Kollaj JI kómegimen jasaldy
Qyzymnan aırylyp qala jazdadym
Eki jyl buryn jumys babymen Almatyǵa kóship ketken qurbym otbasymen birge Atyraýǵa qaıta kelgeli jatqanyn estip, bir jaǵynan qýanyp, bir jaǵynan tańdanyp qaldym. Kóship kelip, ornalasqannan keıin jańa qonysyna qutty bolsyn aıtýǵa bardym. Tátti sháı ústinde ańqyldap kóńildi otyrǵan qurbym, «Ne sebepti qaıtyp kelýge bel baıladyńdar?» degen suraǵymdy estip alǵashynda muńaıyp qaldy. Sodan soń: «О́zimdi júz paıyz jumysqa arnaımyn dep júrip, qyzymnan aırylyp qala jazdadym» dep kóz jasyna erik berdi.
– О́ziń de bilesiń saýda fırmasynyń basshysy bolǵannan keıin tynymsyz jumys jasaýǵa týra keledi. Kúıeýim de áskerı adam bolǵan soń kúndiz-túni úı kórmeıdi. Atyraýda júrgende de kishkentaı balalarymdy anama tastap ketýshi edim. Almatyǵa barǵannan keıin eki kishkentaıdy balabaqshaǵa berdik. Mektepte oqıtyn qyzym sabaqtan soń, ózi jaqsy kóretin qolóner úıirmesine baratyn. Mekteptegi ata-analar jınalysyna baratyn bizdiń ýaqytymyz joq. Múlde qatysyp kórgen emespiz. Elde pandemııa bastalyp, qashyqtan oqýǵa kóshken kezde zým baǵdarlamasy arqyly jınalysqa qatystym. Sol kezde qyzymnyń sabaǵy 3-ke túsip ketkenin bildim. Qolóner úıirmesine de barmaǵanyna biraz bolypty. Bul jaıtty estip ashýǵa mindim. Úıge kelgen soń qyzyma bar ashýymdy tógip aıqaıladym. Tipti uryp ta jiberdim. Ne sebepti sabaq oqymaı júrgenin, úıirmeni nege tastap ketkenin suramadym. «Ákeń ekeýmiz senderdi jetkizý úshin ebil-sebil bolyp jumys jasap júrmiz, kerek nárseńniń barlyǵyn alyp berip jatyrmyz, nege sonyń qadirin bilmeısiń, artyńnan ósip kele jatqan iniń men sińlińe qalaı úlgi bolyp júrsiń, sendeı qyzdyń barynan joǵy» dep urystym. Sol jaǵdaıdan keıin bir apta ótken soń balabaqshanyń kezekshi tobyna baryp júrgen ulymnyń tárbıeshisi telefon soǵyp, balamnyń qyzýlap turǵanyn aıtyp, erterek alyp ketýimdi ótindi. Eki kishkentaıymdy alyp úıge kelgenimde qyzymnyń 15-shi qabattyń terezesinen sekirgeli jatqanyn kórdim. Tóbemnen bireý muzdaı sý quıyp jibergendeı boldy. Janushyra júgirip, ustap úlgerdim. Mán-jaıǵa qanyqqan kezimde qyzyma mektepte qatarlastary tarapynan qysym kórsetilip júrgenin bildim. Tipti qashyqtan oqýǵa kóshken kezde de áleýmettik jeli arqyly býllıng jasalypty. Qyzymdy alyp, psıhologqa bardym. Qyzym Almatyda oqyǵysy kelmeıtinin aıtty. Sonda da jumysty tastap kete almaı júrip qaldyq. Qyzym múlde tuıyqtalyp ketken soń aqyry balany birinshi orynǵa qoıyp, qaıtadan kóship keldik. Balapanymnyń kóńil-kúıindegi ózgeristi ýaqytynda baıqamaǵanym úshin, anasy men qyzy bolyp syrlaspaǵanym úshin, ózimdi tek jumysqa arnap balalaryma kóńil bólmegenim úshin ózimdi kináli sezinemin. Sol úshin jumysymdy da aýystyrdym. Qyzym burynǵy synyptastarymen qaýyshyp, ótkendi umytady dep úmittenemin, – dedi kúrsinip.
