Jalpy Atyraýdyń Mahambet atyndaǵy drama teatrynda keıingi jyldary jan-jaqtan rejısser shaqyryp, túrli baǵyt pen qoltańbada qoıylym qoıý úrdisi qalyptasqany qýantady. О́ıtkeni oblystyq teatrlardaǵy túıtkildi máselelerdiń kópshiligi osy óz qazanynda ózi qaınap, syrtqy tájirıbelerden boıyn aýlaq ustaýynda jatsa kerek. Al shyǵarmashylyq ujym úshin tájirıbe almasýdyń mańyzy da, máni de zor. О́nerdegi atalǵan qaǵıda men qundylyqtyń mańyzyn tereńnen uǵynǵan teatr dırektory Saǵyntaı Kópjasarov pen kórkemdik jetekshisi Temirbek Muhtarov teatr ishinde bir jyl boıy aýyz toltyryp aıtarlyq aýqymdy jobalar men tushymdy tájirıbelerdiń júzege asýyna uıytqy bolyp úlgerdi. Atap aıtsaq, Almatydan Juldyzbek Jumanbaı, Elik Nursultan syndy talantty jas rejısserlerdi teatryna shaqyryp, ártisterdiń ózge rejısserlik qoltańbanyń ereksheligine boılap, shyǵarmashylyq sheberlikterin shyńdaýǵa tamasha múmkindik aldy. Biz tamashalaǵan «Qasym han» tarıhı dramasy da osy teatr basshylyǵynyń tájirıbe men synǵa degen ashyqtyǵynyń aıqyn aıǵaǵy bolsa kerek.
Teatr ujymynyń «Qasym handy» qoıǵaly júrgenin aıtqanyna da biraz bolǵan. Biraq naqty premera kúnin bekitýge kelgende kóp oılandy. Basqasha bolýy múmkin de emes edi. О́ıtkeni tarıhı taqyryp qoıý – qashan da táýekel. Mine, sóıtip kópten kútken kúnge de jettik. Mahambet teatry aqyry táýekel dep teatrdyń bir jyldyq jetistikterin aýqymdy tarıhı drama – «Qasym hanmen» qorytyndylaýdy hosh kóripti. Ol jańalyǵyn teatr synshylary men mamandaryna qýana habarlap, premera kúni barlyǵymyzdy Atyraý tórinde qarsy alyp, batyr esimin ıelengen qasıetti qara shańyraqqa bastap ákeldi.
«О́zderińiz de bilesizder, Qasym han týraly derek joqtyń qasy deýge bolady. Sondyqtan da kóp qalamger bul taqyrypqa batyly baryp birden kirisip kete almady. Oılana kele teatrymyzda birneshe jyl basshy bolyp qyzmet atqarǵan, Mahambet teatry ujymynyń shyǵarmashylyq áleýetin jaqsy biletin Asylbek Ihsan aǵamyzǵa qolqa saldyq. Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy bolǵan Saraıshyqtyń túbinde turyp, Qasym han týraly qoıylym qoımaýymyz biz úshin úlken syn bolar edi», dedi aǵynan jarylyp qoıylym aldynda sóz alǵan teatr dırektory Saǵyntaı Kópjasarov.
Pesa jazylyp bolǵan soń aýqymdy qoıylymǵa rejısser retinde teatr áleminde ózindik qoltańbasymen erekshelinip júrgen jas rejısser Elik Nursultandy M.Áýezov atyndaǵy Qazaq ulttyq drama teatrynan shaqyrýmen aldyrypty. Ssenografııasyn jasaǵan Murat Saparovtyń da Almatydan arnaıy at arytyp jetkeni beker bolmaǵan eken. Shymyldyq ashylǵannan-aq birden ózine baýrap ala jóneletin saltanatty dekorasııa birden oqıǵa ishine jeteleı jóneldi.
