Smaǵul sapasy

Eń birinshi, S.Sadýaqasuly – saıası qaıratker. Bul baǵyt­ta ol bolshevıktik saıası platformada júrip-aq jańa elshil­dik, áleýmettik-ekonomıkalyq, mádenı izdenisterdi, jobalardy júzege asyrýǵa bolatynyn dáleldeı aldy. Smaǵul Sadýa­qasulynyń saıası tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeri deńgeıindegi eńbegin álemdik saıası reformatorlarmen parallel júrgizip qaraýǵa bolady.

Mysaly, S.Sadýaqasuly «Qazaq kooperasııasy, sharýashy­lyǵy qandaı bolý qajet?» degen suraqqa tushymdy jaýap qaıy­­ra­dy. Qalamger tustastary qol­­danǵan «kóshpeli ómir – malshy­lyq – eginshilik – kapıtalızm – sosıalızm» degen qasań shemany synap, qazaqta mal sharýashylyǵyn Ońtústik Amerıka, Aýstralııa, Danııa elderindegideı óndiristik jolǵa qoıýǵa múmkindik baryn dáleldeıdi. Kooperasııa másele­sin aıtqanda, ony sol shaqta júr­gizip otyrǵan qazaq bólimderiniń (kırot­del) sharasyzdyǵyn, bul isti júzege asyratyn arnaıy appa­rat bolmaıynsha, sharýa qo­jyraı beretinin tilge tıek etedi. Smaǵul kooperasııa uıymdaryn qurýda qazaqtyń ár ólkesiniń talap-tilegin, negizgi kásibin, kóshi-qon retin eskerýdi usynyp, sony oryndaý kezinde basshylyqqa alatyn segiz jadnamany kórsetedi.

Avtonomııa bolyp jatqan halyq turmysyn túzeýge qatysty paıymy da naqty ári júıeli. Smaǵul qazaq turmysy quldyraýynyń obektıvti sebepterin kórsetip, ony túzeý jónindegi oılaryn ortaǵa salady. Qaıratkerdiń pikirinshe, alǵash sharýany ońdaý qajet. Ol úshin shıkizatty syrtqa shyǵarmaı, qazaq jerinde óńdegen abzal. Bul maqsatqa tezirek fabrık-zaýyt, shoıyn jol salyp qana jetýge bolady. Ekinshiden, oqýdy durys jolǵa qoımaıynsha shar­ýa jaqsarmaıdy. «Oqýsyz adam ýyqsyz tigilgen úı sekildi», – deıdi ol. Avtordyń paıymynsha: qazaq ulty túgel eńsesin kótermese, onda onyń teńdikke jetpegeni. Bul oıyn ol: «Qazaqtyń teńdigi bes-alty jigittiń tóre bolǵanymen tabylmaıdy, jurttyń tirshiligin kórkeı­tetin jumystarmen tabylady» dep tujy­rymdaıdy.

Smaǵul sharýashylyqtyń ártúrli salalary týraly maqala-zertteýler de jazyp, óreli pikir aıtty. «Trýdovaıa Sıbır» jýrnalyna jarııalaǵan, keńes tusyndaǵy baspasózge qazaq, orys tilinde jazǵan júzdegen maqalalary osyny aıǵaq­taıdy. «Kooperasııa hám qazaq shar­ýasy» atty arnaıy eńbek ázir­­leýi, tipti kooperasııany nasıhattap kórkem týyndy shyǵarýy qaıratkerdiń sharýashylyq isin damytýǵa qosqan úlesin kórsetedi. 1920 jyly ol «Jumysker qara halyqtyń uıym dúkenderiniń Erejesi» atty kólemdi qujat jazdy. 1923 jyly qazaq jerin aýdandaý isin basqarýdy ókimet S.Sadýaqasulyna maman retinde arnaıy tapsyrdy. Sol jyldary jazǵan «Osnovnye problemy, voznıkshıe prı raıonırovanıı Kırgızıı», «Itogı prodelannoı raboty v oblastı zemelnoı polıtıkı», «Orta Azııa ómirindegi jańa dáýir», t.b. eńbekteri, birinshiden, Smaǵuldy óz zamanyna saı saýatty, syndarly ekonomıst ekenin de kórsetti.

Ekinshiden, Smaǵuldy kórkemsózdiń bilgiri, ádebıetshi retinde oı tolǵaýy men qaǵıdatty pikiri de aıryqsha. Ol HH ǵasyrdyń bas shıregindegi oıaný men túrli qaıshylyqtyń bárin sýrettep te, sıpattap ta ketti.

