Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
«Kúı tańdaıtyn jaǵdaı joq» degendeı, túrli sebepke baılanysty kóptegen azamat buıyrǵan jumysqa únsiz kelisýge májbúr. Onsyz da ornyqsyz jaǵdaıǵa túsip, taryqqan adamǵa óz paıdasyn birinshi orynǵa qoıyp, moınyna mindetteme alǵysy kelmeıtinder de tez jolyǵa ketedi. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, elde kelisimshartsyz jumys isteıtinderdiń úlesi – 2,8%. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimeti de USB esebine uqsas (shamamen 1,2 mln adam). Mundaı zańsyz jumys isteıtinderdiń kópshiligi halyq tyǵyz qonystanǵan ońtústik aımaqtarda kezdesedi. Mysaly, Túrkistan oblysynda olardyń sany 2023 jyly – 139,6 myń adamdy, Almatyda – 132,6 myń adamdy, Jambyl oblysynda 117,4 myń adam boldy. Beıresmı jumyspen qamtylǵandardyń birshama azdyǵy jekelegen batys óńirlerde – Mańǵystaý (10 myń adam), Atyraý (20,2 myń adam), Aqtóbe (27,7 myń adam) oblystarynda baıqaldy.
Máselege qatysty óz baılamyn jýyrda eldegi beıresmı jumyspen qamtýǵa áleýmettik zertteý júrgizgen «Adam Research» kompanııasynyń taldaýshylary da jarııa etti. Olardyń pikirinshe, árbir altynshy otandasymyz resmı eńbek shartynsyz jumys isteıdi. Nátıjeni saraptaǵanda, saýalnamaǵa qatysqandardyń 16,5%-y zańsyz jaldaý shemasymen jumys isteıtinin ashyq aıtqan. Kelisimshartsyz isteýge kelisim bergen el turǵyndarynyń egjeı-tegjeı saýalnamasy mundaı adamdar jıi kezdesetin toptardy anyqtaýǵa, olardyń osyndaı jumys sharttaryna kelisý sebepterin túsinýge múmkindik berdi. Máselen, zańsyz jaldaý arqyly 18–24 jas aralyǵyndaǵy árbir besinshi azamat jumys istep júr. 13,8%-y 25–34 jas aralyǵyndaǵy jumysshylarǵa tıesili. «Únsiz jumys isteý» yqtımaldylyǵy mekteptegiler (28,2%) nemese arnaýly orta (19,1%) bilimmen aınalysatyndar arasynda da edáýir joǵary kórinedi. Bul – ósip kele jatqan jastarymyzdyń keleshegine keri áser etetin úrdis.
Sóz júzinde kelisilgen jaldaý shemasy qurylys, qoǵamdyq tamaqtandyrý, saýda, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy sekildi irgeli bilimdi, tar sheńberli mamandyqty talap etpeıtin jerlerdi jaǵalap júr. Iаǵnı jumys baǵyty ónerkásippen, ǵylymmen nemese bilimmen tikeleı baılanysty emes. Osy azamattardyń turǵylyqty jerde úsh jyldan az ýaqyt turǵandardyń tórtten birin (24,9%) quraýy olardy ishki kóship-qonýshylar retinde sıpattaýy múmkin. Sóıtip, kóleńkeli jaldaý negizinen aýyldyq jerlerde (18,1%) kóbirek taralyp otyr. Demek bul – jumyssyzdyq deńgeıi joǵary, jumysqa ornalasý múmkindigi shekteýli aýyldyq jerlerde jıi kezdesedi degen sóz. Qosymsha tabys kózin izdeýge májbúrlik olardy resmı tirkeýsiz eńbek etýge ıtermeleıdi.
Oǵan qosa, eńbek shartynsyz jumys tabysy ortasha deńgeıden tómen azamattar arasynda keń taraǵan. Aıyna 100 myń teńgege deıin alatyndardyń arasynda resimdeýsiz jumys isteıtinderdiń úlesi – 20,8%, jalaqysy 100 myń teńgeden 200 myń teńgege deıingi qyzmetkerler arasynda – 23,1%. Elimizde ótken jyly belgilengen eń tómengi jalaqy 85 myń teńgeni, ortasha jalaqy 390,3 myń teńgeni qurady. Eńbek shartynsyz jumys turmysy tómen adamdar arasynda jıi kezdesetini jónindegi boljam suralǵandardyń otbasylarynyń jalpy tabysy týraly jaýaptaryna sáıkes keledi. Tabysy 100 myń teńgege deıingi otbasylardyń 26,9%-nyń jumys isteıtin músheleri kóleńkeli jaldaý arqyly kún kórýi múmkin. Sondaı-aq 100 myńnan 200 myń teńgege deıingi tabysy bar otbasylardyń 20,8%-ynda jalaqyny konvertpen alatyn qyzmetkerler bar.
