– Qaneke, Respýblıkalyq Sattar Erýbaev atyndaǵy jyr múshaırasynda júldeger atanǵanyńyz bar. «Qazaq ádebıeti» gazetterinde jyrlaryńyz jarııalanyp turady. «Dala daryny» kitabyna jınaqtaryńyz engen. Aqyn Ábilda Aımaq kóziniń tirisinde qandaı basylymǵa suhbat berse de, Qanat Saparbaıdan ıaǵnı sizden aqyn retinde úlken úmit kútetinin az aıtpapty.
– «Qurmet» ordeniniń, Halyqaralyq Fızýlı syılyǵynyń ıegeri aqyn Ábilda Aımaq aǵamyzdan bastaǵanyńyz, kóńilge jyly tıdi. Bir suhbatymyzda maǵan aǵynan jarylǵany bar. Respýblıka deńgeıinde ótken qandaı músháıraǵa qatyssam da tek bas júlde alyppyn, mende birinshi, ekinshi oryn degen joq eken, degeni bar-tyn. Ustazymdy maqtap ketti demeńiz, ustazymyzben maqtanamyz. «Maral ıshan» poemasyn jazarda, jaýapkershilikti sezinbegen denemde bir núkte qalmaǵan shyǵar. Sypyra jyraýlarymyzdyń jyrlarynan bastap Jambyl aqynymyzdyń arasyn jol qyldyq. Oı alasyń, shabytyńdy shyńdap, uly kóshtiń ulylyǵyna tańyrqaýdan tanbaısyń. Qazaq poezııasynyń kókpen talasar zańǵary men túpsiz tereńdigi, taý sýyndaı tolassyz aǵysyn álemge qalaı tanytýǵa bolar joldaryn qarastyrasyń. Parsy shaıyry Fırdaýsıdiń Shahnamasyn qos tom qylyp aýdarǵan Turmaǵanbet Iztileýovtiń izderine nazar aýdarasyń. Aqyndarǵa ańsarym qatty aýsa kerek, bir kúni jyr alyby Jambyl aqynnyń eteginde jatyrmyn. Bar meıirim shapaǵatyn tógip qaraıdy. Qalamgerlerdi bilesiz, esil dertim qolymda fotoapparatym bolǵanda ǵoı dep, eń bir asyl ýaqytymdy fotoapparat izdeýmen ótkizip alyppyn.
Maral ıshan poemasy «J» árpimen bastaý alyp, jeti qatarǵa jetkende, bastan aıaq «j» árpinen jazyp shyqsam degen oı keldi. Júz jolǵa jetkizsem qazaq ádebıetinde de, álem ádebıetinde de daralanyp turar týyndylar qataryna ener edi degen oı paıda boldy. Maqsatqa jete alsam, «Qazaq tili» qorynyń baılyǵyn álemge kórsete alar jyr bolatyn edi, degen boljamymda bar. Jeti joldan bastalǵan jyr jorǵa, júz joldan asyp toqtady. Aıtylar ýaqıǵalar kóp. Eki júz jolǵa den qoıdym. Bul belesti de baǵyndyra aldym. Aldaǵy meje bes júz jol, bir kezderi jyr arnasy jańbyrdaı tógilip ketti. Jazyp úlgere almaı, sharshaǵan sátter. Alty júz, jeti júz, myń joldan asyp baryp toqtaǵanyn shamaladym. Toqtaǵany sol, aıtamyn degen oı, Maral ıshannyń keremetteri túgeldeı derlik qamtyldy. Keıbir jerlerin keıinirek kúrdelirek uıqaspen ózgertemin dep oılaǵanmyn. Aqıqatyn aıtaıyn, bir árpinde ornynan qozǵaı almaı qaldym.
– Myń joldan asatyn Maral ıshan dastanyńyz kileń «j» árpimen jazylyp, maǵynasyn joǵaltyp almady ma?
