Sáýirdiń sylqym áni, dáýirdiń birtýary

Qazaq mýzyka óneriniń qor­jynyn qaıtalanbas týyndylarymen baıytqan uly tulǵanyń 1 sáýir týǵan kúnine arnalǵan is-shara Jambyl Jabaevtyń ádebı-memorıaldy mýzeıiniń aldyndaǵy jyr alybynyń jáne qazaq dalasyn kúıimen terbegen Halyq qaharmany Nurǵısa Tilendıevtiń eńseli eskertkishteri­ne gúl shoqtaryn qoıyp, rýhtary­­na quran baǵyshtap, taǵzym etýden bas­taldy.

«Nurǵısa Tilendıev – myń jylda bir týatyn tulǵa. Shyǵarmashylyǵyna kóz jú­girtseńiz, 400-den astam án-ro­manstary, odan bólek orkestrge arnalǵan kúı-poe­ma­lary, kúrdeli kólemdi shy­ǵar­malary, sımfonııa, opera-balet janrlaryna da shyǵar­ma jazǵan jan-jaqty, óte talantty kompozıtor. Ne­gizgi mamandyǵy dırıjer bolǵanymen, kúıshiligi, kom­po­zıtorlyǵy tabıǵattyń bergen syıy. Uly daryn ıe­siniń shyǵarmalaryn urpaq­tan-urpaqqa nasıhattaýdy pa­ryzymyz dep bilemiz. Búgin osy maqsatta bir top oqýshy­mdy alyp kelip, dara tulǵanyń rýhyna taǵzym etip jatyrmyz», deıdi T.Júrgenov atyndaǵy respýblıkalyq mýzyka mektebiniń dırektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, kúıshi, kompozıtor Nurken Áshirov.

Mereıtoılyq is-shara Uzynaǵash aýylyndaǵy aýdan­dyq mádenıet úıinde jalǵas­ty. Saltanatty jıynǵa oblys basshylyǵy, zııaly qaýym ókilderi, mádenıet jáne óner qaı­ratkerleri, sondaı-aq jer­gilikti turǵyndar qatys­ty. Abyz aqyn Jambyl men kúıshi, kompozıtor Nur­ǵı­sanyń monologimen bastal­ǵan sahnalyq qoıylym oqý­shylardyń horymen kór­kem­delip, sharanyń mán-mazmu­nyn arttyrdy.

«Barshańyzdy qazaq óne­riniń jaryq juldyzy, kúıshi, dırıjer, Qazaqstannyń halyq ártisi Nurǵısa Tilendıev­tiń 100 jyldyq mereıtoıy­men shyn júrekten quttyq­taımyn! Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «El tarıhyn­da erekshe orny bar tulǵalarǵa qurmet kórsetý – ulttyq biregeıligimizdi ny­­­ǵaı­ta túsedi», dep atap ótken bolatyn. Bul mereıtoı – uly kompozıtordyń shy­ǵar­mashylyǵyn ulyqtap, keıin­gi urpaqqa nasıhattaýdyń jar­qyn kórinisi. IýNESKO deńgeıinde atalyp ótetin bul aıtýly dataǵa oraı, oblysymyzda arnaıy jospar qabyldanyp, halyqaralyq jáne respýblıkalyq deńgeı­degi mádenı is-sharalar uıym­das­tyrylady. Onyń ishinde TÚRKSOI uıymymen bir­lesken jobalar, aýqymdy konsertter, sondaı-aq Ile aýdanynda eńseli eskertkish ornatý, mádenıet oshaqtary­na, kósheler men bilim me­kemelerine Nurǵısa Tilen­­dıevtiń esimin berý jospar­lanǵan. Halqymyzdyń júregi­ne án bolyp engen, rýhyn as­qaq­tat­qan dara perzentiniń murasy máńgi jasaı bermek. Uly tulǵanyń esimi men eńbe­gi keler urpaqqa úlgi bolyp, qazaq óneri órkendeı bersin!» dep izgi tilegin arnaǵan Almaty oblysynyń ákimi Marat Sultanǵazıev mereıtoıdyń qazaq mádenıeti úshin mańyzy zor ekenin aıryqsha atady.

Kúı qalyqtaǵan máde­nı-sazdy jıynda qoǵam qaırat­keri, jazýshy Naǵashy­bek Qapalbekuly sóz alyp, Nurǵı­sa Tilendıevtiń ómir joly men ulttyq mádenıetke qosqan ólsheýsiz eńbegi jóninde jan-jaqty baıandady.

