Bizde ınjener mamandyǵy bar ma, joq pa?

Jalpy, búgingi qoǵam umyta bastaǵan ınjener ne kásip? Ol – ǵylymı jańa­lyq­tar­dy ónerkásipke engizip, ómir sapasyn jaqsartýdy kózdeıtin joǵary bilim jáne bilikti kásip. Injener – materıal­dar men qurylǵylardy esepteý ádisterin tereń meńgergen, sony saýatty syzyp, oqı alatyn maman. Sondaı-aq ol – teh­nıkalyq jobalaý jóninde usynys be­rip, ónerkásip, tehnıka, tehnologııa, t.b. nysandar qurylysynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemelerin jasaıtyn, tehnıkalyq qujattardy ázirleıtin, konstrýksııasyn taldaıtyn, iske qosý­­ǵa deıingi jumystaryn retteıtin joǵa­ry ıntellektýaldyq-ınnovasııalyq mamandyq. Injener – qolda bar múm­kin­diktiń tıimdi jańa ádisin eseptep, qa­jetti joba sheshimin tabýshy.

Tarıhyna kelsek, bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda áskerı mehanızmderdi jasaýshylardy «ınjener» dep ataǵan. Keıin ınjener ataǵy jeke adamdarǵa berilgen. Mysaly, mundaı ataqqa áıgili ónertapqysh Leonardo da Vınchı ıe bolǵan. Ol túrli syzbadan bólek súńgýir kostıým, parashıýt, deltaplan, tik­ushaq, projektor, t.b. oılap tapqan. Orta ǵasyrda Iraktan shyqqan ál-Jazarı de ınjener atanǵan. Ol túrik Artyqoǵly áýletiniń saraılary arnap sý soratyn bes mehanızm oılap shyǵarǵan. Onyń eki jaqty porshendi sorǵysh mashınasy mashınajasaý salasynda mańyzdy ról atqardy.

Qaıta órleý dáýirinde Ýılıam Gıl­bert ınjener deńgeıine kóterilip, 1600 jyly «elektr» termıniniń negizin qalady. Al alǵashqy bý qozǵaltqyshy mashınasyn 1698 jyly aǵylshynnyń ınjener-mehanıgi Tomas Saverı jasa­ǵan. Shotland ınjeneri Djeıms Ýott 1768 jyly eń alǵashqy bý mashınasy qýa­tynyń birligi retinde at kúshin engizgen.

HH ǵasyrdyń tanymal ınjenerııa­synda serbtik fızık ári ınjener Nıkola Teslanyń orny bólek. Ol elektr mashınalary qurylymyn damytyp, 24 túrin usynǵan. Jańa kommýtator men regýlıator oılap tapqan. Nemistiń avtoınjeneri Karl Bens 1886 jyly patent alyp, «Mersedes-Bens» avtomobıl zaýytynyń negizin qalaǵan. Reseı-nemis ınjeneri ári fızıgi Borıs fon Iаkobı aıryq­sha elektrqozǵaltqyshty ómirge ákeldi. Fransııa ınjeneri Dızel Rýdolf ishten janatyn qozǵaltqysh jasaǵan. Rýmyn ınjeneri Elısa Zamfıreský – ınjener dárejesin alǵan alǵashqy áıeldiń biri. Ýkraınada týǵan Sergeı Koro­lev – ǵarysh zymyrany negizin qalaýshy konstrýktor.

Qazaq ınjenerlerine kelsek, Túr­kistan avtonomııasy úkimetin basqaryp, Alashordaǵa múshe bolǵan Muhamed­jan Tynyshbaıuly – Sankt-Peterbor Imperatorlyq jol qatynasy ınstıtýtynda oqyǵan tuńǵysh temirjol ın­jeneri. Ol Orta Azııa temir joly qurylysyna kóp jańalyq engizdi. Al áıgili Qanysh Sátbaev – 1926 jyly Tom tehnologııa ınstıtýtyn bitirgen taý-ken ınjener-geologi. Qazaq qyzdarynan shyqqan alǵashqy ınjener-metallýrg Mádına Begalıeva Máskeý ónerkásip akademııasynan qanat qaqqan.

