Sheteldegi ǵylymı taǵylymdama: nátıjesi qandaı?

Aınur Slámǵajy:

Zertteýimiz Lexington Books-te jaryq kórdi

Taǵylymdamanyń mańyzy sheteldik ǵalymdarmen tanysý, baılanys ornatý, tájirı­be almasý keremet múmkindik boldy. Meni erekshe qýantqan jaıt, biz taǵylymdamadan ótip jatqan Djordj Vashıngton ýnıversıtetinde ózim eńbekterin, kitap, maqalalaryn doktorantýrada oqyp júrgen kezimde, odan keıin de talaı oqyp, ǵylymı jumystarymda basshylyqqa alǵan, silteme jasaǵan Sebasten Peırýs, Marlen Larýel syndy ǵalymdarmen júzbe-júz tanysý, olar uıymdastyrǵan dóńgelek ústel, konferensııalaryna qatysý múmkindigi boldy. Ekeýimen de júrgizip jatqan zertteýimdi talqylap, pikir al­mas­­tym. Zertteý jumysym olar­dyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdy­ryp, Sebasten Peırýs aldaǵy ýa­qytta zertteýime baılanysty «Central Asia Program» aıasynda semınar ótkizýge usynys bildirdi.

Qazir taǵylymdamadan ótip jat­qany­myzǵa jarty jyldan asty, bul meniń eńbek jolymdaǵy eń bir jemis­ti kezeń der edim. Máselen, kúzde, taǵy­lym­da­ma­myzdyń tórtinshi aıynda nepal­dyq zertteýshilermen birge kóshi-qonnyń BAQ-taǵy kórinisi týraly zertteýimiz «Lexington Books» bas­pasynan shyqqan «Displacement and Refugee Issues in South Asia: Uncovering the Contested Realities» atty kitapta bólim bolyp jarııa­landy.

Odan bólek, «Palgrave Mac­millan» baspasynan jaryq kó­re­tin eki kitapqa bólim jazdym. Biri Ortalyq Azııadaǵy kósh­basshy áıelderdiń medıadaǵy reprezentasııasyna baılanys­ty bolsa, ekinshisi – COVID-19-dyń Qytaı ımıdjine, «Bir beldeý, bir jol» bastamasyna áseri, BAQ-taǵy kórinisine baılanys­ty zertteý. Dál osy zertteýime baılanysty kúzde Sırakıýs qalasynda ót­ken Ortalyq Azııany zertteıtin ǵalymdardyń basyn qosqan CESS (Central Eurasian Studies Society) konferensııasynda baıandama jasadym. Bul eki kitap ta shilde aıynda jaryq kóredi. Jaqynda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń otandyq medıadaǵy kórinisi jaıyndaǵy zertteýimizdi aıaqtadyq. Alda­ǵy ýaqytta sheteldik jáne taǵy­lymdamadan ótip jatqan ǵalym­dar birlesip ǵylymı konferensııa uıymdastyrý, sondaı-aq ýnı­ver­sıtet oqytýshylarymen bir­lesip zertteý jasaýdy jos­parlap otyrmyz.

Mundaǵy meni qyzyqtyrǵan bir jaıtty aıta ketkim keledi, múmkin aldaǵy ýaqytta elimizde de júzege asar... Men ýnıversıtet uıymdastyrǵan leksııasynan bólek, kóp ýaqytymdy kitaphanada ótkizemin. Munda kitaphana tek kitap qory, bilim qoınaýy ǵana emes, ıntellektýal­dy orta, ol 24 saǵat, aptasyna 7 kún jumys isteıdi. Qaınap jatqan tirshilik, ár bólmesinde zertteý metodologııasy, sandyq zertteýde qoldanylatyn baǵ­dar­lamalar, statıstıkalyq taldaý, ózge de baǵytta sheberlik saǵattary ótkiziledi. Kitaphana qyzmetkerleriniń bári ǵylymı dárejesi bar, akademııalyq eńbek jazyp júrgen zertteýshiler. Olar qandaı baǵytta sheberlik saǵatyn ótkizse, sol salany zerttep júrgen naǵyz mamandar. Kitaphana qory da baı, elimizdegi ǵylymmen aınalysyp júrgen áriptesterim, tanystarym qandaı da bir ǵylymı eńbekti izdegende «Osy eńbekti jibere alasyń ba?» dep maǵan júginedi. Bul, óki­­nish­ke qaraı, bizdiń ýnıversı­tet­­­­­­­­­ter ǵa­lymdardy jetkilikti túrde qa­­­jetti materıalmen qamtama­syz ete almaıtynyn baıqatady. Al­da­ǵy ýaqytta, osy máseleler sheshi­ler dep oılaımyn.