Iá, aınalasyna sózben aıtyp jetkizgisiz saltanatymen máshhúr bolǵan Saraıshyqtyń bar ásemdigi men ınfraqurylymyn, qala atmosferasyn shynaıy jetkizýde sahna sýretshisi sátti qadamdarǵa barǵan. Týǵan halqynyń ótkenine beıjaı qaramaıtyn árbir qazaq úshin bul qala óziniń taǵylymdy tarıhymen, óreli órkenıetimen, sándi sáýletimen baǵaly, talaı marǵasqa handar men apaıtós batyrlar tulpary tuıaǵynyń dúbiri tııýimen qasterli. San ǵasyr saltanat qurǵan Móńke Temir, Toqtaǵul, Jánibek – Joshydan taraǵan Altyn Ordanyń handarynan bastap, Qasym hannyń qasqa jolyna kýá bolǵan kıeli shahardy beıneleýde, árıne, kásibı sheberlik pen tereń bilim de qajet. Qýanyshymyzǵa oraı, ondaı kóregendik hám suńǵylalyq sahna sýretshisiniń boıynan tabyldy. Ssenograf Murat Saparovtyń spektakl rejısseri Elik Nursultanmen úndesip, sátti toǵysqan shyǵarmashylyq tamasha tandemi bir sátke kórermenin tarıh tunǵan saltanatty Saraıshyqqa jetelep ákelgendeı boldy.
Ssenografııanyń taǵy bir ereksheligi – qoıylym bezendirilýin barynsha azmúliktilikke, ıaǵnı mınımalızmge qurǵan. Sahna tórindegi bar saltanat syıǵan alyp qabyrǵa-qamal men tarıh pen tanymdy qatar sóıletken led ekrannan ózge keńistiktiń barlyǵy ártisterdiń oıynyna arnalǵan. Rejısserdiń de spektakl formasymen qatar akterler sheberligin barynsha jan-jaqty qyrynan ashýdy kóksegenin kórdik. Nátıjesinde, rekvızıt pen býtafor emes, negizgi ekpin ártisterdiń oıynyna túsken. Biz de jıi qaýysha bermeıtin Mahambet teatry akterleriniń kásibı múmkindigin kórip, tanysýǵa tamasha múmkindik aldyq.
Spektaklge kelmes buryn ádebı nusqa – Qasym han týraly sý jańa pesanyń ózimen tanysyp shyqqanymyz bar edi. Oqyp otyryp, árıne, tarıhty tereńnen qazbalap, oqıǵany tym áriden órbitken dramatýrgııadan shashyrańqylyq baıqaǵandaı bolyp, áýelde biraz alańdaǵanymyz da jasyryn emes. Biraq premera kúni shymyldyq túrilip, spektakl bastalǵan sátte-aq rejısserdiń tarıhı týyndyǵa tán sátti forma taba alǵandyǵyn kórip, qorqynyshymyz sol sátte-aq seıilip sala berdi. Qasym hanǵa deıingi kóp hannyń taǵdyr-talaıyn tolǵamaı-aq, rejısser birden bas keıipker ómiriniń negizgi jelisine sáýle túsiredi. Sol arqyly Qasym han taǵdyrynyń qyr-syryn jan-jaqty zerdeleıdi. Ol úshin sahna saıysy, kelisti plastıkalyq sheshim, kópshilik sahnanyń ansambldik birligi, lırıkalyq sahnalar, dekorasııa men jaryqtyń, mýzyka men dáýir úniniń sátti qabysýy syndy kórkemdik tásilderdi utymdy sóıletedi. Osy tusta, ásirese sahna saıysyn qoıǵan kásibı maman Erkin Mekebaev pen horeograf Móldir Qasymnyń eńbegin erekshe atap ótkimiz keledi. Bul qoıylymnyń kórkemdik sheshimine ǵana áser etip qoımaı, spektakl dınamıkasyn da aıtarlyqtaı shıryqtyrǵan. Kásibı mamandar sahna múmkindigi kótere bermeıtin shaıqas dalasyndaǵy keıbir kúrdeli kórinisterdi shynaıy jetkizýge osylaısha sátti jol taba bilgendigin basa aıtqymyz keledi.
