Sapaly ónimder ǵana básekege laıyq

Elimiz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda áreket etip keledi. Alda Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshelikke ótý mindeti qoıylǵan. Qazirgi jahandyq deńgeıdegi tutynýshylar úshin jahandyq kúreste elimiz qanshalyqty básekege qabiletti degen suraq árbir qazaqstandyqtyń kókeıinde júrgeni anyq. Osyny jáne ózge de saýal­dardy qaperge ala otyryp, biz Parlament Senatynyń depýtaty, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Erbolat MUQAEVQA jolyǵyp, birqatar suraqtarymyzdy qoıǵan edik. – Erbolat Rahmetuly, álemdik na­ryqta otandyq ónimder qansha­lyqty básekege shydas bere alady deı alamyz? – Otandyq ónimderdiń barlyǵy básekege qabiletti deýden aýlaqpyn, biraq suranysqa ıe taýarlarymyz da bar. Elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy qajettigin Elbasy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty óz Joldaýynda aıqyn atap kórsetti. Qazir elimizde 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi júzege asyrylýda. Onyń birinshi kezeńi 2010-2014 jyldary júrgizildi. Sol birinshi kezeńniń qorytyndysy bo­ıynsha óndeý ónerkásibiniń alty salasy tańdap alynǵan-dy. Olar: metallýrgııa, hımııa, mashına jasaý, qurylys materıaldary jáne tamaq ónerkásibi. Baǵdarlamanyń ekinshi kezeńinde ońtaılandyrylǵan 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy týraly memlekettik baǵdarlamaǵa 230,2 mıllıard teńge kózdelgen. Onyń ishinde 2015 jylǵa 102 mıllıard teńge qarastyrylsa, 2016 jylǵa – 52 mıl­lıard, al 2017 jylǵa 45 mıllıard teńge bólinetin bolady. Eger birinshi kezeńdi qarastyryp kórer bolsaq, Elbasynyń ózi de atap ketti, baǵdarlama júzege asyrylǵan bes jyldyń ishinde bizde 400 jańadan buryn-sońdy Qazaqstanda bolmaǵan ónimder shyǵarylýda. Buǵan salynǵan qarajattyń 70 paıyzy sheteldik ınvestısııa ekendigin de reti kelgende aıta ketý kerek. Bul kapıtal Qazaqstan ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa, jańa óndiris oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan. – Qazaqstanda kóptegen kásip­oryndar ashylyp jatqanyn eskersek, ınfraqurylymdyq jobalardyń qajettigi aıtpasa da túsinikti. Osy jaǵyn tarqata ketseńiz. – Iá, elimizde 770 kásiporyn ashylǵandyǵyn da tilge tıek ete ketken jón. Bul rette 75 myń adam buryn-sońdy bolmaǵan mamandyqtar boıynsha jańa jumys oryndaryna ornalasty. Jalpy, óndiris sektoryn alatyn bolsaq, bul salada 1 mıllıonnan astam adam jumys isteýde. Sonymen qatar, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýǵa temirjol, avtojol sııaqty ınfraqurylymdardy salý qolǵa alyndy. Birinshi kezeńge arnalǵan ótken besjyldyqta 4 myń shaqyrym avtojol jáne 1700 shaqyrym temirjol jańadan salyndy nemese qaıta jóndeldi. Endi 2017 jylǵa deıin jol salasyn damytý maqsatynda bıýdjette 3 trıllıon teńge qarastyrylyp otyr. Osy qarjyǵa 6,5 myń shaqyrym jol salynyp nemese jóndeýden ótedi. Sonyń 3 myń shaqyrymy I kategorııadaǵy jol bolmaq. Ortalyǵy Astana qalasy bolyp tabylatyn aımaqtyq HAB qurylatyn bolsa, sonymen birge Ortalyq – Ońtústik, Ortalyq – Shyǵys jáne Ortalyq – Batys baǵyttary damytylaryn erekshe aıta keteıin. Sonymen birge, Batys Eýropa – Batys Qytaı tranzıttik dálizine Almaty – О́skemen, Qyzylorda – Jezqazǵan jáne Atyraý – Astrahan joldaryn qosý kózdelýde. Osynyń barlyǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamamen ushtasyp jatyr. – О́tkende Elbasynyń ózi «Qazaqstanda jasalǵan» degen brendpen otandyq ónimder saýda oryndaryna shyǵýy kerek degen ıdeıa tastady ǵoı. Osy baǵytta alǵa jyljýshylyq bar ma? – Qazir baıqap otyrsańyz, kóptegen kásiporyndar óz ónimderin jyljytýda sátti qadamdar jasap keledi. О́zim biletin myna Batys Qazaqstan oblysynda «Kýbleı» dep atalatyn konservi shyǵaratyn kásiporyn jumys isteıdi. Sol kásiporyn ekologııalyq taza balyq pen jylqy jáne sıyr etinen neshe túrli konserviler shyǵaryp, tez satylyp ketetin ónimder qatarynan tabylyp júr. Qazir bul kásiporynnyń ónimderi reseılikterdiń suranysyna da ıe ekenin aıta ketý kerek. Taǵy bir mysal keltire ketsem, jolǵa tóseıtin shaǵyl tastar Aqtóbe oblysynda shyǵarylady. Ony Oralǵa tasyp jetkizý úshin 550 shaqyrym jol júrý kerek. Árıne, mundaı kezde shaǵyl tastyń ózindik