Álemdik ensıklopedııaǵa engen Qazaqstannyń úkimet basshysy

Alǵashqy hat 1946 jyly keledi. Múm­kin jaýap bolmaǵandyqtan shyǵar, ­1947 jyly ekinshi hat keledi. Hattyń maz­muny – AQSh mamandary Qazaqstan úki­meti basshysy Nurtas Ońdasynovty álem­dik deńgeıdegi qaıratker dep tanyǵan­dyq­tan, ensıklopedııaǵa engizýge kelisimin su­rap, anketa suraqtaryna jaýap berýin ótin­gen.

Bul – asa mańyzdy qujat. Osyny tap­qan Almatydaǵy memlekettik arhıv qyz­metkerlerine rızashylyǵymyz sheksiz. Endigi suraq: nege AQSh mamandary qaı­ta-qaıta N.Ońdasynov ómirbaıanyn su­raı­dy? Qaıratker birinshi hatqa jaýap ber­megeni qalaı?

Jaýap bermeýi túsinikti. AQSh pen keńes odaǵy arasyndaǵy saıası ahýalǵa ba­ıyppen qaraǵan baǵynyshty respýb­lı­ka­nyń úkimet basshysy ózine jaý tap­qysy kelmegeni anyq. «Bálkim ol ekinshi kel­gen hatqa jaýap berip, ensıklopedııaǵa en­gen shyǵar...» dep qatty oılandyq.

Baryp bile qoıatyn jer shalǵaı. Sol jaqta júrgen bir tanystan anyqtaýyn ótinip edik, ol «Ońdasynov enbepti» dep jaýap qatty. Biraq ishki túısigimiz bul jaýapqa qanaǵattanbady. Ol jaq­ta tamyr-tanysy, syılas áriptesi joq N.Ońdasynovqa qaıta-qaıta hat ja­zyp, ómirbaıanyn suraýlary tegin emes. 30 myń­ǵa jýyq azamatyn «sheteldiń tyńshysy», ­t.b. jalamen qyryp tastaǵan, halqyn ashtyq­tan azyp-tozdyrǵan respýblıkaǵa 34 jasynda basshy bolyp kelip, el basqarý­dyń ozyq úlgisin kórsetken, soǵys jyldary óndirispen birge bilim, ǵylym, mádenıet salalaryn jandandyrǵan ádil basshy­nyń qaıratkerligin estimeýi, eskermeýi múm­kin be? Endeshe, ensıklopedııaǵa enýi ábden múmkin. Osy oı bizdi únemi mazalady.

Jaratqan sátin salyp, taıaýda týrıs­tik saparmen Qatardyń Doha aeroportynan ári 14 saǵat ushyp, Nıý-Iorkke keldik. Birden sol qaladaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas konsýldyǵyna bar­dyq. Bas konsýldyń keńesshisi Murat Sazanov myrzaǵa Maqsatymyz – qaı­ratker Nurtas Ońdasynovtyń Álemdik ensı­klopedııaǵa engen-enbegenin bilý, reti kelse tabý ekenin aıtyp, Qazaqstan­nyń memlekettik arhıvinde saqtalǵan qu­jattardyń kóshirmesin jáne Prezıdent Q.Toqaevtyń 2024 jyly Nurtas Ońda­synovtyń 120 jyldyǵyna oraı qut­tyqtaý hatyn usyndyq. Dıplomat bizdi jyly qabyldap, tilegimizdi oryndaýǵa tyrysatynyn jetkizdi.

Dóńgelengen jerdiń ekinshi betine muhıt asyp alǵash kelip turǵan soń, «kór­sek, bilsek» degen maqsatpen qalany aralap kettik. Arada úsh saǵattaı ótkende te­lefonym shyryldap, kótere qalsam: «Sálemetsiz be, Gúlsim apaı? Sizdi maza­lap turǵan – Nıý-Iork qalasyndaǵy Qazaq­stan Respýblıkasynyń bas konsýly Raýan Tileýlın. О́tinishińizdi oryndadyq. Nurtas Ońdasynov Álemdik ensıklopedııa­ǵa enipti!» dep qýana habarlap tur.

Osy sáttegi qýanyshymyzdy aıtyp jetkizý qıyn. Danalar aıtady: «Qudaı adamǵa aıtaryn ishki túısik arqyly jetkizedi, al ony túsine bilý óz baıybyń­da» dep. Sol ras-aý dedik. On úsh jyl el basqarǵanda birde-bir artyna jaman sóz qaldyrmaı, ary da, júzi de, qoly da taza ótken qaıratker Nurtas Ońdasy­nov­tyń álemdik ensıklopedııaǵa enge­nine, úmitimizdiń shyndyqqa aınalǵanyna ­qat­ty qýandyq.

Sátti sapardan soń elge oralsaq, Vashıngton qalasyndaǵy Qazaqstan Res­pýb­lıkasy elshiliginen, naqtyraq aıt­saq, Tótenshe jáne ókiletti elshi Erjan Ashyqbaev myrzadan elektrondyq posh­tamyzǵa hat kelip tur. 1948 jyly shyq­qan «World Biographical Encyclopedia»-nyń 4778-betinde memleket jáne qo­ǵam qaıratkeri Nurtas Ońdasynov týraly málimet bar ekeni baıandalyp, sýretin túsirip jiberipti. Biz osy rette elimizdiń AQSh-taǵy elshiligine rııasyz alǵysymyzdy aıtamyz.