Beıimbet Dáribaev:

«Bolashaqtyń» bereri mol

Men álemge tanymal ýnıver­sıtet­terdiń biri – «King’s College London»-da taǵylymdamadan ótý múmkindigine ıe boldym. Zertteıtin salam bilim berý menedj­mentine qatysty, al zertteý jumysym «Joǵary bilimdegi baǵalaýlar úshin jasandy ıntellekt kómegimen derbestendirilgen keri baılanys» taqyrybyn qamtıdy. Bul taqyryp qazirgi tańda jasandy ıntellektiniń bilim berýdegi róline qatysty jahandyq talqylaýlarmen tyǵyz baılanysty.

Bir jyldyq taǵylymdama kásibı jáne jeke turǵydan damý barysynda mańyzdy ról atqardy. «King’s College London»-da oqý maǵan úzdik zert­teý­shilermen jumys jasaýǵa, aldyńǵy qatarly resýrstarǵa qol jetkizýge múmkindik berdi. Eńbegim jasandy ıntellekt kóme­gimen stýdentterdiń jeke oqý qa­jettilikterine beıimdelgen keri baılanys usynýdyń joldaryn zertteýge baǵyttaldy. Bilim berý jáne tehnologııa salasyndaǵy mamandarmen yntymaqtastyqta jumys isteý dástúrli baǵalaý ádisterindegi olqylyqtardy toltyrýǵa múmkindik beretin jańa quraldar týraly túsinigimdi keńeıtti. Bul joba álemdegi joǵary bilim júıesi úshin mańyz­dy áseri bar salaǵa óz úlesimdi qosýǵa múmkindik beretini anyq.

Akademııalyq mádenıet synı oılaýdy jáne yntymaqtastyqty qoldap, ár talqylaý jańa oı men kózqarasty usyndy. Semınarlar men konferensııalarǵa qatysyp, óz salamdaǵy áriptesterim men tálimgerlerimnen ǵana emes, ózge sala ǵalymdary bólisken ıdeıa­lardyń alýan túrliliginen de úırendim. Bul tájirıbe bilim júıesine ınklıýzıvtilik pen qolje­timdilikti arttyrý úshin jasandy ıntellektini tıimdi ıntegrasııalaý qajettiligi týraly túsinigimdi tereńdete tústi. Árıne, bul tájirıbede qıyndyq ta kezdesti. Álemge tanymal oqý ornynda qarqyndy zertteý ortasyna beıim­delý maǵan shydamdylyq pen ıkemdilik daǵdylaryn damy­týǵa túrtki boldy. Biraq bul qıyndyq meniń máseleni sheshý daǵdy­larymdy nyǵaıtyp, bilim berý menedjmentinde aıtarlyqtaı úles qosýǵa degen umtylysymdy odan ári arttyrdy.

Sondaı-aq qazaq mádenıetin óz áriptesterimmen bólisýge tyrystym. Olarǵa dástúrli qazaq taǵamdaryn tanystyryp, ulttyq merekeler men dástúrimizdiń mańyzdylyǵyn túsindirdim. Bul mádenı almasý ózara túsinistikke yqpal etip, kásibı yntymaqtastyqtan tys qarym-qatynasty nyǵaıt­ty. Taǵylymdama maǵan tereń áser qaldyrdy. Ol tek bilim menedjmenti salasyndaǵy saýatymdy jetildirip qana qoı­maı, oılaý kókjıegimdi de keńeıtti. Bul maǵan elimizde jáne jahandyq deńgeıde joǵary bilim salasynda ınnovasııalyq sheshimder usynýǵa múmkindik berdi. Bul sapar jahandyq yntymaqtastyq pen mádenı almasýdyń óz salamyzdy oń baǵytta ózgertýge qabiletti kúsh ekenine senimimdi nyǵaıtty. Osyǵan oraı, maǵan osy keremet múmkindik bergen «Bolashaq» baǵdarlamasy men «King’s College London»-ǵa alǵysymdy bildirgim keledi. Bul jyl men úshin damý, zertteý jáne shabyt jylyna aınaldy. Taǵylymdamadan alǵan bilimimdi akademııalyq jáne kásibı jolymnyń irgetasy dep tolyq senimmen aıta alamyn.

Shyryn Qadylqyzy:

Dúnıetanymymyz keńeıe tústi

Amerıkalyq bilim júıesin óz kózimmen kórip, sol júıe týraly tereńirek zerttedim. UC Davis ýnıversıtetinde ótkizgen 7 aıymda men jańa bilimmen qatar, kóptegen mádenı tájirıbe men ómirlik daǵdyǵa ıe boldym. UC Davis-te oqýdyń ereksheligi, tek teorııalyq bilimmen shektelmeı, tájirıbelik daǵdylarǵa da basymdyq tanytady. Amerıkalyq oqý júıesinde stýdentterdiń jeke pikirleri men zertteýlerine úlken mán beriledi. Kýrs materıaldaryn tereń talqylaý, toptyq jumystar, zertteýler men jobalar arqyly óz pikirińdi qorǵaı bilý daǵdylaryn meńgerý mańyzdy oryn alady. Ár sabaq saıyn maǵan jańa aqparattar men kózqarastar ashylyp, bilimge degen qushtarlyǵymdy odan ári arttyra tústi. UC Davis-tiń bilimdi oqytýshy-pro­fes­sorlary tek kásibı bilim­­men ǵana emes, sondaı-aq adam­ger­shilik qasıetteri men stýdenttermen qarym-qatynastaǵy ashyq­tyǵymen de úlgi kórsetti. Olar árqashan stýdent­ter­diń suraqtaryna jaýap berýge da­ıyn ekendigin bildirip, ǵylymı izdenisterimizdi qoldady.