Rejısser sheshimi boıynsha Qasym hannyń kemeńgerligi men erliginen bólek, negizinen qoıylymda lırıkalyq boıaýlarǵa basymdyq berilipti. Ol úshin dramatýrg pen rejısser ortaq sheshimige kelip, nátıjesinde Qasym hannyń júreginde aıalaǵan arýy – Shápı Baný beınesi qoıylymdaǵy negizgi jeliniń biri retinde alǵa shyǵady. Dramalyq qaıshylyq pen shıelenis te negizinen osy qarym-qatynastar jelisinen túziledi. Sonymen qatar Qasym han men Muhammed Shaıbanı arasyndaǵy qaqtyǵystar men olardyń analary arasyndaǵy ant ta qoıylymdaǵy shıelenisti shıryqtyrýshy basty oqıǵalar qatarynda kórinis beredi. Dese de eki kún qatarynan tamashalaǵan spektaklde dramanyń negizgi qozǵaýshy kúshi retinde alynǵan osy bir analar anty men Qasym hannyń sertke beriktigi kórinýi tıis sahnalar solǵyn shyqqan, naqty ekpin túsirilýge tıis epızodtar akterlik oıyn barysynda atústi saraptalǵan. Ana beınesin ashýda qos quramdaǵy aktrısalarǵa áli de izdenis qajettiligi baıqaldy. Sol sekildi Shapı Baný beınesindegi ártis Sh.Kúzembaı oıynynda da ósý az, keıipkersyndylyqqa basymdyq bergen óner ıesi negizgi dramalyq qaqtyǵystardy qalys qaldyrǵan. Sonyń saldarynan keıipkerdiń ishki qaıshylyqtar men beıneniń minez boıaýy solǵyndyqqa urynǵan. Aktrısa boıynan dramalyq ósý úderisin kórmedik, ıaǵnı spektakl basynda qandaı sezimde júrse, qoıylym sońynda da dál sol kóńil kúıde rólin túıindegen sahnager saraptaýy áli de izdenisterge suranyp tur. Sol sekildi Buryndyq han beınesi de kemeline jetpeı, kelte qaıyrylǵan. Durysy, beıneniń tolyqqandy ashylýyna dramatýrgııada múmkindik berilmegen. Saldarynan bas keıipker Qasym han obrazy da solǵyndyqqa urynǵan. Teatrdyń talantty akteri Ǵazız Surappaev somdaǵan beıneniń áli de bir qaınaýy ishinde ketkendeı áser qaldyrdy. Ras, akterdiń syrqy faktýrasy men kórkemdigine, ún ásemdigine eshkimniń de daýy bolmasa kerek. Biraq Qasym handaı alyp beıneniń ajaryn ashýda tereńdik pen ishki rýhtyń myqty bolýy da asa mańyzdy. Osy turǵydan kelgende Ǵazızǵa áli de tereńdik pen irgeli izdenister qajettiligi baıqaldy. Daıyndyqqa ýaqyttyń tapshylyǵy salqynyn tıgizdi dep ártisti aqtaýǵa qansha talpynǵanymyzben, biz uzaq kútken Qasym hannyń sahnaǵa da babynda shyqqany qandaı jarasar edi degen tilektiń de kókeıde qyltıǵany jasyryn emes. Osy tusta aıta keter taǵy bir másele – ol álbette ún men til máselesi. Teatr salasynda jıi tilge tıek etilip júrgen bul túıtkil Mahambet teatry akterlerinen de aınalyp ótpepti. Kórermenine anyq jetpeı jatqan sóz ben ún báseńdigi teatr akterleriniń sahna tilimen jiti jumys isteýi qajettiligin baıqatyp qoıdy.
Al kerisinshe, Muhammed Shaıbanı beınesin qos quramda keıiptegen akterler Myrzabek Maqulov pen Baqytjan О́teǵalıev saraptaýlary kóńilge qurmet ornyqtyrdy. Eki kúngi oıynda qos ártis bir-birine uqsamaıtyn erekshe oıyn úlgisin kórsetti. Myrzabek Maqulovtyń keıipteýindegi Muhammed Shaıbanı ákki de ábjil, sonysyna qaramastan ańǵaldyǵy da bar batyrdyń beınesin sátti somdasa, Baqytjan О́teǵalıev oıynynda Shaıbanı qyzýqandy, emosııasy men energııasy qatar sharpysqan qýatty beıneni ómirge ákelipti. Dramadaǵy negizgi konflıktini týdyryp júrgen keıipkerdi shynaı beıneleýde qos akterdiń de izdenisi kóńilge qondy.