Baký qalasynda Munaı ınstıtýtynda oqyǵan Safı О́tebaev, Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyn bitirgen О́mirhan Baıqońyrov, Harkov ınjenerlik-qurylys ınstıtýtynyń túlegi Tóleýbaı Júnisov, M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti mehanıka-matematıka fakýltetin támamdaǵan О́mirbek Joldasbekov Qazaqstanda atal­ǵan salalardyń kóshbasshy ınjenerleri bolyp, tájirıbelik jáne ǵylymı mektep qalyptastyrdy.

Keńes tusynda respýblıkamyzdyń jetekshi ınjenerleri qatarynda Qazaq­stan basshysy deńgeıine kóterilgen memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuha­med Qonaev ta bar. Ol Máskeý tústi metall ınstıtýtyn bitirip, eleýli ýaqyt taý-ken óndirisi salasynda qyzmet istedi. Keıin «Siz talaı qyzmet atqardy­­ńyz? Sonyń ishinde qaısysyn aty-jóni­ńiz­den soń birinshi turǵanyn qalaı­syz?» dep suraǵanda, qaıratker: «Taý-ken ınje­neri!» dep jaýap beripti.

Mine, osy ustanym ınjener maman­dyǵynyń bılik laýazymynan da joǵary jáne qadirli ekenin kórsetedi.

Sonymen, búgin elimizde ınjener mamandyqtary daıarlana ma? Jurt­tyń bári «Qalaısha daıar­­lan­baıdy?» dep oılaýy múmkin. Biraq qazirgi qol­da­nylymdaǵy mamandyqtar jikte­me­sinde (klassıfıkator) «ınjenerııa jáne ınjenerlik is» ishki baǵyt re­tinde kórsetilgen de, osy saladaǵy maman­dyqtyń bári «Tehnıka ǵylymy jáne tehnologııa» dep júıelengen (bakalavrıatta da, magıstratýrada da, doktoran­týrada da). Iаǵnı búgingi Qazaqstan ýnı­ver­sıtetiniń túlegi «ınjener» dıplomyn alyp shyqpaıdy.

Mysaly, klassıfıkatorda «Inje­nerlik, óńdeý jáne qurylys salalary» degen jalpy baǵytta, al ishteı «In­je­nerııa jáne ınjenerlik is» dep kórse­tilgen baǵytta oqyǵan bakalav­rıat túleginiń alatyn dárejesi – «Tehnıka jáne tehnologııa bakalavry». Sonda «ınjener» aty men zaty qaıda ketti? Saýatty adam ınjenerııa men tehnologııany ajyrata alady dep oılaımyz.

Ras, elimiz tehnıkalyq mamandyq­tarǵa basa nazar aýdaryp, stýdentterge zamanaýı bilim berýge tyrysyp-aq jatyr. Bul úderiste jańa bilim baǵdar­lamalaryn engizý keńinen qol­ǵa alyn­dy. Biraq, ókinishke qa­raı, mem­leket­tegi ǵylymı-tehnıkalyq keshen­­niń da­mýynda ınjenerlik oı, tujy­rym­dama, kózqaras kemshin túsip jat­qany baıqalady. О́ıtkeni naq osy ın­­je­nerlik sala jańa ınnovasııalyq teh­nı­kalarǵa, qyzmetterge, tehnolo­gııalar­ǵa zárý.

Joǵary mektep bitirýshileri tehnı­kalyq, sonyń ishinde ınjenerlik ma­man­dyq almaı otyrǵany bizdi qatty tol­ǵan­dyrady. Munyń sebebi de bar. Qazaq­stan 2010 jyly Eýropalyq jo­ǵary bilim keńistigine enip, Bolon úderisiniń (prosesiniń) múshesi boldy. Osy arqyly otandyq ýnıversıtetter bilim baǵdarlamalaryn «halyqaralyq standartqa» sáıkestendirdi. Iá, biz ózimiz solaı deımiz. Alaıda ozǵan elder úshin ondaı standart – shartty jáne olar «álemdik standart» degen uǵymdy múlde qoldanbaıdy.

