Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ár elden shyqqan 14 nobelıanttyń shyǵarmalaryn aýdarǵan anaý kisi ákesindeı, bul balasyndaı aǵaly-inili ekeý kezinde toqsanynshy jyldardyń basynda Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazeti redaksııasynda birge qyzmet isteıdi.
Naǵyz tańdaýly degenderin iriktep tekshelegende, jeke kitaphanasyna 5 myńǵa jýyq kitap jıǵan Maral Hasen qalaı kóp oqysa, osy kisilerdiń ókshesin basqan Jókeńder de az oqymaǵany sózinen-aq baıqalady. Mektepti Jańaarqanyń Qaraaǵashynan bitirip, Qaraǵandy ýnıversıtetinde fılologııa fakýltetin támamdaǵanynan emes, bul da jýrnalıstiń jaratylysy men tanym-túısiginen dep bilgen jón. Áıtpese, dúnıeniń kitabyn oqyp-taýysqan Maraldyń qasynda kim júrmedi, jýrnalıst bolyp gazetke aqparat, reportaj jazýdy kim bilmedi? Jomart Ospannyń «Aqylbaıdyń áni» atty essesi aýdarmashynyń qarym-qabyleti men tanym-biligin jiliktep jazǵan, maraltanýǵa qosylǵan aıtýly dúnıe. El men jer, ólketanýǵa qatysty jekelegen eńbekteri taraý-taraý, qatpar-qatpar qazaq tarıhynyń qaltarystarynan syr shertetin súbeli derekterdiń qattamasy. Anaý Altaıdyń Topqaıyńynda týǵan Qalıhandy, teriskeıdegi Sozaqta sazǵa elitip ósken Tákendi ol zamanda oqymaǵan jan ilýde bireý shyǵar. Osy qalamgerlerdiń shoqtyqty shyǵarmalaryna qosa, esseleri men maqalalaryn túptep, shuqshıǵanyn bylaı qoıǵanda, Jókeń eki jazýshynyń arasyndaǵy emin-erkin qarym-qatynasty, erketotaı sózderin ejiktep beretinin aýzynan estigenimizben, bul jerde mysal keltire almasymyz ókinishti. Klassıkterdiń shyǵarmalaryn jiliktep, ádebıettiń aınalasyndaǵy ázil-ospaqtardy búge-shigesine deıin bilgen óz aldyna, barǵan-júrgen jerinde súıikti avtory týraly derek jınap, ony jazyp jarııalaý da jýrnalıstiń ábjildigi. Iá, jazýshy Qalıhan naǵashysy Ysqaqtyń qolynda óskenin Jomart Ospannyń joljazbasynan bilip, «Tuıyq» romanyndaǵy otyn men shópke baratyn ógeı balanyń ómirine azdap jaqyndaǵandaı bolǵanbyz kezinde.
О́tken jyldary ózimizshe Tahaýı Ahtanovtyń «Kúı ańyzy» áńgimesi týraly qalam terbep, sońynan Esenǵalı Raýshanovtyń «Tahaýı Ahtanov qazasyna» degen óleńin keltirgen bolǵanbyz. Jumys arasynda kezdesken Jomart aǵa Tahaýı shyǵarmashylyǵy, qara sóziniń qýaty týraly biraz áńgimeledi. Sońynan klassık haqyndaǵy Esenǵalı jyryna toqtaldy. Maqalamda kóp-kórim jetistikke jettim be desem, bul kisi álgi jyrdyń tórt aýyzyn taldap, tipti bir shýmaq pen kelesi aýyzyn qıystyrǵandaǵy avtordyń sheberligi, sózge sózdiń jaryǵyn túsirip, oıdy qubyltýy haqynda endi bir maqalaǵa júk áńgimeniń tıegin aǵytyp bergende, aýzymdy ashyp qaldym. Adam osylaı baıyp, damysa kerek.
