Aýylda oqýshy nege azaıdy?

Muǵalimniń jamany joq

Árıne, aýyldan qalaǵa kóshken elge tosqaýyl qoıa almaımyz. «Kedeı baı bolsam, baı qudaı bolsam deıdi» degendeı sonaý shalǵaı aýylda turatyndar tym bolmasa aýdan ortalyǵyna qonys aýdarýdy oılaıdy. Al aýdandaǵylardyń kóksegeni – oblys ortalyǵynyń turǵyny ataný. Bolmaǵanda iri qalalardyń mańaıynan oryn tebý. Sondaǵy basty sebep – balasyn durys mektepte oqytý. Osyǵan baılanysty alǵashqy pikirdi kóp jyl bilim salasynda eńbek etip, mektep, aýdandyq bilim bólimin basqarǵan Sharafadın Altynbaevtan suradyq. Qazir Astana qalasynda turatyn ardager aýyldan qalaǵa tartylǵan kóshtiń kóp sebebi bar ekendigin aıtady. Onyń birinshisi – qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy aıyrmashylyq.

«Jalpy, jaman mektep nemese nashar muǵalim degen bolmaıdy. Qazir ınternetten bárin kórip-bilip otyrǵan oqýshy suraǵyna daıyn bolý úshin kez kelgen muǵalim izdenedi. Basty másele – sońǵy kezderi ǵana aıtyla bastaǵan bilim sapasyndaǵy aıyrmashylyqta jatyr. Shalǵaı mekendegi mektepte oqıtyn oqýshy jan-jaqty damýy úshin bilim sapasyn qalamen teńestirý kerek. Qazir osy maqsatta qolǵa alynǵan «Jaıly mektep» bastamasy bul olqylyqty toltyrady degen úmit bar», deıdi ardager.

Mysaly, burynǵy 6-synyp baǵdarlamasynda ­14 labo­ra­torııalyq jumys boldy. Aýyldaǵy balalar osynyń úsh-tórteýinen ári aspaıtyn. О́ıtkeni materıaldyq baza kemshin. Sharafadın Altynbaev osydan 30 jyl buryn aýdan­dyq oqý bóliminiń basshysy kezinde Qazalydaǵy №234 Jabaev mektebinde ádistemelik tájirıbelerdi jınaqtaıtyn kabınetter ashqan kezin eske aldy. Mektep muǵalimderi kanıkýl kezderinde osy ortalyqqa jınalyp, ózderiniń tájirıbesin tolyqtyratyn. Birden tıimdilik tanytqan bastama bul kisi qyzmet aýystyrǵannan keıin jalǵaspaı qalǵan.

Eski mektepten de myqtylar shyqqan

Ardager mekteptiń jańa nemese eskiligi bilim sapasynyń kórsetkishi bola almaıtyndyǵyn aıtyp otyr. Ulttyń betke ustar azamattarynyń deni aýyldaǵy aıadaı mektepten bilim alǵan ǵoı. Bizdiń kemshilik mektep muǵalimin túrli ereje, nusqaýlyqpen baılap-matap tastaıtynymyzda.

«Qazalydaǵy №226 mek­tepti basqarǵan kezimde pán muǵalimderine erkindik berdik. Sol mektepten talaı myqty muǵalimder shyqty. Bilim osha­ǵyndaǵy balalar shahmattan respýblıkalyq deńgeıdegi oıyn­darǵa qatysyp júr. Kóp nárse ózimizge baılanysty. Qazir balalar 1-synyptan eńbekke baýlý sabaǵyn oqıdy. Biraq mektepti bitirgende qolynda sonysyn aıǵaqtaıtyn jarty paraq qaǵazy bolmaıdy. Mysaly, mektepke kirpish, qum túsirip balalardy tas qalaýshy mamandyǵyna baýlýǵa ábden bolady. Osyndaı ádispen sylaqshy daıyndasaq ta qolymyzdan eshkim qaqpas edi. Qyrymbek Kósherbaev Bilim mınıstri bolǵan tusta qabyldaýyna jazylyp, áńgime barysynda osyndaı usynys aıtyp edim. Ol kisi Batys Qazaqstan oblysyn basqarǵan tusta osy tájirıbeni engizipti. Ádistemeni jetildirip, bazany nyǵaıtsaq, mektepten balasyn alyp ketetinder azaıar edi», deıdi aqsaqal.