Sóıtip, bakalavrıat, magıstratýra bilim baǵdarlamalaryn bitirgen jas maman resmı de, dıplom júzinde de ınjener emes. Bul jerde onyń sapasy týraly áńgime bólek. Al elimizdiń kásiporyndarynda, óndirisinde «ınjener» degen birlik bar jáne osy ınjener mamandyǵyna baıqaý jarııalap jatady. Sonda sala basshylary dıplomynda «ınjener» degen mamandyǵy jazylǵan adamdy qaıdan tappaq? Muny olar qalaı túsindiredi eken?

Osy ózekti máseleniń jalǵyz sheshimi bar. Eger kásibı, sapaly ınjenerlerdi qazir ózimiz daıarlamasaq, bolashaqta shetelden qomaqty qarjyǵa shaqyrý­ǵa májbúr bolamyz. О́kinishtisi, bul máseleni atqarýshy bıliktegi jaýapty azamattar bilmeıdi. Tipti ýnıversıtet basqaryp otyrǵan keıbir rektorlar da túsine bermeıdi. Sebebi olar­dyń kópshiligi ınjener maman­dyǵy­nyń máninen, bastan keship jatqan qıyndyǵynan habarsyz.

Álem osy jaǵdaıǵa qalaı qaraıdy? Mysaly, Amerıka, Qytaı, Reseı sııaqty elder ınjener daıarlaýda joǵary deń­geıli bilim júıesiniń sapasymen tanymal. Olardyń ýnıversıtetteri ınjenerııa salasynda ozyq baǵdarlamalar usynyp, úzilissiz maman ázirlep keledi.

Atap aıtsaq, Amerıka qurama shtat­­­tarynda Massachýsets tehnologııa ýnıver­­sıteti (MIT), Kalıfornııa tehnologııa ýnı­versıteti (Caltech), Stenford ýnıversıteti – álemdegi eń jaqsy ınje­nerlik mektepter. Sonymen qatar AQSh-ta kóp ýnıversıtet ınjenerlik zertteýlerge óte qomaqty qarajat bóledi.

Alyp Qytaı keıingi onjyldyqta joǵary tehnıkalyq bilim salasyna úl­ken ınvestısııa quıyp, Sınhýa ýnıver­sıteti, Beıjiń ýnıversıteti, Shanhaı Szıao Ton ýnıversıteti, t.b. joǵary oqý oryndaryn álemdik ınjenerlik bilimniń bıik deńgeıine jetkizdi.

Kórshi Reseıde ınjenerlik bilim baǵ­darlamalary baıyrǵy dástúrin saq­tap otyr. Túrli qıyndyqqa qaramaı, Máskeý memlekettik ýnıversıteti, Sankt-Peterbor memlekettik polıtehnıka ýnı­versıteti, Máskeý avıasııa ıns­tıtýty, t.b. sapaly ınjener ázirleýmen tanymal.

Álbette, ınjenerlik jáne ǵylymı-tehnıkalyq damýǵa sáıkes osy sala ár kez bilim júıesin úzilissiz jetildirý­ge tıis. Ýnıversıtetterde ınjener daıar­laýdyń negizgi mańyzdy pánderi – «Materıaldar kedergisi» (Sopromat), «Qurylys mehanıkasy», «Syzba geometrııa men ınjenerlik grafıka», t.b.

О́kinishke qaraı, elimizde jyldan-jylǵa osy pánderdiń sapaly oqytý­shylary da, ǵalymdary da azaıyp keledi. Nege? О́ıtkeni burynǵy ınjener mamandaryn ázirleıtin oqý oryndarynyń jańa basshylyǵy jáne mınıstrliktegi bilim baǵdarlamalaryna jaýap beretin qurylymdar osy klassıkalyq pánderdiń mánin jyldan-jylǵa qysqartýmen, oılanbaı «ońtaılandyrýmen» (jabýmen) aınalysqany jasyryn emes...

