Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL ,«EQ»
Atyrabyn tolaıym túrki taıpalary mekendegen, solardyń folklorynyń negizinde alǵashqy jazba tolqyndar qalyptalǵan HVI ǵasyrdan bastaý alatyn Qazaqstan ádebıeti mıfologııalyq bolmys-elestiń ǵajap súgiretterin jaıyp salatyn túrki tilderindegi ejelgi epostardan bastap – abyz Abaıǵa, asyltek Shoqan Ýálıhanovqa, aıbyndy hám aıdyndy Oljas Súleımenovke deıin álemge kóp-kóp sárýar kúnshýaq syılady.
Qazaqstannyń sóz óneriniń ǵaryshtyq sańlaqtary tobynda Ábish Kekilbaev shoqjuldyzy erekshe jarqyrap, tulǵalanyp, tuǵyrlanyp kórinedi: odan taraǵan sáýleler halyqaralyq yqpal qýatyna ıe; klassıktiń kóptegen shyǵarmasy basqa tilderge aýdarylyp, oqyrmandardyń aqyl-oıy men jan-júrekterin baýrap alyp jatyr... Kekilbaev qaınary sarqylmaıdy: ol quddy kez kelgen ulttyq nusqadaǵy sııaqty, Sózde aıshyqtalǵan, Sózben keskindelgen qazaq halqynyń ámbebap shyǵarmashylyq jumbaǵyn sheship anyqtaǵan, ámse týǵan jerdiń kesteli órnekterine ólerdeı ǵashyq qara sózdiń oıshyly jáne máıekti tildiń aqyny.
Kekilbaev-fılosof adamnyń shyǵý tegi týraly, tildiń tótenshe qyzmeti jaıynda tolǵandy – óıtkeni biz týǵannan keıin tánı qurylysqa ǵana emes, tildik qubylysqa da – ulttyń qalyptasý tylsymyna jáne halyqtyń qareketi men damýyn aıqyndaǵan tildik júıeni taný quraly retindegi ádebıettanýdyń mańyzyna shym bata boılaımyz... Ol osy oraıda ádebı-tarıhı, fılologııalyq hám fılosofııalyq oı ormandaryn mise tutpaı, ózindik jan-jaqty kól-kósir týma darynymen qoǵamdyq jáne saıası ómirge alapat qýatpen ekpindeı kirdi.
Basshylyq óneriniń ólshemin de Kekilbaev sóz qupııalarynan, olardyń ushtasýynan, qajý bilmes qaýqarly tetikterinen áste kem tanyp bilmedi.
Sonymen, bizdiń aldymyzda – mádenıettiń jaryq shuǵylasy Á.Kekilbaevqa arnalǵan tolymdy traktat; taǵdyr-talaıy men shyǵarmashylyǵy týyp-ósken ulttyq topyraǵymen de, Reseımen de tyǵyz baılanysa órilgen Saýytbek Abdrahmanov kóńilge qonymdy mashyq-mánermen bıpazdap oryndap shyqqan traktat. «Quran jáne Pýshkın» – onyń eleýli eńbekteriniń biri osylaı atalady: Qurannyń arsydaǵy seńgiri men Pýshkınniń aqyndyq tókpesi birqatar úılesimder, ishki ot, Shyǵysqa arnalǵan Pýshkın shyǵarmalary arqyly názik jymdasyp baılanysady.
Abdrahmanov pýshkınıstıka salasynda kóp sharýa tyndyrdy, klassıktiń ómirin tirnektep ári sonshalyqty aıalap izerleı júrip, basqa zertteýshilerdiń nazarynan tys qalǵan reńkterdi jáne tutas taqyryptardy taýyp otyrdy, bul rette ol, álbette, qandaı nur shashqan shuǵylaly bolsa da, bir esimmen shektelip qalmady; ol Abaı haqynda, poetıkalyq aýdarma haqynda, ártúrli avtorlar týyndylarynda kórinis tapqan memlekettilik mejeleri jaıynda jazdy.
Al endi minekı – qazaq sóziniń klassıgi Á.Kekilbaevqa arnalǵan ketpekteı keremet tom, aqyl-oıdyń máýeli baqshasy aldymyzǵa tartylyp otyr.
Árıne, abyzdyń shyǵarmashylyǵy barynsha jan-jaqty, alýan sıpatta zerdelenýge tıis. Munda bir ǵana qyryn tańdap, sonymen shektelý óte qıyn.
Abdrahmanov bárin baıyppen baıandaıdy – Kekilbaevtyń kóptegen shyǵarmasynda jarqyn parasat kúıindeı tógilgen úılesimdilikke jeteleıtin, júıkege tıer qaıyrymdardy qaıtaryp tastaıtyn, alqyndyrmaı alǵa bastaıtyn sóz tizbegi baısal aǵady.
Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bul tomdy «Kemeńgerlik kókjıegi» dep ataǵan alǵy sózimen ashyp, alqaǵanyn atap ótken lázim.
Adamdyq qaınarlardaǵy, álde sózdegi, tarıhtaǵy tereńdikke boılaýǵa qabiletti aqyl-parasat; jan dúnıeńdi artyq qumarlyq bılep almas úshin, ony syzyp tastap, meıirim men aqsúıek bekzattyq sharpymas úshin qajetti momyndyq; ámse, tipten ... zııatkerlik materıaldy qaıtkende de usynýǵa qajetti ózgeshe sheberlik – mine, keń baıtaq kekilbaevtyq kókjıekter osylar. Osynyń bári ushtasyp, jınaqtala kele, Kekilbaevqa sonshalyqty tán danalyq uǵymyn aıshyqtaıdy.
Abdrahmanov kitabynyń taraýlarǵa bólinýi de kóńilge qonymdy. Solardyń birinshisi – «Neıscherpaemyı» óz taǵdyr jolynyń Kekilbaev taǵdyrymen qıylysýy jaıynda baıypty baıandaı kele, sonaý 1974 jyly Memlekettik kınokomıtetke jumysqa ornalasýynan bastalǵan araqatynastaryn sabaqtastyra jiptiktep, avtordyń shyǵarmashylyq áleminen de habar beredi.
Abdrahmanov Kekilbaevtyń aqyndyq talantyn da az-kem sıpaı qamshylap ótedi, osy «sıpaı qamshylaýdyń» ózi oqyrman júreginen ystyq yqylas ottaryn ushqyndataryna kámil senimdimin. Sebebi oryssha jolma-jol aýdarmasy keltirilgen shýmaqtar óńdeýdi esh qajet etpeıdi, nárli, kórkem, máıekti shyǵarma. (Biz bul arada túpnusqany usynaıyq – aýdarmashy)
«Qýantty bizdi sol kúni
Sábıdiń tuńǵysh ashy úni.
Jylatty bizdi sol kúni
Pochtashynyń qapshyǵy.
Kóńildi kóktem qushyp qap,
Ajyratty qys qaıta.
Túske deıin quttyqtap,
Bata oqydy el tús qaıta».
Sezim kúıleri, ómir órnekteri kúmis sáýlelerin shashyp, jarqyraǵan jaryǵy shýmaqtardy shýaqtandyra túsedi.
Taraýlardyń ózekteı ótkir ataýlarynyń biri – «Mádenıet máıegi»... Eshqandaı toqmeıilsý raıy joq: qoǵamnyń qatparlanyp jiktelýi de, áke men bala arasyndaǵy daý-sharlar da, halyq topyraǵyn nárlendiretin mádenıet ózenderiniń, ókinishke qaraı, qurǵap tartylýy da – sonyń bári bulyńǵyr-buldyr shyndyq álemine sáıkes qarastyrylady.
Sodan da – Kekilbaev beınesine júgingende kez kelgen nasyrǵa shabar qýys keýde, bos berekesizdikke onyń somdaǵaı dúnıetanymy qısyndy túrde qarsy qoıylady: «Qalamgerdiń jazǵandarynda mádenıet eshqashan tar aıada qarastyrylmaıdy». «Bıik talǵamsyz bıik parasat joq. Al bıik parasat – úlken jaýapkershilik. Búgingi úlken ózgerister onsyz júzege asa almaıdy. Rýhanı bedersizdik saıası táýelsizdikti de tárk etedi. Toıǵan toǵysharlyqqa halyqtyń, adamnyń azattyǵy emes, nápsiniń azattyǵy kerek».
Kekilbaev sóziniń kemeldigin aıqyndaǵan danalyq osylaı deıdi.
Adam túp-teginiń dúnıege násildik-ulttyq turǵydan sińisýin zerdelegen paıymnyń qýaty asa zor: «Násilder arǵy tegi bir adamdardyń ǵasyrlar boıy belgili bir tarıhı-geografııalyq aıada taban aýdarmaı ómir súrýi arqasynda qalyptasqan morfologııalyq jáne fızıologııalyq túzilimder negizinde paıda bolǵan».