Taǵylymdama barysynda Japonııa, Koreıa, Saýd Arabııasy jáne basqa da elderden kelgen stýdenttermen tanysyp, olardyń mádenıeti men bilim júıeleri týraly bilip, túrli kózqaraspen tanys­tym. Bul halyqaralyq orta dúnıe­tany­mymnyń keńeıýine úlken yqpal etti. Elge oralǵan soń, alǵan bilimimdi qoldaný arqyly bilim júıesin damytýǵa úles qosýǵa umtylyp otyrmyn. AQSh-taǵy tájirıbem men bilimimdi memleketimizdiń bilim salasynda paıdalanyp, joǵary oqý oryn­­­darynyń oqý ádistemelerin je­til­­dirýge, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge, stýdentterge álemdik deńgeıde bilim alý múm­kindigin usynýǵa tyry­sa­­­­­myn. Basty maqsatym — stýdentterge­ sapaly bilim berip, olardyń bolashaqta bilikti maman bolýyna jol ashý.

Dostilek Dáýitbek:

Ozyq ýnıversıtetten úırenerimiz kóp

AQSh-ta ǵylymdy qarjy­landyrý deńgeıi óte joǵary. Ǵylymı zertteýler memlekettik granttar, jekemenshik kom­pa­nııa­lardyń qoldaýy jáne venchýrlyq kapıtal arqy­ly qar­jy­landyrylady. Zert­teýlerdi júzege asyrý úshin zamanaýı ınfraqurylym, ozyq tehnologııalar men jabdyqtar qoljetimdi. Ýnıversıtetter ıkemdi jumys kestesin usynady, bul ǵalymdarǵa zertteýlerin kez kelgen ýaqytta jalǵastyrýǵa múmkindik beredi. Elimizde ǵylym salasynda birqatar kúrdeli máseleler bar. Ǵalymdardyń eńbekaqysy tómen, al ýnıversıtetterde oqytýshylardyń júk­temesi kóp. Qazirgi ýaqyt­ta Qazaqstanda ǵylymı zertteý­lerdiń nátıjesi men sapasyna emes, sandyq kórsetkishterge, ásirese Web of Science jáne Scopus bazasyndaǵy jarııalanymdarǵa basymdyq beriledi. Bul júıeniń artyqshylyǵy bolǵanymen, kemshiligi de joq emes. Máselen, sapasy kúmándi aqyly jýrnaldar men MDPI jýrnaldary da osy bazalarǵa kiredi. Aýstra­lııa men Qytaı bul máselelerdi sheshý úshin naqty qadamdar jasaǵan. Bul elderde Web of Science pen Scopus jýrnaldary sapasyna qaraı Q1, Q2, Q3 deńgeılerine bólinip, sapasyz basylymdar súzgiden ótkiziledi. Sonymen qatar Q1 deńgeıindegi bir maqala Q2 deńgeıindegi eki maqalaǵa, al Q3 deńgeıindegi úsh maqalaǵa teńestiriletin júıe engizilgen. Bul tásil ǵylymı sapany arttyrýǵa yqpal etedi. AQSh pen Qazaqstan ýnıver­sıtetterin salystyrsaq, bizde ýnıversıtettiń reıtıngisin kóte­rý úshin amaldar jasasa, al AQSh-ta sapasyn arttyrýǵa ju­mys jasaıdy. Mysaly: QazUÝ QS World University Rankings 2025 boıynsha 163-orynda tursa, Beılor ýnıversıteti 1001-1200 oryndar aralyǵynda ornalasqan. Alaıda ýnıversıtetterdiń ishki qurylymy men múmkindigi aıtarlyqtaı erekshelenedi, QazUÝ-de qarjylandyrý negizi­nen memlekettik bıýdjetke táýeldi. Zamanaýı jabdyqtar men ınfra­qurylym jetkiliksiz. Taqtalar men kompıýterler eskirgen, ınternet jelisi álsiz. Oqytýshylarda júkteme kóp, ja­laqysy mardymsyz. Al Beılor ýnı­versıteti jekemenshik ýnıver­sıtet retinde oqý aqysy, qaıy­rymdylyq qorlary men zert­teý granttary arqyly qarjy­landyrylady. Zamanaýı zertha­nalar, kitaphanalar jáne tehno­logııalyq múmkindikter keńinen qo­l­jetimdi. Aldaǵy ýaqytta eli­miz­degi bilim júıesi birtindep sapa­lanady degen oıdamyn.

Daıyndaǵan –

Dúısenáli ÁLIMAQYN,

«Egemen Qazaqstan»