Muny aıtamyz-aý, ınjenerlik baǵyt pen pánderdiń úılestirýshisi ýnıver­sıtetterdegi dástúrli kafedranyń kóbi jabyldy. Máselen, ınjenerlik maman­dyqtardyń kúretamyry – «Syzba geometrııa» páni bolsa, elimizde «Syzba geometrııasy» kafedralary túgel derlik qysqartyldy. Alysqa barmaıyq, bir ǵana Máskeý temirjol ýnıversıtetinde «Syzba geometrııasy» kafedrasynyń (túrli óndiris baǵyty boıynsha) sany – 7. Al Máskeý taý-ken ýnıversıtetindegi «Syzba geometrııasy» kafedrasynda 100-ge tarta professor, dosent qyzmet isteıdi. Belarýs ulttyq tehnıka­lyq ýnıversıtetinde 30–40 mamannan tura­tyn eki «Syzba geometrııasy» kafedrasy bar. Injenerlik mamandyqtar­dyń asyl arqaýy syndy áıgili «Materıal­dar kedergisi» (Sopromat) kafedralary­nyń da áldeqashan ımany úıirildi. Biz, osy salanyń mamandary, bul «joıý men qurtýdyń» sebebin jaqsy bilemiz, biraq aýyr saldaryna kúni-túni qam jeımiz. Muny jalpaq tilde túsindirsek, «Qazaqstanda saýatty ınjener bolmasyn! Injenerlik dástúr joıylsyn!» degen jaman tileý. Ádilettilik kezeńin­de osyny kóre tura úndemeı qalýdy jaýapsyzdyq sanaımyz.

Injenerlik mamandyqtarda oqyty­latyn basty kýrstarǵa (pánderge) kele­ıik. Eń súbelisi – «Materıaldar keder­gisi» (Sopromat) kóbinese qurylys jáne mashına jasaý salalaryndaǵy bilim baǵdarlamalarynda oqytylady. Ol – materıaldardyń mehanıkalyq qasıetin, áreket kezindegi beriktigin túsi­nýge kómektesetin pán. Qurylymdyq ele­mentterdi jobalaý men baǵalaýdy úıre­tedi. Basty maqsaty – ınjenerler­ge materıaldardyń mehanıkalyq sıpattamalaryn, sonyń ishinde serpindilikti, plastıkalyqty, tozý teorııasyn meń­gertý. Bul kez kelgen ınjenerlik jobada materıaldardy durys tańdaýdy jáne jobalanǵan qurylymnyń senimdiligin qamtamasyz etýdi esepteýin úıretedi.

Kelesi pán – «Qurylys mehanıkasy». Bul – kóbinese qurylys ınjenerııasymen, tehnologııasymen, jobalaý­men aınalysatyn ınjenerlerdi da­ıar­laýda qajet pán. Ol qurylymdyq ele­mentterdiń, atap aıtsaq, baǵandardyń, aralyqtardyń, jabyndardyń meha­nıkalyq qasıetterin bilý men esepteý úshin kerek. Stýdent bul pánnen kúshterdiń áserinen paıda bolatyn ishki erekshelikter men deformasııalardy esepteýdi úırenedi.

«Syzba geometrııasy men ınje­ner­lik grafıka» – ınjenerler úshin óte mańyzdy pánniń biri. Syzba geomet­­­rııasy, birinshiden, keleshek ınje­ner­lerdi keńistikte oılaý qabiletin qalyp­tastyryp, arttyrady. Olardyń krea­tıvti jobalar jasaýy men shyǵarma­shy­lyq áleýetin arttyrady. Ekinshi­den, ólshemderdi, kórneki keskinderdi, geometrııalyq pishinderdi zertteýdi, olardyń arasyndaǵy ınjenerlik tur­ǵylyqty jáne ólshem esepterin she­shý­di jáne túzýler, jazyqtyqtar, bet­ter, ózara qarym-qatynastaryn naqty beı­nelenýdi úıretedi. Sonymen birge ın­jenerlik grafıka vızýaldy aqpa­ratty naqty tehnıkalyq syzbalarǵa aınaldyrýǵa, qurylymdar men mashına bólshekteriniń syzbalaryn durys jáne dál jasaýǵa baýlıdy.

Mine, ınjenerlik bilim baǵdar­lama­lary mamandyǵyna saı osyndaı arnaıy pánderdi de usynyp, stýdentter­diń teorııalyq bilimderin tereńdetip, álemdik jobalar men mindetterdi oryndaýyna múmkindik týǵyzady.