Abdrahmanov klassıktiń taǵdyr-talaıyna meılinshe iltıpatty; onyń ulaǵattylyǵy týraly kýrstasy Muhtar Maǵaýınniń pikirlerinen bastap Qasym-Jomart Toqaevtyń tolymdy baǵalaryna deıingi kóptegen ártúrli aıǵaqtardy keltiredi; jarqyn boıaýlar basym shyqqan alýan pikirlerdiń toǵysy quddy osynaý biregeı tulǵanyń aınalasynda áldebir shýaqty óris týdyrǵandaı.
Kitaptyń jeke taraýynda arnaıy toqtalyp, jan-jaqty qamtylǵandaı, ana tiliniń janashyry bolǵan Á. Kekilbaev til ulttyń basty daralyq ereksheligi ekenin túsinip, tildiń, áıtkenmen, adamzatqa beımálimdeý shyǵý tegine erekshe kóńil bóldi.
Soǵan qaramastan...
О́ziniń oı-tolǵanystaryn injildik, kóne ósıet zamandarynan tartyp, dúnıede bolǵan tilderdiń sanyn taldaı kele, Kekilbaev «burynǵy ústem tilder ekspansııasynyń áli kúnge bórki daǵaradaı ekenin, mundaı jaǵdaıda qalǵan tilderdiń birte-birte qoldanystan shyǵyp ketý qaýpi óte-móte zor ekenin» aıtady.
Iá, bul arada oı dińin toltyratyn shyryny mol, beıneler áýeni áýelegen til baqshasynyń gúldenýi qajet. О́ıtkeni barlyq múmkin bolǵan mán-maǵynalar sımfonııasyn túzildirgen adamzattyń tamyr-tegi tilden de bastaý alady.
Jazýshynyń óziniń shyǵarmalary da – «Ańyzdyń aqyry» romany da, «Kúı», «Qus qanaty», «Hansha darııa hıkaıasy», «Shyńyraý», «Báseke» hıkaıattary da osyndaı boldy. Ol adamdaǵy jaqsy ataýlynyń bastaýyndaı tunyqqa baǵdar ustap, adam janynyń shyńyraýlaryna úńildi. Aıtalyq, qazaq halqynyń HVIII ǵasyrdaǵy tolaǵaı tulǵasy týraly «Abylaı han» tarıhı-kósemsózdik dramasyn dúnıege keltirip, tarıh tuńǵıyǵyna boılady... Dalanyń uly bahadúrleriniń izgilikti izderin tarıh shańdaǵy jasyra almaıdy.
Kekilbaev alǵan «Tarıh taǵylymy» týraly, boıǵa sińirip, paıymdalǵan hám alapat qalamgerlik sheberlikpen prozalyq shyǵarmalardyń qataryna kirgizilgen taǵylymdar týraly arnaıy taraý baıandaıdy.
Ol myqty tarıhshy bolar edi, biraq tarıhı paıym-tolǵanystaryn tildiń kórkem shuraıyn paıdalana otyryp jetkizýdi murat tutty. Sebebi kórkemdik muratty árqashan bárinen de joǵary qoıdy.
Abdrahmanov kitabynyń sońǵy taraýy – «О́lke órnegi» ádemi órilgen. Týǵan ólke! – árbir aıaýly júrekte qasıetti dám-tuzdaı, ázız anadaı aıalanatyn jyly sózder.
Kekilbaev tipti ájeptáýir qarjylyq múmkindikteri bar adamdardyń, keı-keıde, tamyr-tekteri de, aspany da ıgilikti ónege órnektep, tylsymdy túrde ushtasatyn týǵan jerdi zerttep zerdeleýge qulyqsyzdyǵyna nalıdy.
Jazýshynyń jan-júregindegi asyldary týraly oı-tolǵanystary sopylardyń dúnıetanymy sııaqty keń baıtaq. Osynaý danalardyń esim-soılaryn óz jadynyń qupııa qabattarynda jańǵyrta bilgen ol solar jaıly da tolǵanady. Bul arada tarıh naqty aqıqatpen, qazirgi zamanmen ushtasady. Árıne, munyń bári shartty uǵymdar – ýaqyt jyldamdyǵy barshamyzǵa belgili. Biraq ádebıet, ásirese, oımen nárlengen hám tańdaýly sózdermen saralanǵan ádebıet asa mańyzdyny asqaqtatýdyń eń jaqsy amaly...
Sonymen, «Korıfeı» tomy qolymyzda. Saýytbek Abdrahmanovtyń Ábish Kekilbaev haqyndaǵy tolǵamdy traktaty; ómir boıy jalǵasqan adamı erliktiń mán-maǵynasyna toly kitap; tarıhı tulǵany ulyqtaýǵa jáne bizdiń ortaq mádenıetimizge qyzmet etýshi kitap.
Aýdarǵan
Qorǵanbek AMANJOL