Kúıeýim kúızeliske tústi
Mamandardyń málimdeýinshe aqyl toqtatqan jastaǵy úlken adamdardyń ómirden túńilýine jalǵyzdyq, qaryzǵa belshesinen batý, baspanaǵa qol jetkize almaý, týystarymen janjaldasý, ajyrasý, jazadan qorqý, uıatqa qalý jáne psıhologııalyq aýytqýlar sebep bolady eken.
Taǵy bir tanysym anasynan aırylǵannan keıin kúıeýiniń kúızeliske túsip, tuıyqtalyp ketkenin aıtady.
- Jaqsy kóretin anasy ómirden ótkennen keıin eshkimmen sóılespeı, ishten tynyp júrdi. Tipti asqa da tábeti shappady. Onyń ústine vahtalyq ádispen jumys jasaıtyn bolǵandyqtan kóp uzamaı jumysyna ketti. Jumystan kelgennen keıin jataqhananyń bólmesinen shyqpaı jatyp alatyn boldy. Jaman oılar úıirsektep, ómirge degen qushtarlyǵyn joǵaltty. Osy kezeńde qaıta-qaıta qońyraý shalyp, jyly sózderimdi arnap, balalardyń tátti qylyqtaryn aıtyp, qolymnan kelgenshe jalǵyz qaldyrmaýǵa tyrystym. Osyndaı áreketimniń nátıjesinde ashylyp, qalypty ómirine oraldy,–deıdi ol.
Psıhologııalyq kómektiń mańyzy zor
Astana qalasy ákimdiginiń «Psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy» KMM ádistemelik jumys bóliminiń ádiskeri Sánim Qoshqarbaevanyń aıtýynsha, balalar mundaı qadamǵa otbasyndaǵy, mekteptegi nemese qoǵamdaǵy qysymnyń kesirinen barady.
-Sýısıd jasaýdy josparlap júrgen jasóspirim aınalasyndaǵy adamdarǵa mindetti túrde belgi beredi eken. О́z-ózine qol jumsaǵysy keletinder ólim týraly jıi sóılesedi, áleýmettik jelilerde sıtatalar jarııalaıdy, ataqty adamdardyń sýısıdin ıdealızasııalaıdy. Sýısıdtik minez-qulyqtyń belgisi jeke zattaryn taratyp berýi jáne jaqyn adamdarymen qoshtasýy bolýy múmkin. Balanyń boıynan osyndaı minez-qulyqty baıqaǵan jaǵdaıda ata-ana eń aldymen sóılesýge tyrysýy kerek. О́z-ózine qol salýǵa beıim balalardyń deni ata-anasymen jaqyn baılanysy joq balalar bolyp tabylady. Eger áke-sheshesi balany shyn júrekten qoldap, qamqorlyq tanytsa, jan-dúnıesine úńilip syrlassa, sýısıdtiń aldyn alýǵa bolady. Bul máselege mektep pen jalpy qoǵam da beıjaı qaramaýy kerek. Desek te, negizgi jaýapkershilik ata-anaǵa júkteledi, - dedi psıhologııalyq ortalyqtyń mamany. Onyń aıtýynsha qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalarǵa qoldaý kórsetip, ata-analarǵa keńes berý maqsatynda ashylǵan ortalyq aýqymdy jumystar atqaryp jatyr.
-Astana qalasynyń «Esil», «Saryarqa», «Baıqońyr», «Almaty», «Nura» sekildi bes aýdanynda psıhologııalyq-pedagogıkalyq keńes berý boıynsha psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy bazasynda jeti kabınet jumys jasaıdy. Al «Áleýmettik-pedagogıkalyq súıemeldeý» bólimi qoıylǵan mindetterdi oryndaý úshin psıhologııalyq qoldaý ortalyǵy qyzmetkerleri tobynyń shyǵýymen, búgingi tańda shuǵyl den qoıýdy qajet etip otyrǵan zorlyq-zombylyqqa, qatygezdikke, býllıngke jáne kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn basqa da buzýshylyqtarǵa ushyraǵan nemese qurban bolǵan balalarǵa kómek kórsetedi.