«Tirek mektepter» aýylǵa súıeý bola ma?

Máselege oraı oblystyq bilim basqarmasyna hat joldadyq. Olardyń jaýabynda aımaqtaǵy 299 memlekettik mekteptiń 231-i­ aýyldyq eldi mekenderde orna­lasqany aıtylypty. Olarda oblys boıynsha mektepte bilim alyp jatqan oqýshylardyń 55,1 paıyzy oqyp jatyr. Biraq bul esepte aýdan ortalyǵyndaǵy mektepter oqýshylary bar ekenin umytpaıyq. Olardy alyp tastasaq shalǵaı eldi meken shákirtteri qatary azaıa túspek.

Basqarmadaǵylar qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy bilim sapasynyń alshaqtyǵyn azaıtý, oqýshylarǵa jaıly ári qaýipsiz orta qalyptastyrý baǵytyndaǵy jumystardy da qamtyp ótipti. Oblystaǵy 12 shaǵyn jınaqty mektepti «Tirek mektepter» jobasyna engizýge arnaıy is-sharalar jospary ázirlenip, olardyń arasynan 3 bilim oshaǵy bekitilgen. Bul rette «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qorynyń Bilim berýdi turaqty damytý qorymen birlese otyryp, «Aýyldyq aımaqtardaǵy tirek mektepterdiń áleýetin damytý» jobasyn júzege asyra bastaǵanyn aıtýymyz kerek. Joba bilim berý sapasyn arttyryp, aýyl mektepterine úzdik pedagogıkalyq tájirıbeler men tıimdi ádistemelerdi transfertteýge jáne tirek mektepterdi qajetti materıaldyq-tehnı­kalyq bazamen qamtamasyz etýge baǵyttalyp otyr.

Budan bólek, Nazarbaev zııatkerlik mektepteriniń «Aýyl­­dyq aımaqtardaǵy tirek mek­tepterdiń áleýetin arttyrý» baǵytyndaǵy bastamasyn aıtýǵa bolady. Aýyl mektepteriniń 9-11-synyp oqýshylaryna arnal­­ǵan respýblıkalyq pándik olımpıadasyna 2023–2024 oqý jylynda qatysqan 51 oqýshynyń 26-sy, bıyl 70 shákirttiń 39-y júldeger atanǵan. «Eń úzdik aýyl mektebi-2024», «Úzdik aýyl mektebiniń oqýshysy-2024» atalymyn ıelengender de bar.

Osydan biraz jyl buryn oblysta 3 mektepke «Aýyl mektebi» jańa bilim berý jobasy engizilgen bolatyn. Qazir osy bastama aıasynda pedagogıkalyq praktıkany jetildirý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartý jáne sıfrlyq resýrstardyń qoljetimdiligin arttyrý arqyly bilim sapasyn kóterý baǵytynda birqatar jumystar júzege asty.

Oblystyq bilim bas­qar­masynyń dereginshe, aýyldyq mektepterdegi 13 984 pedagogtiń 2 728-i pedagog-zertteýshi, al 5019-y sarapshy-pedagog sanatyn jalpy, oblystaǵy pedagog-sheberlerdiń 40 paıyzy aýyl mektepteri muǵalimderiniń úle­sinde bolyp otyr. Sonymen qatar eldi mekenderdegi barlyq bilim uıasy tolyq ınternet jelisimen qamtylǵan.

Basqarma málimeti osylaı deıdi. Degenmen aýyl mektebinde oqıtyndar qatary azaıyp bara jatqanyn jasyra almaımyz. Jaqyn eldi meken­der­­den myń­daǵan bala oblys orta­lyǵyndaǵy mektepterge qatynap júr. Osy­ǵan qaraǵanda burynǵy «Eń jaqsy mektep – úıińe jaqyn mektep» degen ustanym kúshin joıǵan sııaqty.

Aýyldaǵylar eńse tiktesin desek...

О́ńirde aýyl taqyrybyn únemi kóterip júrgen qaıratker Qalqazbek Ájibekovtiń de bul tarapta aıtar pikiri bar. Qarjy salasynyń ardageri osydan biraz buryn óńirde 2020 jyldyń basyndaǵy esep boıynsha oblys halqynyń 44,6% qala, al aýyl-selo turǵyndary 55,4% bolyp otyrǵanyn aıtyp edi. Osy sanattan kenttegilerdi alyp tastasaq, taza aýyldyqtar úlesi 27,2% bolyp shyǵady. Bul 1999 jylǵy sanaqtaǵydan 12,3% tómen, 30 jyl ishinde 24 aýyl jabylyp qalǵan.