Kelisimshartsyz jumys isteıtin qyzmetkerdiń únemi táýekelmen ómir súretini talaı aıtylyp keledi. Basqasyn aıtpaǵanda, óndiristik apat nemese tótenshe jaǵdaı kezinde jaraqat alý yqtımaldyǵy azaıa qoıǵan joq. Elimizde óndiristegi jazataıym oqıǵalar 2023 jylmen salystyrǵanda 4,5%-ǵa sál azaıǵanymen, absolıýttik statıstıka áli de alańdatarlyq. Eńbekti qorǵaý salasynda túrli standart pen tehnologııalardyń engizilip jatqanyna qaramastan, ótken jyly 202 jumysker qaza taýyp, 1408 jumysker jaraqat alǵan. Qaıǵyly oqıǵalardyń jıilik koeffısıenti 1000 jumys isteýshige shaqqanda 0,20%-dy qurap, jumysker úshin táýekeldiń joǵary deńgeıin dáleldep otyr. Negizgi sebep – óndiristiń qanaǵattanarlyqsyz uıymdastyrylýynda (35,5%), qaýipsizdik erejeleriniń (7,6%), avtojol erejeleriniń (8,2%) buzylýynda jatyr.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń aqparyna sáıkes eń kóp zardap shekkender Qaraǵandy oblysynda (159 adam), Shyǵys Qazaqstan (124), Pavlodar (112), basqa da ónerkásiptik óńirlerde tirkeldi. Barlyq jaraqat alý jaǵdaıynyń 28,4%-y taý-ken metallýrgııa kesheni men qurylys salasyna shoǵyrlanǵan. Kórsetkishter qaýipsizdik normalarynyń saqtalýyna júıelik baqylaýdyń álsizdigin ańǵartady. Shahtalar men kenishterde eńbek qatynastaryn zańdastyrýǵa qatań mán beriletini málim, biraq qaptaǵan qurylys nysanyndaǵy máseleniń mán-jaıy kúńgirt. Onda qysy-jazy jumys isteıtinderdiń qanshasy eńbek shartymen qamtylǵany, oqys jaǵdaıǵa ushyraǵan resmı jumys isteıtinderdiń statıstıkasy belgisiz.
Saqtandyrý týyndaǵan jaǵdaıda jumysqa resmı ornalaspaǵan zardap shegýshi Memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan eńbekke jaramsyzdyq boıynsha tólemder men járdemaqylar ala almaıdy. Asyraýshysynan aıyrylǵan jaǵdaıda beıresmı jumys isteýshiniń otbasy MÁSQ-ǵa úmit arta almaıdy. Eńbek shartynsyz jumys isteıtin adamǵa emdelý men demalys ta arman. Statıstıka mamandary elimizde jaldamaly qyzmetkerlerdiń 9,3%-y aýyrǵanda tólem almaıtynyn, al 8%-y aqyly demalysqa barmaıtynyn aıtady. Sol sekildi kelisimshartsyz, áleýmettik aýdarymdarsyz jumys isteıtin áıelder bala týylǵannan keıin 1,5 jasqa deıingi kútim boıynsha járdemaqy ala almaıtynyn da eskergen jón. Jumys berýshileri mindetti zeınetaqy jarnalaryn aýdarmaǵan zańsyz jumyskerlerdiń tıisti jasqa kelgende zeınetaqynyń jınaqtaýshy bóligine de qoly jetpeıdi. Máselen, 2023 jyly zeınetaqymen qamtylmaǵan jaldamaly qyzmetkerlerdiń úlesi 5% bolǵan. Osylaısha, beıresmı negizde jumys isteıtin jumysshylar zeınetaqy aýdarymdary, medısınalyq saqtandyrý, aqyly demalys, basqa da jeńildikterden tys qalady. Eńbek shartyn jasamaǵandar kóbine jumys berýshiler tarapynan jalaqy, eńbek jaǵdaılary, jumys kestesi, basqa aspektilerge qatysty kepildikterden qaǵylady. Olardyń sotqa nemese eńbek ınspektorlaryna júgine almaıtynyn biletin jumys berýshiler jalaqyny tómendetýi, qosymsha jumys ýaqytyn talap etýi nemese jumysshylardyń eńbek quqyn buzýy múmkin.
Beıresmı jumys áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqqa, eńbek qatynastarynyń búkil júıesine syn-qater týdyratyny aıtpasa da belgili. Jańa jumys oryndaryna, resimdelgen eńbekke jumyssyzdar kóp shoǵyrlanǵan aýyldyq jerler men shaǵyn qalalardyń halqy muqtaj. Máseleniń sheshimi zańnamany jaqsartýmen, jańa jumys oryndaryn quryp, qyzmetkerlerdi áleýmettik qorǵaý deńgeıin arttyrýmen, sondaı-aq salada baqylaýdy kúsheıtýmen baılanysty. Salmaqty reforma jumys oryndaryn tirkeý rásimin jeńildetip, resmı jumysqa ornalasýdyń ashyqtyǵy men tıimdiligin arttyrýǵa tıis. Zańnamanyń saqtalýyn qatań baqylaý eńbek jaǵdaılaryn únemi tekserýdi, sondaı-aq jumys berýshilerdiń salyqtar men áleýmettik jarnalardy tóleýden jaltarǵany úshin jaýapkershiligin qamtıdy. Qyzmetker óz quqyqtary men múmkindikterin, jumys berýshi eńbekti zańdastyrýdyń artyqshylyqtaryn túsingen sátten eńbek etýdiń shynaıy, birkelki júıesi qalyptasady.
