Sýretti túsirgen – Anel Aıbasova
Osydan keıin jumbaǵyn jasyrǵan jartastardy keshendi zertteý maqsatynda Almaty oblysynyń qazynasynan qarajat ta bólingen. Sodan bergi kezde Taldyqorǵan qalasyna taıaý jatqan jumbaq taýdan áli kúnge deıin esh jerde tirkelmegen, zerttelmegen júzdegen ejelgi qazba, jartastarǵa qashalǵan myńdaǵan sýret tabylyp jatyr. Máselen, áıgili qazaq arheologi Zeınolla Samashev ta Arqarly petroglıfterin sońǵy kezeńdegi otandyq ǵylymnyń eń mańyzdy oqıǵalarynyń qataryna jatqyzady.
Jaqynda Almatyda bar bolǵany 300 tırajben jaryq kórgen «Arqarly taýynyń petroglıfteri» atty monografııanyń tusaýy kesilip, oǵan tanymal tarıhshylar, etnograftar men sýretshiler qatysty.
Otandyq ǵalymdar Arqarly taýyndaǵy petroglıf shoǵyrlarynyń birinde erte túrki qaǵanaty kezindegi epıkalyq shaıqastar beınelengen dep boljam jasap otyr. Sýrette jalaýlarymen at ústindegi shabandozdar tobynyń jekpe-jegi kórsetilgen.
«Jaqyn jerde Túrki qaǵanatynyń alǵashqy bıleýshileri – Ashına rýynyń sınhrondy tańbasy tabyldy. Demek sahna bizdiń zamanymyzdyń VII ǵasyrǵa jatqyzylýy múmkin», deıdi Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, monografııa avtorlarynyń biri Aleksandr Gorıachev.
Arheologterdiń paıymdaýynsha, bul túrkilerdiń jýjandarmen shaıqasy – Túrki qaǵanaty memleketiniń týýyna ákelgen alǵashqy urystyń biri, ıakı túrki tarıhy úshin túrki memlekettiliginiń basyndaǵy taǵy bir, biraq óte mańyzdy shaıqasy bolýy ǵajap emes. Qalaı desek te, Arqarly petroglıfteri – álemde teńdesi joq biregeı tarıhı eskertkish. Alaıda keskin qıyrshyq tas zaýytynyń jumysy saldarynan qatty búlingen, biraq mamandar bolashaqta birneshe sharshy metrdi alyp jatqan shaıqas pannosyn tolyǵymen qalpyna keltiredi dep úmittenedi.
Al shaıqas sahnasy – Arqarly taýynda 38 shoǵyr túrinde tabylǵan 4 myńnan astam petroglıftiń bútin bir eskertkishi. Sýretter erte qoladan (shamamen 4 myń jyl buryn) XIX ǵasyrǵa deıingi kezeńge jatady. Olar kóbine osy aımaqta bolǵan jazba tarıhqa deıingi janartaý krateriniń betkeılerinde ornalasqan. Bul jerden 40-tan astam ejelgi jáne ortaǵasyrlyq qonys, myńnan astam qabir (negizinen jaýyngerler) tabylǵan. Aleksandr Gorıachevtiń aıtýynsha, jaýyngerlik jerleý oryndarynyń kóptigi ejelgi dáýirde jáne Arqarly erte túrki dáýirinde mańyzdy áskerı oryn, sonymen qatar kıeli oryn bolǵandyǵyn kórsetedi.
Arqarlynyń sýretteri úlken janrlyq jáne stılıstıkalyq alýandyǵymen erekshelenedi. Munda qola dáýirindegi eshkiler men buqalardyń úshburyshty beıneleri, skıf-saq ań stılindegi úlken sheberlikpen jasalǵan sýretter, jyrtqyshtardyń shópqorekti janýarlardy talaý kórinisteri tabyldy. Biraq tastaǵy sýret óneri sıýjetteriniń negizgi toby janýarlar keıpinde beınelengen, dúnıege ákelýshi anany qasterleýmen baılanysty. Ańshylyq, shabandozdardyń kóptegen sýreti bar. Túrki kezeńi qarýly jaýyngerler men jalaýly shabandozdardyń sýretterimen sıpattalady. Ejelgi túrki (qarluqtar, qypshaqtar) jáne qazaq rýlarynyń (alban, jalaıyr), onyń ishinde óte sırek kezdesetin – mysaly, tóleńgit áleýmettik tobynyń tamǵalary keńinen usynylǵan. Olar túrki taıpalary men qazaq rýlarynyń kóshi-qon tarıhyna sáýle túsiredi, oryn aýystyrý hronologııasyn jáne Ońtústik–Shyǵys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ortaǵasyrlyq saıası qurylymdardyń shekaralaryn naqtylaýǵa múmkindik beredi.
