Qaıyrymdylyq qorlaryn qadaǵalaý qajet pe?

Oraıy kelse, jaqsylyqqa ún qosýdan kim tartynyp qalsyn. Jelini paraqtap otyryp, aldyńnan shyǵa kelgen beıtanys jannyń aıanyshty haline atústi qaraı almaısyń. Smartfonnyń bir-eki batyrmasyn basyp, az-kem bolsa da úlesińdi qosasyń. Nıetim qabyl bolsyn dep bergen az tıynyńnyń esebi­ne bas qatyryp jatpaısyń. Qudaıdan úmiti bar kez kelgen adam solaı jasaıtyny anyq. Átteńi sol, jurttyń janashyr peıilin paıdalanyp, bireýdiń qaıǵysynan qarjy jasaǵan alaıaqtyq faktileri de qylań bere bastaǵan. Sózimizge tuzdyq bolý úshin sonyń birin mysalǵa keltireıik.

Almatynyń irgesindegi Tuzdy­bastaý aýylynyń turǵyny Qaırat Tólendıev onkologııalyq dertke shal­dyqqan egiz ulynyń emine qomaqty qarjy qajet bolǵan soń, jeli arqy­ly jurttan kómek suraǵan. Uldary­nyń sýretin jarııalaǵannan keıin ara­ǵa ýaqyt salyp alaıaqtar aılasyn ­asyrypty. Olar búldirshinderdiń ­bet-beınesi men dıagnozyn paı­da­lanyp, bir aıdyń ishinde halyqtan ­32 mln teńge jınap úlgergen.

«Bizdiń rekvızıtti alyp tas­tap, ózderiniń banktik esepshottaryn qoıǵan. Kórshiler men tanys­tar, týǵan-týysqandar emge aqsha salǵandaryn aıtyp, biraq «Aıman T» dep kórsetilgen rekvızıt kim­diki?» dep suraı bastady. О́zimiz ań-tań boldyq. Bizdiń uldarymyz­dyń sýreti qoıylǵan únparaqpen aqsha jınaǵan. Kópshilikke aıtarym, kórsetilgen telefondardaǵy muq­tajdyń jaqyndaryna habarlasyp, kóz jetkizip baryp kómek kórset­ken durys. Osy istiń sońynda júrip, zań qyzmetkerlerinen mundaı alaıaq­tardyń kóp ekenin estip-bilip jaǵa ustadyq», deıdi Q.Tólendıev.

Talǵar aýdandyq polısııa depar­tamentiniń ókilderi alaıaqtardyń qolǵa túskenin, olar óz qylmystary úshin zań aldynda jaýap bereti­nin jetkizdi. Quzyrly oryndaǵylar­dyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaılar keıin­gi kezderi jalpy el aýmaǵynda jıi­leı túsken. Al negizinen qaıyrymdy­lyq qory retinde tirkelmese de, jurt­tan kómek suraýdy zań tarmaqtary shektemeıdi.

О́tken jyldyń sońynda aty dardaı qor basshysynyń ustalýy qoǵamda qyzý talqylanyp, oqıǵa eldiń qaıyrymdylyq qorlaryna degen senimine selkeý túsirgeni málim. Qarjylyq monıtorıng agenttigi sý basqan aımaqtarǵa halyqtan jınalǵan aqshanyń 1,5 mlrd teńgesi qoldy bolǵanyn, atalǵan máselede «Biz birgemiz!» qoǵamdyq qorynyń quryltaıshysy Perızat Qaırat kúdikke ilingenin jarııa etken edi. Qoǵam rezonansyn týdyrǵan másele­ge qatysty pikir bildirgen Máde­nıet jáne aqparat mınıstrligi Perızat Qaıratqa qatysty shýly tergeý qa­ıyrymdylyq kómegin kórsetý te­tigin jetildirý qajettigin kórsetip otyrǵanyn málimdep, mınıstrlik­te arnaıy jumys toby qurylǵan bolatyn. Jumys toby negizinen qa­ıyrymdylyq qorlarynyń ju­my­syn jetildirý, halyqty izgilikke yn­ta­landyrý, qarjynyń maqsatty jumsalýy, ashyqtyǵy sekildi máse­lelerdi retteýdi qamtıdy.