«Qalamy júırik jazarman retinde bul baýyrym jeke basyn ǵana emes, barshamyzdy tolǵandyryp, alańdatqan qoǵamdaǵy nebir ózekti, túıtkildi jaıttardy zerdelep, baspasózde problema retinde kóterip kele jatqan azamat. Ol aýyr bolsa da, jýrnalıstik kásipti tańdady. Kósile jazdy. Osynyń nátıjesinde jasyraq kezinde kósemsózge kórkemdik engizýge tyrysty. О́mirdegi túrli qubylystardy, oqıǵalardy týyndatatyn adam atty kúrdeli jaratyndyny oqyǵan ádebı shyǵarmalary arqyly, ómiri men qalam qýaty arqyly egjeı-tegjeıli saraptaýǵa umtyldy. Tarıhı eldi meken Nildi (О́spen), Qyzyltaý – Ortaý óńiri, Aqtúbek, t.b. aımaqtarǵa arnalǵan kitaptary ólketaný salasyna ulassa, Nura aýdanynyń ensıklopedııasy jáne tulǵalyq «Qaz daýysty Qazybek», «Buqar jyraý», «Sáken Seıfýllın», «Ábilqas Saǵynov» ensıklopedııalaryn ázirlep jaryqqa shyǵarý sııaqty ıgilikti hám kúrdeli isti júzege asyrýshylardyń bel ortasynda bolǵanyn jurtshylyq jaqsy biledi. Jýrnalıske tán etıka, bilik, alǵyrlyq úzdiksiz izdenispen kelgen sheberlik Jomartqa óz jazbalaryndaǵy ózekti máselelerdi tanymdyq sıpatpen qatar, ǵylymı dáldikpen dáıekteýge tamasha múmkindik berdi deýge negiz bar», deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Máýen Hamzın.
«Men Jomartty stýdent kezinen bilemin. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldary sońynda E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde oqyp júrgen kezinde-aq jýrnalıstıkaǵa den qoıyp, merzimdi basylymdarda balaýsa óleń-jyrlary, maqalalary jaryq kóre bastady.
...1990 jylǵy tamyz aıynyń bel ortasynda oblystyq «Qaraǵandy jastary» gazetinde istep júrgen Jomart talantty sazger, ataqty ánshi Vıktor Soı týraly materıaldy orysshadan aýdaryp, jarııalady. Gazettiń sol sany shyqqan kúni búkil Keńes odaǵy jastarynyń júregin ánderimen jaýlaǵan Vıktor Soıdyń kólik apatynan qaıǵyly jaǵdaıda qaıtys bolǵany týraly estidik. «Apyr-aı, mundaı da sáıkestik bola beredi eken-aý! Men týra bir osylaı bolaryn bilgendeı daıyndaǵan ekenmin ǵoı myna materıaldy» dep, buǵan bizdiń názik jandy Jomartymyz ári tańyrqady, ári qatty kúızeldi...
Arqa aımaǵynyń ólketaný shejiresin jazýda qalamger Jomart Ospannyń atqaryp júrgen eren eńbegi erekshe. Belgili ólketanýshy Ibirahym Islámuly marqum ekeýi qalam qýatyn sátimen qosa otyryp, ólke shejiresin túzip, kólemdi kitaptar usyndy.
2009 jyldyń jazynda «Qasıetti meken Qaraaǵash» kitabynyń tusaýkeser rásimine qazirgi Ulytaý oblysyna qarasty Jańaarqa aýdanynyń Qaraaǵash aýylyna arnaıy bardyq. Jomarttyń týǵan jeri. Sol ólke shejiresin alaqanǵa salǵandaı beınelep bergen kólemdi kitap úshin aýyl adamdarynyń qýanyshynda shek bolmady. El aýzynda «jaqsylardyń sońy – Telqozynyń Shońy» atalǵan Shońkeń shyqqan bul jerdiń ekinshi aty Shońnyń Qaraaǵashy. Áride Serik Qırabaev, beride aýdarmashy Kenjebaı Ahmet týǵan aýyldyń taǵy bir uly osy Jomart ekenin men sol saparda túıip qaıtyp edim. Halyq Jomartty tóbesine tutty, al eldiń yqylasy men iltıpatynan artyq ne bar ómirde? Ár azamat týǵan mekeni men aımaǵyna osylaı qyzmet etse, gúldene túseri anyq. Biz bir kezdegi balań jigit Jomarttyń búginde respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetinde qyzmet etip júrgen ardaqty azamatqa aınalǵanyna súısinemiz», deıdi Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, jýrnalıst Tóleýbaı Ermekbaev aǵasy.
Dúnıede ekiniń biri qalap, ıakı satyp ala almaıtyn eldiń uly deıtin aq adal ataq bar. Basyńdy bult shalsa, kóz aldyń qaraýytsa jolyńa jaryǵyn jaǵatyn asyl murat ta sol. «Qazaq bataly er arymas» dep muny bir-aq aýyz sózge syıdyrady. Áýeli halyqqa qyzmet etip qul bolsań ǵana, elińe keıin ul bolyp jarytasyń. Demek aqberen jýrnalıstiń eńbegi de aq adal. Uzaǵynan súıindirsin!