quny qymbattaıdy. Mundaı tyǵyryqtan shyǵý úshin qazir jergilikti jerde qoldan jasalǵan shaǵyl tastardy shyǵara bas­tady. Bul da bir jańalyq. Buryn áınekti Reseıden alyp keletin. Qazir ony ózimizde shyǵarý úshin Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystarynda shyny shyǵaratyn jobalar júzege asyrylmaq. Bul rette temirjol jelisine tóseletin relster de osy Aqtóbede qolǵa alynǵan. Budan basqa elimizde vagondar shyǵaryp, jeńil avtokólikter qurastyrylyp jatqany barshaǵa aıan. Reseı valıýtasynyń baǵamy quldyraýynan sol elden 30 myńnan asa jeńil avtokólik jetkizilipti. Qazir ózimizde jyldyq 4 paıyzdyq stavkamen nesıe bere bastaǵan edi, barlyǵy da otandyq ónimderdi alýǵa kóshti. Sondaı-aq, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasyn­da Batys Qazaqstan oblysynda 2015 jyly quny 43,7 mlrd. teńge turatyn 2 joba engizilip, 98 jumys ornyn qurý josparlanýda. «Kondensat» aksıonerlik qoǵamy «Eýro-5» ekologııalyq sanattaǵy benzın óndirýdi qolǵa alýda. – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń quramyndamyz. Bizdiń ká­sip­oryndar ózderiniń básekege qabi­letti ekenin dáleldeı aldy ma? – Joǵaryda aıtyp ketkendeı, keıbir baǵyttar boıynsha dáleldeı aldy. О́zimizde shyǵarylatyn sút jáne et ónimderi sheteldik ónimdermen salystyrǵanda birde-bir kem emes. Árıne, áli de jeńil ónerkásip salasyn damytý búgingi kúnniń basty máselesine aınalyp otyr. Jaqynda ǵana Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Isekeshev Qazaqstanda shyǵarylǵan jeıde, kostıým-shalbar men týflı kıip kelipti. Taǵy da osy jerde bir mysal aıta keteıin, Taraz qalasynda jún óńdeý zaýyty ashyldy. Burynǵy Májilis depýtaty Amangeldi Momyshev degen kisi basshylyq jasaıdy eken. Onymen sóılesken kezimde bolashaqta ıtalııalyq jeli qoıyp, kos­tıým tigýdi qolǵa alǵaly jatqan josparlarymen de bólisken-di. Shymkentte kilem toqylatynyn da reti kelgende aıta ketken jón. Bul óńirde farmasevtıka salasy jolǵa qoıylǵan. Qytaıda shyǵarylatyn keıbir dári-dármekterge qaraǵanda, aıtarlyqtaı sapaly. Aǵzada qant mólsherin túsirý úshin «Sıafor» degen dári qoldanady. Sonyń ornyna qazir dárigerler shymkenttik dárini usynatyn bolyp júr. – Elimiz qansha degenmen agrar­lyq memleket ekeni belgili. Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi retin­de 2015-2017 jyldarǵa arnal­ǵan respýblıkalyq bıýdjetti ońtaı­landyrý barysyna belsendi qatys­ty­ńyz. Aýyl sharýashylyǵyn damy­týǵa bólinetin qarjy týraly ne aıtasyz? – Iá, aýyl sharýashylyǵyna erekshe kóńil bólinip otyr. Álemdik daǵdarysqa baılanysty júzege asyrylǵan bıýdjetti ońtaılandyrý kezinde byltyrǵy bólingen qarajat deńgeıi bıyl da saqtalyp qaldy. Sonyń arqasynda mal basynyń ósip otyrǵandyǵyn kórip otyrmyz. Sol mal basynyń kóbeıýi esebinen et jáne sút ónimderiniń kólemi de arta túsken. Al astyǵymyzǵa qatysty aıtar bolsaq, onda ol básekege barynsha qabiletti. Ásirese, elimizdiń batys óńirindegi astyqtyń sapasy óte joǵary. Onyń qamyrlylyǵy 29-30-ǵa deıin barady. Bizdiń astyqty satyp alyp otyrǵan О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Qytaı sııaqty elder teginnen-tegin almaıdy. Mysaly, О́zbekstan ózderinde astyq óndirgenimen, onyń sapasy tómen bolǵandyqtan bizdiń astyqpen aralastyrýǵa májbúr. О́ıtkeni, nan pisirýde bizdiń astyqty qospasa sapaly nan shyqpaıtyny belgili. Jalpy, ár memleket óz ónimderin ótkizýge tyrysady. Buryndary Brazılııa, Avstralııa jáne ózge de elder etterin satyp alyp júrdik. Shynyn aıtqanda, sapaly otandyq ónimderge jarnama jetpeı jatady. Taza tabıǵı ortada jaıylǵan mal men jeri tar elderde kútilgen maldar etiniń dámi tipti de bólek qoı. Osy turǵydan kelgende qazaqstandyq ettiń qunarlylyǵy óte joǵary. Sońǵy jyldary sýytylǵan et daıyndaıtyn sehtar ashyla bastady. Batys Qazaqstan oblysynyń Aqjaıyq aýdanynda osyndaı et ónimderin shyǵaratyn zaýyt iske qosylǵaly jatyr. Atalǵan kásiporyn salqyndatylǵan marqa etin shyǵarýdy qolǵa alatyn bolady. Mundaı zaýyt Qaraǵandy men Qostanaıda da bar. Munda tek salqyndatylǵan qus etin shyǵarady. Mundaı et shetelderden kelip jatqan muzdatylǵan etterge qaraǵanda áldeqaıda sapaly. Jalpy, sapaly ónimder ǵana saýdaǵa laıyq dep aıtqym keledi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».