Qaıyrymdylyq qorlarynyń basym bóligi erikti túrde jumys isteıtindikten, olardyń ishki ju­mysyna memlekettik organdar jón-josyqsyz aralasa bermeıtini taǵy anyq. Degenmen naqty sebep tabylsa, birqatar quzyrly oryndar óz bastamashylyǵymen tekse­ris uıymdastyrýǵa quqyly. Sóz ba­syn­da el aýmaǵynda 7 203 qor resmı ­tir­kelgenin atap óttik. Olardyń 5 537-si – qoǵamdyq, 1 149-y – jeke, 504-i – korparatıvtik, 13-i – mem­le­kettik qorlar.

Elimizde 2016 jyly 16 qa­ra­­sha­­­da «Qaıyrymdylyq týraly» zań qa­byldandy. Atalǵan zańda qaıyrymdylyq jumystaryn ba­qylaýshy hám júıeleýshi mekeme ­atap kórsetilmegenimen, kez kelgen qor ­«jylyna bir retten sıretpeı oryndalǵan qaıyrymdylyq baǵdarlamasy týraly esepti bu­qaralyq aqparat quraldarynda nemese qaıyrymdylyq uıymynyń ­ınternet-resýrstarynda jarııalaý­ǵa mindetti» dep jazylǵan. Esep­te aqshanyń qaıdan túskeni, qalaı jumsalǵany, qor qyzmetindegi adam­dardyń jalaqysyna deıin bar­lyq shyǵyn táptishtep kórsetilý­ge tıis. Internet resýrstarǵa úńile otyryp, qaıyrymdy­lyq qor­lardyń kóbi shyǵyndardy kórsetkeni­men, túsip jatqan kirister týraly jarııalaı bermeıtinin ańǵardyq. Sa­rapshylardyń da pikiri osyǵan saıa­dy. Olar qorlardyń ashyqtyǵy kóńil kón­shitpeıtinin aıtady.

«Qaıyrymdylyq jasaý mádenıeti qalyptasqany abzal. Saladaǵy aqsha aınalymyna qatysty naqty derek joq. Memleket bul salany kóp baqylamaıdy. Ashyqtyq máselesi jolǵa qoıylsa, oǵan ún qosatyn uıymdardyń da sany artar edi. О́ıtkeni olarda áleýmettik jaýapkershilik degen másele bar. Elimizde quqyqtyq saýat álsiz. Aqshany jibermes buryn muqııat tekserip alǵanyńyz jón. Qorlardyń negizgi qyzmetin zerttep-zerdeleýge qarapaıym adamdar bas qatyra bermeıdi. Máselen, siz ańdaýsyzda terrorıstik uıymdardy qarjylandyrýǵa aqsha jiberip qoı­dyńyz delik. Bul úshin zań sizdi ja­ýapkershilikten bosatpaıdy», deıdi zańger Oljas Esenbaev.

«The world giving index» kór­setkishine sáıkes elimiz byltyr álem­dik statıstıkada qaıyrymdy­lyq jasaýdan 113-orynǵa turaqtaǵan. Aqparat alańynda kiris-shyǵysyn saýatty jarııalap otyrǵan qorlar sanaýly. Elimizde qaıyrymdy­lyq baǵytynda eń kóp qarjy jumsa­ǵan uıymdarǵa toqtalsaq, «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qory keıingi úsh jylda qaıyrymdylyq baǵ­dar­lamalaryn júzege asyrýǵa 250 mlrd teńge jumsapty. Sol sekildi «Sábı qory» 2022 jyly – 50 mlrd teńge, «Asyl mıras» qory 2024 jyly – ­27,7 mlrd teńge, «Ansa foundation» qory 2024 jyly 20 mlrd teńge bola­tyn baǵdarlamalardy júzege asyr­ǵan. Osy bestikti túıindep turǵan «Dara» qory 2023 jyly múmkindigi shek­teý­li balalardy qoldaýǵa 359 mln teńge arnaǵan.

Zańǵa sáıkes árbir aqsha aýdarǵan azamat qaıyrymdylyq qoryna habarlasyp esep alýǵa quqyly. Qor esep berýden bas tartqan jaǵdaıda sotqa júginýge bolady. Kóbine-kóp qor jumysyn qadaǵalaýda jábirlenýshi ıakı aryzdanýshy tarap bolmaǵandyqtan, esep bermegeni úshin uıymdar azyn-aýlaq aıyppul tóleýmen sytylýy ǵajap emes.