«Ákesi balasynyń keýde­sine «nur quısyn» dep atyn «Nurǵısa» qoıypty. Uly ózenderdiń basy mól­dir bu­laqtardan bastalady. Nuraǵa da batyrlar men aqyn­dar elinde týyp, tıtteıinen jyr­dyń piri Súıinbaı basta­ǵan qara ormandaı aqyn, ánshi, jyraýlardyń án-jyryn, ertedegi qıssa-dastandardy es­tip ósti. Jambyl atanyń tize­sin­de erkeleı otyryp, qart jyraýdyń dombyra qaǵy­syn, jyr áýenin úırendi. Ulyny uly tanıdy, suńqardy suńqar parlap ushqan qanat qaǵysynan, tulpardy tulpar jer tarpyǵan shalqar shabysynan tanıdy. Bes jasyn­da Qaraqystaqtan Almatyǵa kóship kelgen áke-sheshesi jumysqa shyǵyp ketedi de, úıde bala Nurǵısa jalǵyz­dan jalǵyz qalady. Osy kúngi 2-shoıynjol vokzaly turǵan orynda bákene toqal tamnyń ústine shyǵyp alyp, ózi úırengen kúılerin erteden keshke deıin tarta bere­di, tarta beredi. Ári-beri ótken­derdiń arasynda portfel ustaǵan bir kisi ylǵı tyń­dap turady. Sol kisi bir kúni ádeıi burylyp kep, «Júr, balam, men seni oqytaıyn», dep Chaıkovskıı atyndaǵy mektepke alyp keledi. О́jet minezdi 6 jasar bala kıiz qaptan dombyrasyn alyp, ákesiniń «Aqqý» atty kúıin naqyshyna keltirip tartyp beredi. Sóıtip, oqýǵa qabyldanady. Muny ertip ákelgen ataqty akademık Ah­met Jubanov edi», dep eske saldy qoǵam qaıratkeri, jazýshy Naǵashybek Qapalbekuly.

«Ustazdary Ahmet Juba­nov, Muqan Tólebaev, Latıf Hamıdı, Baqytjan Baıqa­da­mov sııaqty qazaq óneri­niń korıfeıleri bala Nurǵı­sa­ny barynsha baptady, ál­derinshe álpeshtedi. О́nerge talpynǵan Nurǵısa 12 jasynda Qurmanǵazy atyndaǵy halyq aspaptar orkestrinde dombyrashy, 14 jasynda shá­kirt-dırıjer boldy. Mek­teptegi orkestrdi basqardy. Respýblıkalyq, búkilodaqtyq saıystarǵa qatysyp, júldeger atandy. Máskeý tórinde de óner kórsetti.

Nurǵısa Tilendıevtiń atyn aspanǵa shyǵaryp, dańqyn álemge tanytqan 1980 jyly ózi uıymdastyryp, kórkemdik jetekshisi bolǵan «Otyrar sazy» orkestri qazaq ónerinde erekshe qubylys boldy. Bul iste ózine udaıy qamqorshy bolyp júrgen Dımash Ah­met­uly Qonaev erekshe qamqor­lyq kórsetti», degen jazýshy Nurǵısa Tilendıev qazaq óneriniń san salasyn, kókjıegin keńeıtken san qyrly surapyl daryn, esh qalypqa syımaıtyn ór talant ekenin atady.

Odan ári shyǵarmashyly­ǵyn tarqatty. «Otyrar sazy» or­kestrine 1999 jyly Tilen­dıev esimi berilse, 2000 jyly akademııalyq ataq berilgenin, Nurǵısa Tilendıev «Altyn taýlar» operasyn, «Dostyq jolymen» baletin, «Orteke» balet-poemasyn, «Meniń Qazaqstanym» kantatasyn, orkestrge arnalǵan «Poema», «Ata tolǵaýy», «Aqsaq qulan», «Aqqý», «Arman», «Mahambet», Kósh-kerýen» poemalary men «Halyq qýanyshy», «Qaırat», «Jeńis saltanaty» atty kiris­pelerdiń, 400-den astam án men romanstyń avtory ekenin tilge tıek etti.

Ǵasyrlyq mereıtoıy IýNESKO kóleminde atalatyn dara tulǵanyń esimi men eńbegi eliniń máńgi júreginde án bop shyrqalyp, kúı bop terbele bermek.

Saltanatty shara sońynda «Súıinbaı sazy» halyqtyq-folklorlyq etnografııalyq ansambliniń ónerpazdary uly kompozıtordyń shyǵarmashy­lyǵynan konserttik baǵdar­lama usynyp, kóptiń qoshe­metine bólendi.

Almaty oblysy,

Jambyl aýdany