–Maǵynasy men mazmunyna oqyrman baǵasyn berer. Bárin tolyqtaı oqymasamda, jańaǵy suraǵyńyzǵa baılanysty jyrdyń maǵynasyn ólshetkim kelip turǵany.
Jyr etem Maral jaıynda,
Jarqyrar jaryq aı ulǵa,
Jyrymmen qoıǵan munara,
Jeti qat kókke jaıylda,
Jetkizem jurttyń alǵysyn,
Jańǵyrsyn isi qaıyr da,
Jurty úshin soqqan júrekti,
Jurtynan Allam aıyrma,
Jaran ul búgin jarylmaq.
Jasańdar demeý shaıyrǵa.
–Qazaqtyń jaqsylary men jaısańdaryn janyńyzǵa jıyp, batalaryn alyp bastalǵan dastan boldy ǵoı. Dastanyńyz biryńǵaı segiz býynmen jazyldy ma?
–Dastan bólimderge bólinip jazyldy. Biryńǵaı segiz býynnan jazýǵa da bolar edi. Olaı jasamadym. Bólimderge bólip, bir jerleri on býynnan, on bir býynnan da jazyldy. Aqynnyń sheberligi kórinsin degen oıdan týyndasa kerek.
– Maral ıshandy qalaı tanyǵanymyz durys? Shyqqan tegi, balalyq shaǵy men ǵumyryna qysqasha sholý jasap otyrsaq.
– Maral ıshannyń ákesi Qurman Abylaıhannyń batyry ári emshisi. Bir joryqta qolǵa túsken Abylaıhandy Qalden Seren óltirmesten qazaq áıelinen týǵan qos qyzyn Abylaıhanǵa tartý etip, eki el arasyn tatýlastyrǵan jerlerin bylaı baıandadyq.
Qalden Serenniń sheshimi
Jasyn ǵumyrdyń jumbaǵy,
Jas Abylaıdaı tulǵany,
Jaırat dep ishki nápsisi,
Jegideı qajap turǵany.
Jo, joq, qazaqpen jaýlaspa,
Júrek únin de tyńdaǵyń,
Janyńdy tiri qaldyrmas,
Jolbarys tektes qurbanyń.
Jaqynǵa tartsań jaqyndap,
Jarqyrap janar bul baǵyń.
Júırik oılary dál tapty,
Jaman da kórmes mandatty,
Jaınap ta ósken qos qyzyn,
Joralǵy etti salmaqty..
Abylaıhan batyr týady degen qyzdy ózi alyp, Áýlıe týady degen qyzyn Qurmanǵa jar etip qosady. Abylaıhan alǵan qyzdan Naýryzbaı batyr týylsa, Qurman alǵan arýdan Maral ıshan týylady.
Maral balanyń ákesi toǵyz jasynda qaıtys bolady. Han balalary Maralǵa álimjettik jasaýyn toqtatpaıdy.Osy sátterde Maral bala Jam taýyna dáris alýǵa shaqyrǵan Jalań aıaq ıshandy úshinshi ret kórip, bul jaıdy anasyna aıtady. Anasynyń qasıetti adam ekeni joǵaryda aıtyldy. Kóp tosylmaı balasymen О́zbekstanǵa Jam taýyna saparǵa shyǵady. Jyldar boıy júredi. Sońǵy toqtaǵan jeri Syr óńirinde Qulanbaı ıshannyń qonysy bolady. Anasy úı sharýasy tirlikterine jaldansa, bala Maral qozy baǵady. Túnde dáret alýǵa shyqqan baı kókten tógilip turǵan nurdy kózi shalyp, jaqyndap kelip qarasa, balanyń kindiginen shashylǵan nur kókti jalǵapty. Shalqadan jatqan bala tátti uıqyda. Bóriler qozylardy kúzetip otyrǵan tańǵajaıyp jaǵdaı. Baı tańerteń Maral men anasyn qonaq qylyp, jaǵdaılaryn suraıdy. Jam taýynda óziniń de bilim alǵanyn aıtyp, bar jaǵdaıyn jasap, balany oqýǵa ózi jetkizetinin aıtady. Meniń qyzyma úılenesiń dep tosyn syıyn da usynady.