Ardager pikirinshe, «Agro­ónerkásiptik keshendi jáne aýyldyq aýmaqtardy damytýdy memlekettik retteý týraly» zańda jergilikti máslıhattar sheshimderimen aýyldyq jerlerde turatyn densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamsyzdandyrý, bilim berý, mádenıet, sport, orman sharýashylyǵy, veterınarııa jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar salalary mamandaryna qarastyrylǵan qoldaýlar tolyq júzege aspaı otyr. Elge barǵan mamandardyń qyzmet atqarýyn yntalandyryp, aýylda kadr turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek.

«Mysaly, qoldanystaǵy zań aıasynda eldi meken­der­diń alshaqtyǵyna, ınfra­qury­lymdarynyń damý deńgeıine qarap, dıfferensıaldy túrde ústeme mólsherin bekitýge bolady. Jaǵdaıy bar aýyldan maman ketpeıdi. Osy arqyly aýyldaǵy biraz salanyń kóshi túzelip, ortalyqtan jaıly meken izdegenderdiń qatary azaıar edi», deıdi qaıratker.

Jergilikti qoǵam belsendisi Murat Balabaı áleýmettik jelide «Aýyldyq aımaqtarǵa qatysty memlekettik saıasat pragmatızm men naryqtyq ekonomıkaǵa negizdelý kerek» degen pikir qaldyrypty. О́zimen habarlasyp, oıyn bilgenimizde taqyrypqa qatysty biraz máseleni tarata aıtty.

Onyń pikirinshe alda aýylda turatyn halyq sany sıreı beredi. Ony toqtata almaımyz. Bul ýrbanızasııanyń jemisi. Jer kólemi bizdikindeı úlken Amerıkada, Aýstralııada, Kana­dada, Jańa Zelandııada aýyl tur­ǵyndary iri sharýa qoja­lyqtary bolyp ómir súredi.

«Ishki jalpy ónimdegi agroónerkásip kesheniniń úlesi nebári 4-5 paıyz aınalasynda. Mundaı kórsetkishpen aýyldyq jerde halyqqa jaqsy ómir jasaý, olarǵa táýir aılyq berý múmkin emestigi belgili. Al aýyldaǵy jastar jaǵy shahar tirshiligin, áleýmettik jeli­degi jaqsy ómirdi qalaıdy. Budan bólek, qalada balany oqytýǵa, damytýǵa múmkindik kóp. Sonymen qatar medısınasy damyǵan, jedel járdem qyzmeti jolǵa qoıylǵan qala egde jastaǵylarǵa da qolaıly. Osy kúni baıqasańyz, eldegi kóp adam zeınetke shyǵyp, ortalyqqa kóshýdi qamdastyryp otyrady. Al joǵary minberlerden «aýyl joıylyp barady» dep urandatatyndardyń deni ul-qyz­daryn aýylǵa turǵyzbaıtyny anyq.

Bizdiń klımattyq jaǵ­daıy­myzǵa sáıkes eginshilik – maý­symdyq kásip. Meniń oıym­­sha, sol úshin ǵana aýylda turý­dyń qajeti joq. Aýyl sharýa­shy­lyǵyn vahtalyq ádiske kóshi­rý­ge bolady, túbi soǵan keledi. Barlyq damyǵan elder osyny bastan keshti. Biz soǵan ýaqtyly ıkemdelýimiz kerek. Halyqtyń aýyldan qalaǵa kóshýi josparly bolýǵa tıis. Stra­te­gııa­lyq qujattarda ­aýyl­­­­da qansha adam turýy kerekti naq­ty­lanýy qa­jet», deıdi ol.

Qoǵam belsendisiniń oıynsha aýyl turǵyndarynyń áleýetin tolyq paıdalanyp, jumsalǵan qarajatty bosqa rásýa etpeýdiń birden-bir joly osy.

«Aýylda oqýshy nege azaıdy?» degen saýaldyń sońy osyndaı úlken máselege ákelip soǵyp otyr. Elden ortalyqqa bet túzegen kósh jalǵasa berse, alda bul suraq talaı márte qaıtalanary anyq.

Qyzylorda