Bilim berý uıymdaryndaǵy qýdalaýdy boldyrmaýǵa jáne aldyn alýǵa baǵyttalǵan «Stop býllıng!» atty joba uıymdastyryldy. Arnaıy flaer jasaqtalyp, ol barlyq bilim berý uıymdarynyń dálizderine ilinip, kez kelgen ýaqytta QR kod arqyly qýdalaýǵa (býllıngke) ushyraǵan adam kómek ala alady. Kez kelgen balanyń qońyraýy psıhologııalyq qoldaý ortalyǵynyń arnaıy mamanyna jáne sol balanyń mektebiniń dırektoryna túsedi. Sol arqyly berilgen saýalyna jaýap beriledi, -dedi Sánim Qoshqarbaeva.
Janymyz – Allanyń amanaty
О́z-ózine qol jumsaýǵa Islam dini qalaı qaraıdy.
– Sýısıd, óz-ózine qol jumsaý Islam dininde aýyr kúnáǵa jatady. О́ıtkeni ózin-ózi óltirý sharıǵatta Jaratqannyń jazmyshyna qarsy shyqqanmen teń.
Tirshilikte kórgen taýqymeti úshin ómirden baz keship, óz-ózine qol salý Qudaı Taǵalanyń qaharyna ushyratady. Aqyrette úlken azapqa dýshar etedi. Dúnıeden qalaı ketse, aqyrette sol keıpinde jazalanatyn bolady.
Adamnyń ómiri qandaı bolmasyn, basyna qandaı qıyndyq túspesin, ózine qol jumsamaq túgili, ólim tileýine de bolmaıdy. О́ıtkeni adamnyń jany, táni, ómiri – Jaratýshy tarapynan berilgen amanat.
Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken rıýaıatta Allanyń elshisi (s.a.s.) bylaı deıdi: «Senderdiń bireýleriń ózine ólim tilemesin. Bálkim, eger ol jaqsy pende bolsa, uzaq ómir súrip, jaqsylyǵy kóbeıe túser, sóıtip, (ómir) ol úshin jaqsy bolar. Bálkim, eger jaman adam bolsa, jamandyǵynan qaıtarylar». (Násáı rıýaıat etken).
Qoǵamymyzda oryn alyp jatqan osynaý soraqy qylmystyń eń basty sebebi ımandy tárbıeniń jetimsizdigi ekendigine kýá bolyp júrmiz. Iman bolmaǵan jerde kúdik pen kúpirdiń qatar júrýi zańdylyq. Imany álsizdi albasty shaıtan azǵyryp, týra joldan taıdyrýǵa tyrysady. Aqyry degenine kóndirip, óz tobynyń qataryna kirgizedi. О́ıtkeni Ibilistiń basty maqsaty adamzatty adastyryp, toryna túsirý bolatyn.
О́mirde qandaı qıyndyq kórse de, Táńirden kúder úzbeı, táýekelshil bola bilý, jaqsylyqtan úmit etý naǵyz musylmandyq qasıet,- deıdi QMDB-nyń Sharıǵat jáne pátýá bóliminiń ókili.
Sarapshylar ne deıdi?
О́tken jyly Qazaqstan áleýmettik damý ınstıtýty balalar men jasóspirimder arasyndaǵy sýısıd máselesin ashatyn aýqymdy saýalnama nátıjelerin jarııalady.
Sarapshylardyń aıtýynsha, respondentterdiń 13,8 paıyzy týystary nemese tanystary arasynda jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaý oqıǵalary bolǵanyn aıtqan.
Mundaı qaıǵyly oqıǵalar jıi baıqalǵan óńirlerdiń qatarynda Almaty (25,4%), Astana (19%), Shymkent (16%), Qaraǵandy oblysy (21,2%), Batys Qazaqstan oblysy (17,2%) jáne Atyraý oblysy (15,4%) bar.
Respondentterdiń pikirinshe, balalar men jasóspirimderdi sýısıdke ıtermeleıtin negizgi sebepter fızıkalyq jáne moraldyq zorlyq-zombylyq (30%), ata-analar tarapynan túsinistik pen qoldaýdyń bolmaýy (29,2%) jáne dostarynyń nemquraılyly qaraýy bolyp otyr (28,3%).
Saýalnamaǵa qatysýshylardyń tórtten birinen astamy (27,3%) kompıýter men ınternetke táýeldilikti basty másele retinde atap ótken.
