Araǵa birneshe kún salyp, ol ótinishimdi oryndady. Poshtama sonaý Pragadan kelip túsken hatty qaz-qalpynda aýdaryp, oqyrmanǵa usynyp otyrmyn. «Germanııada nelikten Raqymjan Qoshqarbaevty eshkim bilmeıdi?» degen taqyryptaǵy jazbanyń uzyn-yrǵasy mynadaı:
«Bir jyl buryn Almatynyń shet jaǵyndaǵy dámhanada otyrǵanymda, bir qart kisi maǵan «Raqymjan Qoshqarbaevty bilesiń be?» degen suraq qoıdy. Men basymdy shaıqadym. Shyndyǵynda, bul esimdi buryn estimegen edim. Qoshqarbaev – Qyzyl armııanyń qataryndaǵy qazaq leıtenanty. 1945 jyldyń 30 sáýirinde, oq jaýdyrǵan shaıqas kezinde, ol Reıhstagqa birinshi bolyp Jeńis jalaýyn qadady. Bul qoıylym úshin emes, shyn máninde bolǵan jaǵdaı. Ol kezde Raqymjan nebári 21 jasta edi. Ol fashızmdi jeńýdiń, soǵystyń aıaqtalǵanynyń belgisin kórsetý úshin óz ómirin qaýipke tikken.
Alaıda onyń erligi týraly jetkilikti aıtylmady. KSRO-da únsizdik jaılady, sebebi Stalınniń kezinde onyń ákesine «halyq jaýy» degen aıyp taǵylǵan bolatyn. Germanııada da bul esim atalmaıdy. О́ıtkeni bul elde jady tek bir ǵana qutqarýshyny dáripteýge beıim: ol – Reseı. Jyl saıyn Berlınde 8 mamyr – «Eýropadaǵy Jeńis kúni» qarsańynda «Merekeni reseıliktermen birge eske alý durys pa?» degen pikirtalas týyndaıdy. Bul – óte shekteýli kózqaras. Sebebi nasıstik Germanııany tek Reseıdiń emes, búkil Keńes odaǵynyń jeńisi, qazaq, ýkraın, grýzın, ózbek, belorýs sııaqty ondaǵan ult ókilderinen quralǵan alyp áskerdiń jetistigi.
Mıllıondaǵan adam soǵysqa qatysty, sondaı sanaqtaǵy adam qaza tapty. Biraq olardyń esimderi umytylyp ketti, jadydan óshirildi. Sebebi olar ne reseılik, ne batystyq ultshyl qaharmandyq baıanǵa syımaıdy. 1945 jylǵy Jeńis – Reseıdiń ǵana jeńisi emes edi. Bul – Keńes halqynyń ortaq erligi bolatyn. On besten astam respýblıka óz ul-qyzdaryn maıdanǵa attandyrdy. Alaıda Batys áleminiń búgingi baıandaýynda bul tarıh bir ǵana adamǵa telinip ketken. Biz osy arqyly tek shyndyqty burmalap qana qoımaı, ózimiz qarsy shyǵyp júrgen úgit-nasıhattyń dál ózin qaıtalap júrmiz.
Keıin Berlındegi Karlshorst aýdanynda ornalasqan German-Reseı mýzeıine bardym – bul jerde nasıstik Germanııa odaqtastar aldynda resmı túrde tize búkken. Sondaǵy qyzmetkerlerden: «Sizderde Qoshqarbaev jaıynda derekter bar ma?», dep suradym. Birneshe kúnnen keıin olar onyń kúndeligin taýyp berdi. Sonymen qatar «Frontovık» tize búktirý atty áskerı gazettegi eski, myjylǵan bir maqalany da qosa berdi. Onyń ómirbaıanynyń qazaqsha basylymy Berlın qabyrǵasy qulaǵannan keıin qoqysqa tastalǵan eken. Sebebi ol jańa postkeńestik baıandaýǵa saı kelmeıtin. Sondyqtan umyt qalǵan.
Al biz Germanııada áli kúnge deıin «Reseıliktermen birge eske alý kúnin ótkizý áli de tyıym ba?» degen taqyryptaǵy maqalalardy oqımyz («Der Spiegel», 2025 jyly 17 sáýir). Taǵy da barlyǵy Reseı aınalasynda órbıdi. Bylaısha aıtqanda, azat etý júgin tek bir ult kótergendeı bolyp elesteıdi. Qalǵan ulttardyń qurbandyǵy qosymsha derek qana sekildi. Beıne Qoshqarbaev Reıhstagqa tý tikpegendeı.
Bul – jaı ǵana tarıhı soqyrlyq emes. Bul degenimiz – moraldyq sátsizdik. Keńes jeńisin tek Reseıge telý arqyly biz Qoshqarbaevty 1945 jyly umyt qaldyrǵan sol baıaǵy saıasattyń ózin jalǵastyryp otyrmyz. Biz Ortalyq Azııa, Kavkaz ben Shyǵys Eýropadan shyqqan mıllıondaǵan jaýyngerdi qalaı umyt qaldyramyz? Biz san qyrly tarıhty jalǵyz ǵana etnoulttyq mıfke aınaldyrmaǵanymyz jón. Al mundaı kózqaras – bar turǵan násilshildik.
Eger Germanııa tarıhı jadyny shyn máninde qurmettegisi kelse, onda Raqymjan Qoshqarbaev sııaqty esimderdi este ustaýy kerek. Jertólelerde shań basyp jatqan kúndelikterdi, nazardan tys qalǵan ómirbaıandardy umytpaýymyz qajet. Sonaý Almatydaǵy bir kafede sol bir qarııa sybyrlap aıtyp bergen shyndyqty eskergen durys. Eske alý – tarıh únin óshirgisi kelgen daýystarǵa ádildikpen qaraý».
Men osy jazbany ashyp oqyp otyryp, jańa da jas urpaqtyń kózqarasynyń, oıy men ádildikke degen ustanymynyń eshbir shet-shekaramen shektelmeıtinine kózim jetti. Áıtpese nemis balasy qan-josa jyldarda alystaǵy bir qazaq batyrynyń týǵan eliniń tańdaýly ǵımaratyna tý tikkenin maqtanyshpen aıtyp, onyń kózsiz erligine qoǵamnan ádildik surar ma edi?
