Qazaq ózin yqylym zamandardan beri «qazaq» dep ataǵan. Ejelden qarym-qatynas jasaǵan, aralas-quralas bolǵan alys-jaqyn elderge de solaı tanylǵan. Sondyqtan resmı qujattarda «kırgız», «kırgız-kaısak» dep jańylys jazylǵan zamandarda kózi ashyq, kókiregi oıaý, jurtyn azattyqqa bastaǵan ult zııalylary (Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, E.Buırın, t.b.) bul qatelikti túzetý qajettigine nazar aýdarǵan. Qajyrly áreketten keıin ádilet ornap, maqsat júzege asty. Bul rette S.Seıfýllın, S.Qojanuly, S.Sádýaqasuly, S.Meńdeshuly, J.Myńbaıuly, N.Nurmaquly sekildi memleket qaıratkerleriniń eńbegi erekshe.
Biraq saıası jaǵynan sheshimin tapqan másele til turǵysynan týyndaǵan qolaısyzdyqqa dýshar qyldy. Naqty aıtqanda, orys tilinde «qazaq» sózi – «kazak», al «Qazaqstan» ataýy «Kazakstan» dep jazylyp, tek 1936 jyly Qazaqstan Úkimetiniń qaýlysymen «kazah», «Kazahstan» dep ózgertildi. Bizdińshe, respýblıkamyzdyń aǵylshyn tilindegi Kazakhstan ataýy ana tilimiz emes, basqa tildegi nusqasy arqyly qalyptasqan bolsa kerek. Bul Kazakh sózine de qatysty.
Ulttyq táýelsizdigin alyp, halyqaralyq qaýymdastyqqa múshe bolǵaly beri elimizdiń syrtqy baılanysynda aǵylshyn tiliniń mańyzy artty. Osy oraıda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2016 jylǵy 2 qarasha kúni Twitter (qazirgi X) áleýmettik jelisindegi jeke paraqshasynda: «V anglııskıı versıı QAZAQSTAN bolee tochno otrajaet sýt nashego gosýdarstva, nejelı KAZAKHSTAN. – Aǵylshyn tilinde QAZAQSTAN elimizdiń ulttyq negizin durys kórsetpek», dep jazǵany oıǵa oralady. Ári qaraı 2017 jyldyń 30 tamyzyndaǵy jazbasynda: «Memleketimizdiń aty belgili telearnada QAZAQSTAN dep jazylatyn boldy. Sátti is. Laıym bolǵaı», degen izgi tilegin bildiripti. Búginde respýblıkamyzdyń bas basylymynyń aty EGEMEN QAZAQSTAN dep jazylatyny sol bastamanyń jalǵasy dep oılaımyz.
Álemdik tájirıbege júginsek, keıingi ýaqytta birqatar memleket ózderiniń aǵylshyn tilindegi ataýlaryna ózgeris engizgen. Mysaly, baýyrlas túrik halqy respýblıkasynyń aty aǵylshyn tilinde burynǵydaı TURKEY emes, endi óz tilindegi ataýǵa sáıkes TURKIYE dep jazylatyn boldy. HOLLAND atalyp kelgen memleket resmı túrde NETHERLANDS bolyp ózgerdi. Alysqa barmaı-aq, kórshi Reseı Federasııasy quramyndaǵy IаKÝTIIа resmı túrde SAHA RESPÝBLIKASY, al TÝVA bolsa TYVA RESPÝBLIKASY atandy.
Aǵylshyn tiline júırik qazaq jastary qazir óz esimderindegi «q» dybysyn «kh» arqyly emes, «q» arqyly tańbalap júr: Qasym – Qasym, Qaırat – Qairat, Qymbat – Qymbat, t.b. Aǵylshyn tili – sózderdiń jazylýy men aıtylýynda aıyrmashylyqtar bolǵanymen, óte baı jáne ıkemdi til. Máselen, onda basqa tilden engen sózderdi sol túpnusqadaǵy qalpynda dybystap paıdalaný tájirıbesi bar.
Qoryta aıtqanda, Prezıdent Q.Toqaev jazǵandaı, «elimizdiń ulttyq negizin durys kórsetpek» úshin táýelsiz memleketimizdiń aty aǵylshyn tilinde QAZAQSTAN bolyp jazylsa, Qazaqstannyń mártebesin arttyra túsetin ıgilikti qadam bolar edi degen pikirdemiz.
Amantaı ShÁRIP,
UǴA akademıgi
