Qazir elimizde jańa tehnologııalardy meńgerip, ǵylymı zertteý jumystarynda batyl qadam jasaǵan jas ǵalymdar jeterlik. Ásirese bıotehnologııa, IT, mashına jasaý, ekologııa jáne medısına salalaryndaǵy zertteýler elimizdiń ǵylymı áleýetin aıqyndaýda mańyzdy ról atqaryp otyr.
Búgingi keıipkerimiz mashına jasaý mamandyǵy boıynsha PhD dárejesin ıelengen alǵashqy jas ǵalymdardyń biri – Aıaýlym Rahmatýlına. Ol elimizdegi mehanıka jáne mashına jasaý salasynda birden-bir ortalyq akademık О́.Joldasbekov atyndaǵy Mehanıka jáne mashınataný ınstıtýtynda jumys isteıdi. Aıaýlym Baǵdatqyzy jetekshilik etetin BR21881957 ǵylymı joba «Saýmal men túıe sútin tereń óńdeý tehnologııasyn jáne vakýýmdy-muzdatyp keptirý jabdyǵyn ázirleý» dep atalady. Atalǵan jobanyń maqsaty – sapa talaptaryna sáıkes keletin jańa vakýýmdy-muzdatyp keptirý qurylǵylaryn jasaý.
Saýmal men túıe súti – Ortalyq Azııa óńirinde keńinen tutynatyn azyq-túlik ónimi. Qazirgi ýaqytta bul ónimderdiń barlyq paıdaly qasıetin jáne balǵyndyǵyn vakýýmdy muzdatqysh kómegimen keptirip saqtaýǵa bolatyny zerttelip jatyr. Biz joba jetekshisine «osy jabdyqty jasaý ıdeıasy qalaı paıda boldy?» degen suraq qoıǵanymyzda, ol bylaı túsindirdi. «Bul jabdyqty jasaý ıdeıasy saýmal men túıe sútin uzaq ýaqyt saqtaýǵa múmkindik beretin tıimdi tehnologııa jasaý qajettiliginen týyndady. Saýmal men túıe súti quramyndaǵy paıdaly zattardy saqtap, olardyń jaramdylyq merzimin uzartý úshin vakýýmdyq-sýblımasııalyq keptirý ádisi tańdaldy. Bul tehnologııa ónimniń bıologııalyq jáne taǵamdyq qasıetterin saqtaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar bul jabdyqty ázirleý otandyq óndiristi damytýǵa, ımportqa táýeldilikti azaıtyp, agroónerkásiptik salada shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna yqpal etedi», dedi ol.
Bizdiń bilýimizshe, qurǵaq súttiń suıyq sútke qaraǵanda birneshe mańyzdy artyqshylyǵy bar. Eń aldymen, ónim uzaq saqtalady. Osy salaǵa dendep júrgen ǵalym Aıaýlym Baǵdatqyzynyń aıtýynsha, qurǵaq sútti óndirý jáne saqtaý tehnologııasynda sheshilmegen máseleler bar. Qurǵaq sút ónimderiniń qaptamasy germetıkalyq jaǵdaıda saqtalmasa, bos ylǵaldyń paıda bolýyna baılanysty tuzdar erıdi, laktoza krıstaldanady, melanoıdın túziledi, nátıjesinde, ónim qaraıady jáne qaldyqtardyń tirshilik áreketi úshin qolaıly jaǵdaı qalyptasady. Sondaı-aq jańadan engizilgen qaıtalama mıkroflora ósedi. Bul jaǵdaı ónimniń sapasynyń tómendeýine nemese onyń tolyq buzylýyna ákeledi.
Qurǵaq sút quramyndaǵy laktoza men basqa komponentterge baılanysty óte tez ylǵal tartyp alady. Onyń ylǵaldylyǵy ádette 4-5% shamasynda bolady, al keptirý úderisinde ónimniń 95%-y ylǵaldan bólinip shyǵady. Sondyqtan salystyrmaly aýa ylǵaldylyǵy 85%-dan aspaýy kerek. Bul úshin ónimdi aýadan jáne sýdan qorǵaýǵa múmkindik beretin germetıkalyq oraýysh qaptama qoldaný qajet. Vakýýmdy oraýysh qaptamasy ottegini sińirmeıdi, ıaǵnı ónimniń sapasyn saqtap, onyń uzaq saqtalýyn qamtamasyz etedi.
Atalǵan joba júzege assa, qandaı jetistikter bolmaq? Bul jóninde de ǵalymnyń aıtary bar. «Atalǵan baǵdarlama júzege asqan jaǵdaıda birneshe mańyzdy jetistikke qol jetkizýge bolady: Saýmal men túıe sútin vakýýmdy muzdatý arqyly keptirýdiń jańa tehnologııasy men matematıkalyq modelderi jasalady. Nátıjesinde, halyqaralyq deńgeıdegi ǵylymı maqalalar, patentter men monografııalar jarııalanady. Vakýýmdy muzdatyp keptirý jabdyǵynyń prototıpi jasalyp, ol otandyq sút óndiriske engiziledi. Bul tehnologııa saýmal, túıe súti untaǵyn óndirýdi arttyryp, ımportqa táýeldilikti azaıtady».
Al osy joba aıasynda jańa ǵylymı kadrlar, onyń ishinde PhD daıarlanatynyn estip, qýandyq. Bul elimizdiń ǵylymı áleýetin arttyryp, halyqaralyq deńgeıdegi bedelin kóterýge muryndyq bolar jobalardyń biri deýge tolyq negiz bar. Jobanyń nátıjeleri otandyq óndiristi damytyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeýge jáne eksport kólemin arttyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge saýmal men túıe sútiniń keptirilgen ónimderi sheteldik naryqta úlken suranysqa ıe bolar degen úmit ushqyny da joq emes.
Aıaýlym Rahmatýlına búginde AQSh-taǵy Ýrbana-Shampeındegi Illınoıs ýnıversıtetinde ǵylymı taǵylymdamadan ótip jatyr. О́z jobasy barysynda ol úlken derekterdi óńdeý jáne mashınalyq oqytý ádisteri boıynsha tájirıbe almasyp, zertteý júrgizýde. Bul zertteý jobasy vakýýmdy muzdatý tehnologııalaryn ońtaılandyrý úshin derekterdi taldaý men boljaý quraldaryn tıimdi qoldanýǵa múmkindik berdi. Ýrbana-Shampeındegi Illınoıs ýnıversıtetindegi tájirıbe ǵylymı zertteý jumystarynda qoldanylatyn ozyq tehnologııalar men quraldardy paıdalanýǵa da jol ashady.