Endi osy tarıhı jarııalanymdy saralap kóreıik. Elimiz úshin kúrdeli de aýyr jyldary Qazaqstan úkimetin dana­lyqpen basqara bilgen, azap kórgen halqyn toz-tozy shyǵýdan, el-jer asyp ketpeýden saqtaǵan, soǵys kezeńine qara­maı el bolashaǵyn oılaǵan Nurtas Oń­da­synovtyń qadirin keńes ókimetinen buryn AQSh-tyń ańǵarǵanyna qalaı rıza bolmassyz! Jer sharyndaǵy Nobel syı­lyǵyn alǵandar, Ýınston Cherchıll, Djavaharlal Nerý, Mahatma Gandı syndy álemdik deńgeıdegi qaıratkerler, AQSh-tyń barsha prezıdentteri engen bul ensıklopedııaǵa Nurtas Ońdasynov­tyń enýi ózi kóp jaıtty ańǵartpaı ma? Jer­diń ekinshi jartysyndaǵy amerıkalyq­tar 40-jyldary-aq baǵalap, qaıratker­ligin moıyndaǵan qazaq úkimeti bas­shysyn uzaq ýaqyt ózimizge úlgi, ónege ete almaǵanymyzdyń syry nede?

Álemde qaı jaǵynan bolsyn alpa­ýyt AQSh eliniń barlyq jerde elshisimen birge tyńshysynyń da júretini jasyryn emes. Olar qaı basshynyń «qalaı demalyp, ne iship, ne jep otyrǵanyna» de­ıin bizden artyq biledi. «Ensıklopedııaǵa N.Ońdasynov qalaı endi?» degen suraqtyń jaýaby, birinshiden, onyń basty sebebi – odaq kóleminde jıi aıtylǵan qaıratker­diń tazalyǵy men iskerligi bolsa kerek. Ekinshiden, bizdiń oıymyzsha, sol kezdegi AQSh vıse-prezıdenti Henrı Ýollestiń Qazaqstan saparynyń nátıjesi. Úkimet basshysy Nurtas Ońdasynov esteliginde: «AQSh-tyń vıse-prezıdenti Henrı Ýol­les soǵys jyldary Qıyr Shyǵys arqy­ly KSRO-ǵa keldi. Jolshybaı Almatyǵa toqtady» deı kelip, halyqty ashtyqtan saqtap qalǵan egis dalasyn, daqyldardy kórsetkenin jazady.

AQSh qaıratkeri Henrı Ýolles 1946 jyly «Keńestik Azııa mıssııasy» atty kitap shyǵarady. Bul kitapty taýyp, ondaǵy maqala mańyzyn qazaq tilin­de alǵash jarııalaǵan – «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisi Dúısenáli Álimaqyn. Ol bul kitapty AQSh-tyń Vashıngton ýnıversıtetinde «Bolashaq» baǵ­darlamasymen oqyp júrgende sol oqý or­nynyń kitaphanasynan taýypty. Ol kitapta mynandaı derekter bar:

«...Qaraǵandy men Balqashqa saparymyz keńestik Azııanyń bolashaǵyn ańǵartty. Biz eki qalany bir kúnde, ıaǵnı 13 maýsymda aralap shyqtyq. Qytaıdyń soltústik-batys shekarasyna jaqyn Ertis ózeni bar Semeıden myń mıldik áýe jolyn kesip óttik. Tań ata kózdeýli jerge jettik, qaladaǵy kenshiler jumysyna saǵat jetige jetý úshin erte poıyzǵa asyǵa­tyn sııaqty... Qaraǵandy dıirmeninen shyq­­qan un maıdanǵa jiberildi. Reseıdiń qıra­ǵan aýdandarynda aýyl sharýashyly­ǵyn qalpyna keltirýge de kómektesýde. Semeı oblysy nemis-fashısterinen ­azat etilgen aımaqta mal sharýashylyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda 5 vagon júk, 40 000 bas iri qarany jáne 2 000 ferma qyzmetkerlerin jiberdi...

Biz Almaty áýejaıynda sol kezdegi Qazaq keńestik respýblıkasynyń prezı­dentimen (avtor solaı dep jazǵan) tanys­tyq. Ol – qazaq, aty – Nurtas Ońda­synov, onyń Almatydaǵy jumys orny máskeý­likterden góri chýnchıńdikterge (Qytaıdaǵy qala) uqsaıdy. Onymen birge eki orys qyzmetkeri birge júrdi. Biri – onyń kómekshisi A.P.Zagavelev, al ekinshisi – Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń tór­aǵasy P.G. Orehov.

1939 jyly Qazaq Respýblıkasynyń jalpy halyq sany – 6 000 000 adam bolypty.