Saýalnamaǵa qatysqan qazaqtar zorlyq-zombylyq (30,6%) pen túsinispeýshilikti alǵa tartsa (29%), basqa etnos ókilderi esirtkige, alkogolge jáne jelilik tehnologııalarǵa táýeldilikke nazar aýdarǵan.
Bas prokýratýranyń málimetinshe, 2024 jyldyń segiz aıynda Qazaqstanda sýısıdtiń 2389 oqıǵasy tirkelse, onyń 128-i 5 pen 18 jas aralyǵyndaǵy balalar arasynda bolǵan.
Aldyn alý qalaı júrip jatyr?
Mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý baǵytynda 2023 jyldyń tamyzynda Qazaqstan úkimeti balalardy zorlyq-zombylyqtan qorǵaý, sýısıdtiń aldyn alý jáne olardyń quqyqtary men ál-aýqatyn qamtamasyz etý jónindegi 2023-2025 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospardy bekitti.
Negizgi sharalardyń biri – balalarmen quqyq buzýshylyq, qorlaý jáne basqa da oqıǵalar týraly derekterdi naqty ýaqyt rejıminde qadaǵalaýǵa múmkindik beretin ınteraktıvti karta jasaý bolmaq. Karta elimizdiń barlyq aımaqtaryn qamtıdy jáne jedel aralasý men daǵdarysty basqarý sharalarynyń mańyzdy quralyna aınalady.
Sondaı-aq, Fınlıandııa tájirıbesi negizinde qorqytýǵa qarsy baǵdarlama ázirleý josparlandy. Bilim berý mekemeleri zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan saýalnamalar, sabaqtar men is-sharalar ótkizedi. Zorlyq-zombylyqtan, kıberbýllıng pen qorqytýdan zardap shekken nemese kýáger bolǵan balalardy erte dıagnostıkalaý jáne olarǵa qoldaý kórsetý ádistemesi engiziledi.
Sonymen qatar, Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq jaǵdaılaryna áreket etý úshin úılestirý qyzmetiniń biryńǵaı terezesi qurylady, bul zardap shekkenderge kómek kórsetýdi jedeldetýge múmkindik beredi.
Keısterdi basqarý ádisin qoldaný arqyly mekteptegi býhgalterlik esepti reformalaýǵa erekshe kóńil bólinetin bolady.
Bul tásil balaǵa problema anyqtalǵan sátten bastap ony sheshýge deıin, kómek kórsetýdiń jeke josparyn qurý jáne jaýapty mamandardy taǵaıyndaý arqyly tolyq qoldaýdy qamtıdy.
Keshendi josparǵa sondaı-aq «BalaQorǵaý» balalaryna arnalǵan biryńǵaı baılanys ortalyǵyn qurý jáne bilim berý uıymdarynda jeke qaýipsizdik sabaqtaryn ótkizý engizildi. TikTok, Instagram jáne basqada áleýmettik jeliler balalarǵa arnalǵan qaýipsiz kontentti qurýǵa qatysady.
Sonymen qatar, az qamtylǵan otbasylardy qoldaý, psıhologııalyq kómek kórsetý jelisin keńeıtý, pedagog-psıhologtar men áleýmettik qyzmetkerlerdiń sanyn arttyrý, sondaı-aq olardyń jumysyn sıfrlandyrý sharalary qarastyrylǵan. Balalar men ata-analar arasyndaǵy qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa, shyǵarmashylyq, sporttyq jáne qosymsha bilim berýdi damytýǵa erekshe kóńil bólinetin bolady.
«Atalǵan sharalardy júzege asyrý kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy quqyq buzýshylyqtyń azaıýyna, sondaı-aq óz-ózine qol jumsaý men oǵan oqtalý faktileriniń azaıýyna ákeledi», deıdi mamandar
Tobyqtaı túıin
Et jaqyndarymyzdy sýısıdke barýdan saqtap qalý óz qolymyzda. Otbasy músheleri árdaıym bir-birine qamqorlyq tanytsa, meıirimge bólese, minez-qulyqtaǵy ózgeristi der kezinde baıqasa, ol adammen shyn júrekten syrlassa, ómirden túńilgen jandy qaıtadan qalypty ómirge qaıtara alady. Sondyqtan otbasyndaǵy eń basty qundylyq meıirim, senim, syılastyqty joǵaltyp almasaq eken.