Qoıylymdaǵy rejısserdiń taǵy bir tabysy – kópshilik sahnany ansambldik birtutastyqqa jetkize bilgendigi. Spektakldiń negizi atmosferasyn týdyrtýshy retinde kópshilik sahnanyń ózin qoıylymnyń bir bóligi retinde oınatylýy da spektakldiń áserliligine áser ústegeni sózsiz. Qazaqstan teatr synshylary birlestigi tarapynan da qoıylymnyń aıtýly ereksheligi eskerilip, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha «Qasym han» spektakli «Úzdik akterlik ansambl» atalymynda top jardy.
Qoıylymdaǵy jáne bir sátti jumys dep spektakl kompozıtory Baýyrjan Aqtaevtyń da izdenisin atap ótkimiz keledi. Tarıhı taqyryptyń mazmuny men atmosferasyn berýde Baýyrjan shabytynan týǵan áýenderdiń de áseri zor boldy. Bul turǵydan kelgende teatr ujymynyń shyǵarmashylyq jumysqa atústi qaramaı, spektakldiń ár bóligine zor jaýapkershilikpen qarap, qoıylym rejısseri men sýretshisinen bastap, mýzykasy men bıi, kostıými men sahnalyq qımylyna deıin jiti mán berýiniń ózi atalǵan taqyryptyń tabysty ıgerilýine jol salǵany anyq. О́ıtkeni «Qasym han» – Mahambet teatryndaǵy kópten kútken premera! Asyl súıegi han ordaly Saraıshyqta jerlengen qazaqtyń qaısar hany Qasym hannyń kúrdeli beınesi men ult tarıhynyń eń dańqty belesterin baıypty zerdeleı bilgen teatr ujymynyń eńbegi shyn máninde qurmetke laıyq. Tarıhty taný, tulǵaǵa qurmet osyndaı aýqymdy qadamdardan bastalsa kerek. Túren salynbaǵan tyń taqyrypqa batyl baryp, sony sahnaǵa sán-saltanatymen abyroıly alyp shyqqan teatr ujymy men kúlli shyǵarmashylyq topqa qoshemet deıik endeshe!
R.S.: Mahambet atyndaǵy Atyraý oblystyq akademııalyq drama teatryndaǵy taǵy bir súıinshi jańalyq – 17-18 qańtarda dramatýrg Álisher Rahattyń qazaqtyń tuńǵysh bard aqyny Tabyldy Dosymov týraly jazǵan «Qyr balasy» qoıylymy da kórermenin qýantýǵa daıyn. Qoıýshy rejısseri – Shaǵýan Úmbetqalıev.
Taqyrypqa oraı
Asylbek IHSAN, dramatýrg:
Dramatýrgııada túren salynbaǵan taqyryp
Qasym han týraly pesa jazýǵa teatr basshylyǵynan usynys túskende alǵashynda abdyrap qalǵanym ras. Sebebi bul taqyryp qazaq dramatýrgııasynda áli de túren salynbaǵan taqyryptardyń biri ǵoı. Biraq «joq» dep aıta almadym. О́ıtýge namysym jibermedi. О́ıtkeni Saraıshyqta handyq quryp, súıegi Saraıshyqta jerlengen Qasym handy Mahambet teatry qoısa, qandaı jarasymdy! Sondyqtan da birden pesaǵa kiristim. Arhıv aqtardym. Biraq shyny kerek, tarıhı tulǵa týraly derek joqqa tán. Soǵan qaramastan «sheshingen sýden taıynbas» dep, osy pesany jazyp shyqtyq. Rejısserdiń usynysy boıynsha lırıkalyq boıaýdy qalyńdatyp, qoıylymǵa tarıhı rýh pen qatar romantıkalyq lep te syılaǵymyz keldi. О́ıtkeni kórermenderimizdiń kópshiligi jastar bolǵannan keıin ári Qasym hannyń adamı qasıetterin barynsha jan-jaqty qyrynan ashýdy kóksegendikten de osyndaı sheshimge keldik. О́zderińiz kýá bolǵandaı, Qasym hannyń erligi men qaıratkerligi, kemeńgerligi men kóregendiginen bólek, mahabbat, sezim jolyndaǵy sergeldeńin de saraptaýǵa umtyldyq. Árıne, pesany áli de baıytýǵa bolar edi. Ásirese halyqaralyq deńgeıdegi Qasym han qaıratkerligi tereńnen ashyla tússe, qoıylym budan da qundyraq bola túseri anyq edi. Buıyrsa, ony aldaǵy kúnderdiń enshisine qaldyraıyq.
