2015 jyly Merv (Túrik­menstan), 2016 jyly Shekı (Ázerbaıjan), 2017 jyly Túrkistan (Qazaqstan), 2018 jyly Kastamon (Túrkııa), 2019 jyly Osh (Qyrǵyzstan), 2020 jyly Hıýa (О́zbekstan), 2022 jyly Býrsa (Túrkııa), 2023 jyly Shýsha (Ázerbaıjan), 2024 jyly Áneý (Túrikmenstan) qalalary tanylypty.

Halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Sultan Raev: «TÚRKSOI qurylǵaly 32 jyl boldy. Men bas­qaryp otyrǵan sońǵy úsh jylda mádenı is-sharalardy jıi ótkizýmen qatar, jastarǵa qoldaý bildirip, ásirese, bilim, ǵylym, sport salasyna úlken mán berip kelemiz. Aldaǵy ýaqytta da Túrki mádenıeti, túrki yntymaqtastyǵyna qyzmet etýdi jalǵastyra beremiz. Buǵan deıin de Qazaqstannyń eki qalasy – Astana men Túrkistan Túrki áleminiń mádenı astanasy bolǵan. Al bıyl – túrki áleminiń mádenı astanasy retinde Mańǵystaý oblysynyń ortalyǵy Aqtaý qalasy tańdalyp otyr. Bul óte durys sheshim dep bilemin. Jaýapkershilikti aqtaýlyqtar abyroımen atqaratynyna senimdimin. Sondaı-aq bizdi qoldap otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Mańǵystaý oblysynyń ákimdigine alǵys bildiremin», dedi.

Qolda bar málimetke júginsek, aldaǵy naýryz aıynda Aqtaý qalasynda atal­ǵan is-sharanyń saltanatty ashylýy bolady. Odan keıin aqtaýlyqtar túr­kitildes halyqtardyń baýyrlastyq qarym-qatynasy men dostyq-mádenı is-sharalaryn jyl boıy ulyqtaýǵa kóshedi. Kózdelgen dúnıeler negizinen rýhanı-mádenı baǵytta ótedi.

Atap aıtar bolsaq, túrkitildes etnos­tar ónerpazdarynyń qatysýymen opera, bı, dástúrli óner jáne basqa da kóptegen baıqaý men festıval, túrki álemi sý­ret­shileriniń sımpozıýmy, qolóner she­berleriniń festıvali, túrkitektes halyqtar tarıhyn nasıhattaýǵa arnalǵan ǵylymı konferensııalar, aqyn-jazý­shylarmen kezdesýler, túrki álemi uly ǵulamalarynyń ómiri men eńbekterine arnalǵan jıyndar, klassıkalyq jáne halyq mýzykasynyń konsertteri, fotosýretter men kartınalar kórmesi, teat­r trýppalarynyń, mýzykalyq hám bı ujymdarynyń shyǵarmashylyq konserti uıymdastyrylady. Sondaı-aq aqyndar aıtysy, halyq óneriniń sheberlik sabaqtary, ulttyq sport túrleri boıyn­sha jarystar josparlanypty.

Joǵarydaǵy mádenı-rýhanı is-sha­ralardy nátıjeli atqarý úshin bıýdjet­ten eki mıllıardqa jýyq qarjy qaras­tyrylypty. Uıymdastyrýshy tarap­tyń aıtýyna qaraǵanda, josparlanǵan qarjyǵa mádenı ınfraqurylymdar salynyp, bul nysandar keıin qala tur­ǵyndarynyń ıgiligi úshin qyzmet atqara­tyn bolady. Sonymen qatar aımaq úshin týrızm men kásipkerlikti damytýdyń bire­geı múmkindigi týady.

Biz TÚRKSOI uıymynyń Bas hatshysy Sultan Ákimulynan Aqtaý qalasyn tańdaýdaǵy basty ustanym týraly su­radyq.

 – Mańǵystaý óńiri TÚRKSOI uıy­mynyń maqsaty úshin óte qolaıly aımaq. Munda kúlli túrki jurtyna or­taq qasıetti nysandar barshylyq. Tip­ti bul ólke ashyq aspan astyndaǵy mura­jaı ispetti. Kelgen qonaqtar Bozjyra, Ybyqtynyń saıy, Sherqala syndy erekshe tabıǵat tartýyn tamashalaıdy. Aqtaýdan júz shaqyrym jerdegi Torysh alqabyna barsańyz, kóz aldyńyzda kólbeńdeıtin sulbalar tańdandyrmaı qoımaıdy. Mańǵystaý óńiri «362 áýlıeli» jer. Halqy Shopan ata men Beket ata esimderin pir tutady, erekshe qurmetteıdi. Qart Kaspııdiń ózi bes memleketpen shektesip, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Qazaqstan sekildi túrki memleketterine ortaq qa­zynaǵa aınalyp otyr. Osylaısha, ta­laıdyń nazaryn ózine aýdarǵan aımaq búginde týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn arttyryp keledi. Bozashy túbegindegi eń kóne munaı-gaz ken oryndarynyń biri – Qalamqas. Bul ataý áıgili batyr qyzdyń esimimen baılanysty. Ańyz boıynsha, Qalamqas – Bektemis áýletiniń qyzy, ol erte zamanda Bozashy túbeginde ómir súrgen. Zaty áıel bolsa da, jastaıynan er adamdarmen birge jaýǵa shapqan kórinedi. Birde elge jaý shaýyp, erkek kindiktiler jaýǵa attanǵan sátte ol qarttar men balalardy asyraýdy óz moınyna alady. Qalamqas serikterimen birge bir túnde qudyq qazyp, sol jerde azyqtaryn saqtaǵan. Dalanyń qońyr ańy aqbókendi arnaıy daıyndalǵan orǵa aıdap bara jatqanda onyń aty súrinip, ózi tereń shuńqyrǵa qulap, qaza tabady-mys. Batyr qyzdyń esimi búginge deıin umytylmaı, osy aımaqta ǵana emes, ejelgi qorymda da saqtalyp, eskertkish te ornatylǵan. Muny bireý bilse, bireý bile bermeıdi. Ejelgi túrki halyqtarynyń patshaıymy Tomırıs ispetti jaýjúrek qyz shyqqan bul mekennen. Tarıhqa boılaı berse, syrshyl meken Mańǵystaý týraly san myń hıkaıa aıtýǵa bolady. Sol sebepti biz, qasıet tunǵan qazynaly ólkeni álemge keńirek tanyta túsýdi kózdep otyrmyz. Osynaý kıeli mekenniń ortalyǵy Aqtaý qalasyn «Túrki áleminiń 2025 jylǵy mádenı astanasy» dep jarııalaýdaǵy maqsat osy.

Sózimdi túıindep aıtar bolsam, mańǵys­taýlyq aǵaıyndar kúlli túrki dúnıesin tańǵaldyrarlyq merekelik mádenı is-sharalar uıymdastyryp, túrkilik ónerpazdar men basqa da mańyzdy qonaqtar alynda kıeli mekenniń mártebesin arttyrady degen senim zor.