Foto: Tımýr Batyrshın
«Qyzyl jelek»
QR Qolónershiler odaǵynyń múshesi, halyqaralyq IýNESKO sapa belgisiniń ıegeri, etnodızaıner Tilek Sultan qazaq qyzdary oń bosaǵada otyrǵanda basyna jaýlyq salyp, oranbaǵanyn eske salady. Qyzdardyń qos ıyqtan tógilgen burymynyń kórinip turýy esh ábes sanalmaǵanyn da erekshe ekshedi. Etnodızaınerdiń aıtýynsha, qazaq qyzdary talbesik pen jer besik arasynda bas kıimin 10 jolǵa deıin aýystyrǵan.
«Alǵash dúnıege kelgende qyz balasy kishkentaı qulaqshyn kıse, odan soń kezeń-kezeńimen taqııa, úkili kepesh, sýsar bórik, qundyz bórik kıgen. Al kelin bolar tusta sáýkele kıgeni málim. Sáýkeleden kımeshekke deıin jyl boıy basyna «qyzyl jelek» salyp júrgen ýaqyt bar. Mysaly, jańa túsken kelin qyzyl jelek jamylyp júrgen. Bul úlgi kelin balaly bolǵanǵa deıingi bir jylǵa ulasady. Qyzyl jelek jamylý úrdisi búginde ózbek, qaraqalpaq halyqtarynyń turmysynda áli kúnge saqtalyp keledi. Olar muny «jegde» dep ataıdy. Sol jegdeniń qyzyl túri bizdiń saltymyzda búgingi kúnge jetpeı umyt bolyp otyr. «Qyzyl jelek», «jegde» túrlerin Mońǵolııanyń Baıan-О́lgeı mýzeıinde kózim shaldy», deıdi Tilek Sultan.
Kelin ana atanǵan tustan kımeshek kıgen. Kımeshek - ana atanýdyń jarqyn belgisi. Osy ǵuryp jańǵyryp turǵan dáýirde jas anaǵa kımeshek kıgizý úrdisi saltanatpen atqarylǵan. Munyń mánisi jas kelinge balalyqtan-analyqqa ótkenin uǵyndyrý. Kımeshek óńiriniń kókirekten túsip, tógilip turýy da bala emizýge qolaıly bolýyna oraılastyrylǵan.
«Kımeshektiń máni»
Kımeshek - tek bas kıim emes áıeldiń áleýmettik statýsyn ańǵartyp turatyn habarshy. Kımeshektiń tóbesi neǵurlym bıik bolǵan saıyn áıeldiń de bedeli joǵary ekenin ańǵartqan desedi. Tilek Sultannyń aıtýynsha, buryn ár rý áıelderiniń kımeshegi ózgelerine uqsamaǵan. Olardyń shylaýyshty oraý, áshekeımen ádipteý úlgisine qaraı qaı rýdyń anasy ekenin aıtpaı-aq túsingen. Kımeshektiń jaqtaýyndaǵy ádiptelgen jip túsi, oıý-órnegi de áıelderdiń jasyna saı ózgerip otyrǵan.
«Máselen, 40-qa deıingi áıelderdiń kımeshegi qyzyl jippen ádiptelgen. Ol adam ómiriniń kóktemin ańǵartsa, 50-den asqan analarymyzdyń bas kıimi sary, altyn reńdi jiptermen kómkeriledi. Bul birinshiden ómirdiń kúzi syndy bolsa, ekinshiden áıelderdiń bolysqan-tolysqan shaǵyn, áleýmettik jaǵdaıynan da habar beredi. Al 60-tan asqan analarymyzdyń kımeshegi aq jippen áspetteledi. Ol ómirdiń qysy kelgenin tuspaldaıdy», dep túsindirdi Tilek Sultan.
Kımeshek shylaýyshynyń, keı jerlerde sálde dep atalatyn tóbesindegi matanyń uzyn bolýynda da aıryqsha mán bolyp shyqty. Halqymyz ejelde ár jyl mezgilinde qolaıly jaılaý, kúzeý, qystaýdy panalaǵan. Osyndaı kóshi-qon kezinde kimde - kim jaraqat alsa kımeshektiń shylaýyshynan qıyp alyp tańa qoıǵan. Beımezgil kisi ómirden ótken kúnde de analarymyzdyń shylaýyshy kebin retinde paıdalanylǵan eken.
«Kımeshek pen hıdjaptyń aıyrmashylyǵy nede»
Osy saýalǵa jaýapty kımeshek túrlerin zertteýshi ǵana emes, qalpyna keltirýshi, dáripteýshi Tilek Sultannan suradyq. Etnodızaınerdiń pikirinshe, ekeýi eki bólek uǵym.
«Kımeshek pen hıdjap ekeýi de bas kıim bolǵanmen ekeýiniń beretin maǵynasy ár basqa. Hıdjapty sońǵy jyldary jıi kórip júrmiz. Al kımeshektiń qaı zaman, qaı ǵasyrdan bizge jetkenin tap basyp aıta almaısyń. Kımeshekti dinı bas kıim dep tanyp, solaı aıtatyn bolsaq ol bizge ıslam dinimen birge jetýi kerek edi. Alaıda kımeshektiń bizge jetý prosesi olaı emes. Qazaq dalasyna ıslam dini jetkenge deıin de qazaq analarynyń kımeshek kıgeni, basyna sálde orap júrgenin kóne mınıatıýra sýretterde de bar. Mysaly, qońyrattyń qyzy - Bórte hanymnyń kımeshek sııaqty bas kıimniń jelbiregen óńiri beınelengen mınıatıýra sýretteri bar. Bul degenimiz qazaq áıelderi yqylym zamannan kımeshek kıip, basyn jabyq ustaǵanynan habar beredi. Islam dini engende qazaqy salt-dástúrimizben astasyp, turmysymyzǵa sińginde kımeshek kııý odan ári quptaldy. Hıdjapqa kelsek, sózdiń ózi - arab halqynyky. Hıdjap - arab áıelderiniń bas kıimi bolsa, kımeshek - qazaq áıelderiniń ulttyq bas kıimi ekeni belgili», dep oıyn ortaǵa saldy Tilek Sultan.
Sulýlyǵy men jylýlyǵyn qatar qamtyp, as-sý ázirlegende tazalyq saqshysy bolǵan, suq kózdiń alabóten oıyn tyıyp otyrǵan qazaq áıelderiniń bas kıim, kımeshek kııý máni qanshalyqty tereń deseńizshi...