Anar ERKEBAI, Qazaqstan Teatr synshylary birlestiginiń prezıdenti, teatrtanýshy:
Fılm kórip otyrǵandaı áser syılady
Ádette tarıhı spektaklder qoıylǵanda mýzeılik deńgeıde qalyp qoıyp jatady. Al búgingi spektaklden jańashyldyq lebin sezingendeı boldyq. Jalpy uzaqtyǵy 1 saǵat 40 mınýtqa sozylǵan qoıylymdy kórermen eki kún qatarynan úlken qyzyǵýshylyqpen tamashalaǵanyn kórip, shyn máninde, qýanyp shyqtyq. Sebebi búgingi kórermenniń qyzyǵýshylyǵyn tarıhı taqyryppen jaýlap alý – rejısser úshin de, jalpy teatr ujymy úshin de zor jetistik der edim. Eń bastysy, spektakldiń formasy naqty, dál tabylǵan. Sahnada ótip jatqan kórinisterdiń dınamıkasy, kópshilik sahnalardyń áreketti oıyny, mýzyka, jaryq, plastıkalyq jumystardyń barlyǵy – bı bolsyn, sahna saıysy bolsyn kádimgideı fılm kórip otyrǵandaı áser syılady. Beıne bir blokbaster, ekshn tamashalaǵandaı bolasyń. Qoıylymnan sondaı bir erekshe áserde shyqtym. Kóp tarıhı spektaklmen salystyrǵanda «Qasym hannyń» dınamıkasynyń áldeqaıda áreketti bolýy meni shyn máninde qýantty. Qoıylymnyń sońyna qalaı jetkenimdi tipti sezbeı qaldym. Dramatýrg pen rejısser izdenisi, tamasha tandemi tánti etti. Árıne, basty róldegi keıipkerlerge áli de izdenis, tereńdik qajet ekeni baıqaldy. Esesine kópshilik sahnada júrgen ártister oıynyn aıryqsha atap ótkim keledi. Jalpy, spektakl bar. Ujymdy eń áýeli osy tabysymen quttyqtaımyn.
Baýyrjan AQTAEV, kompozıtor:
Qazaqtyń baı mádenı murasynyń ózi kómekke keldi
– Tarıhı taqyrypqa táýekel etý úlken jaýapkershilik qoı. Bul jerde eshteńeni oılap tabýdyń qajeti joq. Qazaq dalasynda qandaı kezeńde qandaı oqıǵa boldy, soǵan baılanysty kúı, jyr daıyn turady. Eýropanyń kınosyndaǵydaı bizde bári qııaldan shyqpaıdy. Bul qoıylymda men negizinen qazaqtyń birneshe kúıi men jyryn paıdalandym. Birinshisi – «El aıyrylǵan», ekinshisi – «Aq Jaıyq» áni jáne úshinshi – Qurmanǵazynyń «Aman bol, sheshem» kúıi. Ana men bala arasyndaǵy baılanys, hannyń adamı qasıetteri tereńirek ashylsyn degen nıetpen osy kúıdi paıdalandym. Allaǵa shúkir, osy jaǵynan kelgende qazaqtyń baı mádenı murasynyń ózi kómekke keldi. Atalǵan shyǵarmalardaǵy zar men muńdy sol kúıi emes, taqyrypqa saı barynsha zamanaýılandyrdyq, túrli aspaptardyń múmkindigimen baıyttyq. Leıtmotıv qýǵan joqpyn, barynsha keıipkerlerdiń minezderin ashý úshin áýen izdep, sol turǵyda shabytqa erik berdim. Rejısserdiń oı, usynystarymen de barynsha uǵysýǵa umtyldym. Nátıjesinde, áýen de esh qıyndyqsyz tógilip tústi.
Astana – Atyraý – Astana