Osy arada Arqarly eskertkishteri 2017 jyly jergilikti turǵyndar Murathan Sydyqbekov pen Úsen Quranbekovtiń arqasynda tabylǵanyn eske sala ketken jón. Keshenniń alǵashqy zertteýshileri ataqty qazaq tarıhshysy Alekseı Marıashev (1933–2018) pen «Ohotnıkı za petroglıfamı» qaýymdastyǵynyń ǵylymı eriktileri desek bolady. Olar 2017–2021 jyldary óz esebinen Arqarlyǵa birneshe ret halyq ekspedısııasyn uıymdastyrypty.
Tarıhı orynda keshendi túrde zertteýdi Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń mamandary júrgizip jatyr desek, onyń ishinde Erlan Kazızov, Aleksandr Gorıachev, Tatıana Egorova, Saıd Ǵalymjanov syndy ǵalymdardyń úlesi men izdenisi eren. Ári bul zertteýshiler – Arheologııa ınstıtýty jaryqqa shyǵaryp otyrǵan «Arqarly taýynyń petroglıfteri» monografııasynyń avtorlary. Zertteý nátıjelerin daıyndaýǵa «Ohotnıkı za petroglıfamı» qoǵamynyń ǵylymı eriktileri – Anel Aıbasova, Sergeı Aleksenok, Dmıtrıı Ananev, Erlan Jaǵyparov (Stepnıak), Vladımır Tımoshevskıı jáne basqalar úlken úles qosqan, al eriktilerdiń jetekshisi –monografııanyń birlesken avtorlarynyń biri Olga Gýmırova.
Baspasóz máslıhatynda qaıtalanbas tarıhı jádigerdiń qalaı joıyla jazdaǵanyn baıandaǵan Olga Gýmırova segiz jyl buryn Arqarly aýdany múldem zerttelmegenin, tipti qorǵalmaǵanyna da toqtala ketti.
Osy arada aıta ketetin taǵy bir jaıt: sol kezde tanymal jýrnalıst Serik Ábikenuly petroglıfteri bar tastardy qıyrshyq tasqa aınaldyratyn zaýyt alańynan anyqtaǵan edi. Aqıqatyna kelgende, birneshe ejelgi tarıhı tastar osylaı joǵalǵan, qurylys qurbanyna aınalǵan. Ǵalymdar olardyń petroglıfteri ata-babalarymyzdyń rýhanı tanymdary týraly aqparat bergen bolýy múmkin dep boljaıdy, biraq ókinishke qaraı, ol sýretter máńgilikke joǵalǵany qynjyltady.
Degenmen, 2018–2021 jyldar aralyǵynda ǵalymdar men eriktiler bul máselege qaıta-qaıta qoǵam nazaryn aýdaryp, BAQ ókilderimen, jergilikti turǵyndarmen jáne bılik organdarymen kezdesip, biraz jumys atqardy. Osy oraıda, Arqarly petroglıfterin qutqarýǵa qazirgi Parlament Májilisiniń depýtaty Janarbek Áshimjan men qoǵam qaıratkeri Muhtar Taıjan qosylǵanyn aıtý paryz. Nátıjesinde, joǵaryda atap ótkendeı, 2021 jyly arheologııalyq keshendi memleket qorǵaýǵa aldy. Sol sııaqty Jetisý oblysynyń tarıhı-mádenı murasyn qorǵaý ortalyǵynyń dırektory Ǵalymjan Ospanov ta Arqarly kesheniniń úlken týrıstik jáne ǵylymı áleýeti bar ekendigin alǵa tartyp otyr.
ALMATY