Maral balany qarsy alǵan Jam taýyndaǵy ustaz Jalańaıaq ıshan úsh jyldan beri kútip júrgen shákirtim de keldi dep Maralǵa erekshe yqylasyn tanytady. Basqa shákirtter keshe kelgen balaǵa ustazdyń meıirimdi kózqarasyna qyzǵanyshpen qaraǵany baıqalyp júredi. Osyndaı sátterge tosqaýyl bolǵysy kelgen ustazy, úzilis ýaqytynda, esiktiń kireberis tabaldyryǵyna Quran kitapty jasyra kómip, oqýshylarǵa qońyraý soǵady. Japyrlap, jarysa kelip jatqan balalar oryndaryna jaıǵasa jatqanda, jalǵyz Maral bala tabaldyryqta turyp qalady. Ustazynyń nege tosylyp tursyń degen suraýly júzine, tabaldyryqta «Quran» kitapty qalaı attap ótemin? – depti.
Ustaz da, shákirtter de Maraldyń erekshe qasıetine tánti bolyp, jas Maraldyń keremetteri kúnnen kúnge arta túsedi.
Jam taýynda shákirtterdiń qabiletin tanýǵa ári ashýǵa baǵyttalǵan ár túrli tapsyrmalar beriletin. «Qustaryńdy eshkim kórmeıtin jerde soıyp kelińder» degen tapsyrmada, Maral ǵana Allanyń kórmeıtin jeri joq dep qusyn soımaı tiri ákelip, jeńimpaz atanady.
Maral jigit oqýyn támamdap joldastarymen eline shyǵady. Jol - jónekeı bir baıdyń aýlyna kezigedi. Baıdyń kelini syrqat eken. Emdetpegen emshi, kórsetpegen táýip qalmapty. Baı jastardyń kıimderine qarap, aralaryńda táýip bar ma? dep suraýly júzben qaraıdy. Joldastary Maralǵa arqa súıep:
Jaratqan qabyl alyp duǵańyzdy,
Jaıdan jaı keltirmepti myna bizdi,
Janǵa medet beretin árbir demi,
Joldapty Maralyndaı tiri ańyzdy.
Jaıylǵan alaqany bos qaıtpaǵan,
Jan joq-aý saharada budan izgi, –
dep Maraldyń daralyǵyn baıǵa pash etedi. Salǵan demi keri ketpeı, baıdyń kelini aıaǵyna turyp, dán rıza bolǵan baı Maral jigitke báıge bermes sary baýyr tulparyn syıǵa tartady. Maral jigit alǵan alǵashqy syılyǵyn ustazy Jalań aıaq ıshanǵa ataıdy.
Maral balanyń jomarttyǵyna razy bolǵan Jalań aıaq ıshan Sary baýyr tulpardy Maraldyń ózine qaıta mingizip, batasyn berip, shyǵaryp salady.
Maral ıshannyń taǵy bir keremeti kóktem aılarynda Syr sýy ótkel bermeı qatty tasynyp jatqan sátterdiń birinde, artynan ergen nókerlerine kózderińdi jumyp maǵan erińder dep, tolqyǵan aǵysqa jylqylarynyń tuıaǵy ǵana batyp jelip ótip ketse, ekinshi tasqyn sýda Syr sýyn qaq aıyryp, saǵymdaı ótip ketkeni de jyrymyzǵa endi.
Maral ıshannyń ataq-dańqy aspandap ketkeni, patshadan shen-shekpen alǵan Bekterge unamaıdy. Qalaı da súrindirýdiń joldaryn qarastyryp, aldaryna aldyryp: – Sen, sıqyrshy jádigóı bolsań, janyp ketesiń. Shyn máninde áýlıe bolsań tiri qalasyń. Astyńa qyryq tomar sekseýilge ot qoıamyz, bul synaqqa qalaı qaraısyń? – degen saýal qoıady. Sonda áýlıe saspastan ottyń ishine kiredi. Namurudtyń otynan janbaı shyqqan Ybyraıym sekildi Maral ıshan da halyqqa qudanyń qudiretin, áýlıeniń keremetin kórsetedi.