«Elimizde qaıyrymdylyq qor­laryn tirkeýmen Ádilet mı­nıstrligi aınalysady. Qor ashý úshin eń aldymen jarǵy, quryltaıshylar shar­ty, jarǵyny bekitý týraly ýáki­lettik orynnyń sheshimi, atqarýshy organdy taǵaıyndaý týraly alqaly organnyń sheshimi jáne memlekettik tirkeý úshin alymnyń bıýdjetke tólengenin rastaıtyn túbirtek tapsyrylady. Tirkelgen qorlardyń tizimin Ashyq derekter portalynan bilýge bolady. Bul portalda el aýmaǵynda tirkelgen barlyq ókildik pen zańdy tulǵa týraly aqparat ashyq túrde jarııalanǵan. Mundaı aqparattar zańdy tulǵalar derekter bazasy arqyly kúnbe-kún jańartylyp turady ári kez kelgen tulǵa úshin qoljetimdi. Eń bas­tysy, azamattar qorǵa habarlasyp, esebin suraýǵa quqyly», deıdi Ádilet mınıstrliginiń ókili Aqmaral Izhanova.

Aqparat kózderine sensek, damy­ǵan elderde qaıyrymdylyq qoryn tirkeý birdi-ekili qujat jınaý­men sheshiletin sharýa emes. Máselen, AQSh-ta qaıyrymdylyq qorlary­nyń jumysyn salyq komıteti­men qatar Federaldy tergeý bıýrosy, bıznes bıýrosy men ishki kirister qyz­meti baqylaıdy. Qytaı, Germa­nııa, Fransııa sekildi alpaýyt elderde de qaıyrymdylyq qorlarynyń qada­my jiti qadaǵalanady.

Sarapshy Merýert Bolatqyzy elimizdegi qorlardan kómek surap kelip, aqshany ózge maqsatqa jum­saı­tyn oqıǵalardyń da jıi tirke­letinin aıtady.

«Qordan kómek suraǵanda, erik­tilerge arnaıy jaldanǵan, turýǵa múldem qolaısyz úıdi ádeıi kór­setip, aıanysh týdyratyn nemese ja­qyndarynan aıyrylǵan keıip tanytatyndar az emes. Otandyq tá­ji­rıbede balasynyń emine dep aqsha jınap, páter nemese kólik satyp al­ǵan faktiler de bar. Qolyna jáshik us­tap, kóshede kómek suraı­tyn­dar da kó­beı­di. Qaıyrymdy­­lyq uıymdary­nyń jumys úderi­­sin bi­lip alǵan soń, óz paıdasyn oılaıtyn­­dar da bola­dy. Aqparat­tyq-sıfr­lyq tehnolo­gııa­ múm­kindigi qaıyrym­dy­lyq­pen aınalysatyndardyń sanyn kó­beıtti. Áleýmettik jelide qaıy­rymdylyqqa shaqyratyn aq­pa­rat­tardan kóz súrinedi. Járdem berem dep alaıaqtardyń qalta­syn qa­lyńdatýyńyz múmkin. Osyndaı oqıǵalardyń jıileýinen halyq qa­ıy­rymdylyq isine kúmánmen qaraı ­bastady. Eń aldymen aqparatty mu­qııat tekserip alǵan abzal. Negizi­­nen, barlyq qaıyrymdylyq qoryn or­­taq bazaǵa tirkeý isi júıeli qolǵa alyn­sa, talaı zańsyzdyqtyń joly bóge­lip, qor jumystary da tııanaqtalar edi. Eń bastysy, bul iste ashyqtyq pen júıelilik kerek», deıdi M.Bolatqyzy.

«Kóp túkirse kól» degendeı, qo­ǵamdaǵy qordalanǵan máselelerdiń túıinin tarqatýǵa qaıyrymdylyq qorlary aýqymdy úles qosyp júr­genin joqqa shyǵara almaımyz. Áleýmettik jeliniń áleýetin tıim­di paıdalanǵan tanymal azamattar muń-muqtajy kóp talaı taǵdyrǵa arasha bolyp júr. Jeke qorlar­dyń kómegimen qanshama otbasynyń bas­pana jyry baıypty sheshimin ta­ýyp jatyr. Jaqsylyqqa negizdelgen ár­bir istiń túpki ózeginde jaqsy úmit jatatynyn eskersek, qoǵamnyń izgi­le­nýi­ne qomaqty úles qosyp júr­gen qaıyrymdylyq qorlarynyń ıgi bas­tamalary qoldaýǵa laıyq. Ýaqyt talabyna saı olardyń jumysyn qa­daǵalaý, qoǵamdyq baqylaýdy kú­sheıtý máselesi de qajet ekenin kórip otyrmyz.

ALMATY