Eń soraqysy, joǵaryda atalǵan pán­derdi qazirgi ýnıversıtetterdiń kóbi bilim baǵdarlamalaryna qospaǵan. Nege? Aıtatyn maman bolmaǵan ba, álde ádeıi «sabotaj» jasalynǵan ba? Mu­nyń basty sebebi – ýnıversıtetter shartty avtonomııaǵa kóship, ınjener mamandardy daıarlaýdyń ortaq saýatty tujyrymdamasyn ázirlemegendikten. Bul kózqaras eldiń ınjenerlik damýy­nyń búgini men erteńine balta shaýyp otyrǵandaı. Osy másele Parlamenttegi depýtattardy jáne salanyń jaýapty qurylymdaryn oılandyrmaǵany qyzyq kórinedi. Áıgili Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtettiń dabyl qaqpaı otyrǵanyna da tańbyz. Aty dardaı Ulttyq ınjenerlik akademııa elimizdegi ınjenerlik joǵary bilimniń jaı-japsarynan, ásirese bilim baǵdarlamalarynyń aty men zatynan, mazmunynan, sapasynan habardar ma eken?..

Bıyl Býrabaıda ótken Ulttyq quryl­taıda ár ǵylym salasy qaýymdastyǵy­nyń (assosıasııasy) qajettigi týraly másele kóterildi. Rasynda, sondaı ortaq uıymnyń joqtyǵynan bizdiń únimiz báseń nemese ózekti pikirimiz tıisti oryndarǵa jetpeıdi.

Sonymen birge bul ózekti másele orta mektepten bastaý alatynyn umytpa­lyq. Qazir mektepte dástúrli «Syzý» páni negizgi pánder qatarynan áldeqashan shyq­qan. Ony kúldibadam «Grafıka jáne jobalaý» ataýyna aýystyrǵan. Alaıda mundaı pándi oqytatyn kásibı dıp­lomdy muǵalim joq. Sebebi elde birde-bir oqý oryn mundaı baǵyt­ta bakalavr, magıstr daıarlamaıdy. Al «Syzý» páni – halyqaralyq tehnıka tili, tehnıka pániniń álippesi. Osylaısha, oqýshylardyń bolashaq ınjener bolamyn degen quqyn shektep, saýatsyzdyqqa qoldan jol ashyp otyrǵanymyzǵa kúıinemiz. Bizdińshe, mektep júıesine ana tili, orys tili, aǵylshyn tili qandaı kerek bolsa, tehnıkalyq til – «Syzý» sondaı kerek. Bul – aksıoma!

Qoryta aıtqanda, Prezıdentimiz eli­mizdegi óndiris pen ónerkásipti kóterýdi mindettep otyrǵan kezeńde joǵary oqý oryndarynyń ınjenerlik bilim baǵdarlamalaryn qaıta qarap, dástúr men jańashyldyqty teń engizýi qajet dep oılaımyz. Ol úshin mynany usynamyz:

Birinshiden, Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi mamandyqtar jikte­me­sine (klassıfıkator) «ınjener» maman­dyǵyn naqty jáne júıeli engizýdi qarastyrǵany jón. Mysaly, qurylys salasy túlegine dıplom bererde «dáreje» degen jerge «qurylys bakalavry» (nemese magıstri), «bilim berý baǵdarlamasy boıynsha» degen tusqa «ınjener isi» deý aqylǵa syıymdy.

Ekinshiden, «ınjener» mamandy­ǵynyń (túrli saladaǵy) bilim baǵdar­lamalaryn (bakalavr, magıstratýra, dok­torantýra) ázirleý maqsatynda AQSh, Qytaı, Reseı ýnıversıtetteri táji­rıbesine súıenip zerttep-zerdeleıtin jumys komıssııasyn qurý kerek.

Úshinshiden, bilim júıesi sabaq­tas­tyǵyn saqtaý jolynda orta bilim júıe­sine klassıkalyq «Syzý» pánin qaıta engizýdi nemese endi ǵana tájirıbege engi­zilgen «Grafıka jáne jobalaý» páni mamandaryn pedagogıkalyq ýnıversıtetterde daıarlaýdy jan-jaqty oılastyrǵan abzal.

Áýez BÁIDIBEKOV,

ınjener, professor, tehnıka ǵylymdarynyń doktory