Qatal synaqtardan súrinbeı ótken Maraldyń aty jer-jerlerge jelmen de tarap jatady. Arqadan arnaıy baılar kelip, Maraldyń úıine qonaq bolyp, keremetin kórsetýin suraıdy. Maral únsiz basyn shulǵyp, qoıady.
Maral qonaqtaryn shyǵaryp salyp kele jatyp, beleske jetkende kórset degen keremetterińizdi kórseteıin dep jeńderin kókke sermep jiberedi. Aspannan kóringen ajdahalar men adamnyń záresin ushyrar daýystardan qonaqtar attarynan qulap, Maraldan jansaýǵa suraıdy.
Arqadan arnaıy at terletip kelgen baı manaptar Maraldyń kórsetken keremetterin eske alýdyń ózinen júreksinip ótken eken. Maraldyń keremeti patshadan shekpen alǵan bekterdiń ishin qyz - qyz qaınatýyn qoımaıdy. Kóshte-kósh, - dep qıqý salǵan shekpendige, Maral sońǵy eskertýinde, - endi qoımasań túngi on ekide atamyn, - dep jaýap qaıyrady. Baı kúzetti kúsheıtip, qapersiz jatady. Aıtqanyndaı túngi on ekide baıdyń jan-daýsy shyǵyp, tóseginen qulap túsedi. Jambasyn kótere almaı, bul istiń Maraldan bolǵanyn birden bilip, boz bıesin alyp, Maralǵa apartady.
Bul jerde Maral ıshannyń ilimniń keremetimen tylsymnan oq atyp, baıdy jaraqattaýy, bizder úshin jumbaq kúıinde qala beredi.
Patsha úkimeti «Sibir qyrǵyzdarynyń qazaqtarynyń Ýstavy negizinde qazaqtardy eriksiz shoqyndyra bastaǵanda, Maral ıshan «Ǵazaýat» soǵysyn ashyp, patshany raıynan qaıtaratyn tusyn kórsetpýge bolmas. Búkil qazaqty kúshtep shoqyndyrýdan aman alyp qalǵan Maral ıshannyń erligi, ısi musylmannyń has batyry dep aıtsaq ta laıyqty.
– Qaneke shyǵarmashylyq jolyndaǵy aldaǵy josparlaryńyz týraly aıtyp ótseńiz?
– Qostanaı qalasyndaǵy «Maral ıshan» babamyzdyń meshitiniń ashylýy saltanatyna Syr óńiriniń týmasy Maral ıshan medresesi men Qal-Muhammed meshitin turǵyzǵan Murat qajy Toqpanuly ekeýmiz dastandy myń dana kitap qylyp shyǵaryp, asqa jıylǵan halyqqa shashý retinde tabystadyq.
«Qazaqtaný» ınstıtýtynyń dırektory, «Qazaqtaný» jýrnalynyń bas redaktory Baqtybaı myrza: «Gınester rekordy kitabynan oıyp turyp oryn alatyn týyndy» elý jyldyq qyzmetimde qazaq ádebıetinde de, álem ádebıetinde kezdestirmegen tyń jańalyq» degen sózderi, áli de alda kóp jumystar jasaý qajettigin ańǵartty.
Maral ıshandy jazyp bolǵanda Syr óńirine aty jaqsy tanylǵan «Oqshy ata» jaıynda ekinshi dastandy bitirdim. Seksen bes shýmaqtan «T» árpimen jazylǵan týyndymyz da, qalyń oqyrmanyn tabady degen pikirdemiz.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken –
Ánýar JUMAShBAI,
«Egemen Qazaqstan»