Avtokólikpen saıaly aǵashtarmen kómkerilgen, tas tóselgen kóshelermen júrip qalaǵa keldik. Ár qıylysta jol polıseıleri bizge jol belgisin kór­setip tur. Bizge eski ǵımarattar keremet áser berdi: aǵashtan jasalǵan úıler kóp. Ormannyń arasyna ornalasqan Qazaqstan úkimetine tıesili demalys úıiniń aldyna toqtadyq. 17 maýsymnan 18 maýsymǵa qaraǵan túni sonda qaldyq. Jan-jaǵymyzdaǵy tabıǵattyń sulýlyǵy­na kózimiz toıar emes. Jol jıegindegi bury­lystardaǵy jasyl alqaptar da kózdiń jaýyn alady.

Dastarqan basynda Nurtas Ońda­sy­novqa suraqtar qoıdym, ol: «Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynda jumys isteıtinder eski «dıirmenderde» – Mag­nıtogorsk pen Kýzneskide arnaýly táji­rıbeden ótedi. О́zbekter de ózderi­niń jumysshylaryn dál solaı jetildirip jatyr... Almatyda 1929 jyly nebári 40 myń adam bolǵan, al 1931 jyly Tashkent pen Semeı arasyndaǵy Túrksib temir­jolynyń ashylǵanynan keıin halyq sany óse bastady», dedi.

«Eger temir joldar paıdaly qazbalar bar jerlerge deıin sozylsa, qaı mańǵa jeter edi?» degen suraǵyma Ońdasynov: «Frýnze, Shymkent, Jambylǵa deıin barar edi. Jambyl – bizdiń kóne qalamyz, 1500 jyldyq tarıhy bar deıdi arheologter. Tashkent pen Samarqand sııaqty ol da birneshe ret qıratylyp, qaıta salyndy, ár ýaqytta jaýlap alǵandar bul qalanyń ataýyn ózgertip otyrdy. Áýeli ol Iаny, sosyn Áýlıe ata, Taraz dep ataldy. Biz ony ǵasyr jasaǵan qazaq aqyny Jambyl Jabaevtyń esimimen atadyq», dedi.

...Semeı mańyndaǵy qazaq malshylary óz dástúrlerin áli ustanady. Kez kelgen dala qazaǵy jylqy baǵady, al olardyń súıikti sýsyny – qymyz. Men qazaqtyń kıiz úıinde qonaq bolyp, qymyzdan aýyz tıdim. Osy barysta olarmen búgingi ómirge degen kózqarastary týraly áńgimelestik.

Bizge Semeı oblysynyń ákimi Ábjan Júsipov degen qazaq erip júrdi. «Bizdiń oblysta mıllıonnan astam mal bar». Kenet bizben birge júrgen bireý jylqynyń baǵasyn surady. «Baǵasy satyp alýshyǵa baılanysty», dep jaýap berdi Júsipov. «Eń jaqsy jylqylardy qyzyl armııa alady, atty áskerge satylǵan jylqynyń baǵasy 700 som, bul bizdiń eń tómengi baǵamyz. Al úkimetke satylǵan jylqy 1500 som...».

Men mundaǵy halyqtardyń ómir súrý deńgeıin kóterý kerektigi týraly, onsyz turaqty beıbitshilikke qol jetkizýge bolmaıtynynyn, t.b. pikirimdi ashyq aıttym.

Kelesi kúni, 18 maýsymda tańerteń men Máskeýge qaıtqaly turǵan AQSh elshisi Harrımanmen qoshtastym. Ol maǵan bul saparym oń bastama ákeletinin aıtty».

Iá, sol tarıhı sapardan beri 79 jyl ótse de, AQSh vıse-prezıdenti Hen­rı Ýollestiń jazbalaryndaǵy árbir máli­met biz úshin, tarıh úshin asa qundy. Onyń astarynan syrt kózdiń Qazaqstan shyn­dyǵyna qanyqqanyn, qaıratker Nurtas Ońdasynovtyń Álemdik ensıklope­dııa­ǵa ený jolynyń tabıǵı sebebi aıqyn­dala túsedi.

Orta Azııaǵa arnaıy kelip, onyń ishinde Qazaqstannyń ekonomıkasyn, áleýmettik jaǵdaıyn zerttep-zerdelep, kitap jazǵan qaıratker Henrı Ýolles sol kezde-aq qazaq halqynyń, qaıratkerleriniń áleýetine sengen sekildi.

Qalaı bolǵanda da álemdik derjava­nyń KSRO qolastyndaǵy Qazaqstan res­pýblıkasy Mınıstrler keńesiniń basshysy, ıaǵnı premer-mınıstr Nurtas Ońdasynov­tyń basshylyq qyz­metine, dara qabiletine, kásibıligi men halyq­shyldyǵyna bergen joǵarǵy baǵasy HH ǵasyrdyń 40-jyldary-aq AQSh saıa­sattaný tarıhyna engeni – eleýli fakt. Sondyqtan «World Biographical Encyclopedia»-nyń 1948 jylǵy basylymy táýel­siz Qazaqstan úshin de mańyzdy.

Gúlsim ORAZALYQYZY,

ardager jýrnalıst, nurtastanýshy