Tóńkeris zamanyndaǵy eldiń hal-ahýaly «О́rteń» áńgimesinde ádemi beınelengen. Bul – jańarý oıy, alǵa kóz tigý paıymy desek bolady.

Tóńkeristiń qatygezdigi, turpaı­lylyǵy áńgimede tómendegishe paryq­talypty: «О́rt shalmaǵan jer qalmady. Burynǵynyń bári kúıdi. Bári janyp ketti. Ishindegi bıtterimen eski kúpi de ketti. Qaraıyp turǵan jyrtyq kıiz úı de ketti...».

Jazýshy «eski kúpi» men «jyrtyq kıiz úıdiń» órtengenine emes, báriniń órtengenine nalyp otyr. Eski-qusqy órtsiz de joıylady. Al qajet nárse­lerdiń órtengeni qalaı bolmaq? Olardy qalpyna keltirý úshin talaı ýaqyt kerek pe? Biraq qoldan keler amal bar ma? Bolar is boldy, boıaýy sińdi. Buǵan eriksiz kónesiń. Áıtse de endi qol qýsyryp otyrǵan jaraspaıdy. Álgi órtte «uıpalanǵan qaýdan shóp lapyldap jandy» ǵoı. Shirik qaýdyń órteńgeni jaqsy. Onyń ornyna órteń shyǵady. Bul – ulttyń ólmegeni degen sóz. Taǵy talpyný kerek. Ez bolyp ezilmeý qajet.

«Jel basyldy. Jadyrap jazdyń kúni shyqty. Uıpalanǵan qaýdan shóptiń ornyna jelkildegen órteń ósti. Kókpeńbek, jup-jumsaq, tap-taza, pák, kirshiksiz jas órteń! Qalaı sary dala endi kógermes eken?.. Qalaı qazaq oıanbas eken!» – deıdi jazýshy elshil jastarǵa úmit pen senim artyp. Sýretkerdiń órteńdi kórgeni – erteńge sengeni. О́rteń – qaıratkerdiń senimi men úmiti. Býynynyń moınyna alǵan jaýapkershiligi.

Smaǵul 1922 jyldan bastap jazǵan «Sársenbek» romanynda ádebı-mádenı qaýymǵa mıften góri shynaıy ómirden dáıek alýdy usyndy. Basqa da povest, áńgimelerinde de halyq taǵdyryn qııaldanbaı «jerge túsip» oılaý, elshil­dik sıpat pen tabıǵı qýat basym.

Synı oılaryna kelsek, 20-jyldary keıbir ádebıetshiler «bizde úlgi alatyn ádebıet joq» dep júrgende, Smaǵul úlgini eski ádebıetten, jón-josyqty ótkendi qorytý arqyly ala­myz, «qazaq ádebıeti (eýropalyq pishinmen qaraǵandaǵy jazba ádebıeti – D.Q.) balalyq kúıinen asyp, eseıýge bet qoıdy» deýi – sol kezeń úshin parasatty paıym edi. Qaıratkerdiń «Ádebıet áńgimeleri» atty maqalasy – osy eseıýge qadam basqan ádebıetke baǵyt-baǵdar bergen dúnıe. Desek te bul eńbektiń kúlli maǵynasyn osy tustaǵy jas ádebıettaný men syn óz boıyna sińire aldy deı almaımyz. S.Sadýaqasulynyń «Synaǵannan ádebıet aqsamaıdy, qaıta synnyń joqtyǵynan tot basady» dep aıtqan sóziniń mánin túsinbegen edáýir zamandastarynyń osy janrdy saıasat urtoqpaǵyna aınaldyr­ýy sózimizdi rastaıdy. Ádebıettiń, jalpy rýhanı dúnıeniń maqsat-mindeti – adamdy jetildirý, sana-sezimdi durys baǵytta qalyptaý, ımandylyq pen adamgershilikke shaqyrý, parasatty irge­riletý. Smaǵul Sadýaqasuly: «Qazaq­stannyń eńbekshi tabynyń tilegi men qazaq eliniń ulttyq tilegi bir jerden shyǵady» dep tujyrymdaıdy.

Úshinshiden, S.Sadýaqasulynyń 1916–1918 jyldardaǵy «Birlik», «Jas azamat» uıymdaryndaǵy qyzmeti men Alash zııalylaryn qoldaıtyn, qorǵaıtyn qaıratkerligi, 1928 jyldan 1933 jylǵa deıingi ustanǵan baǵyty arasynda tereń elshildik dúnıetanym bar. Kóp zertteýshi qazaq mátinderin zerdeleýge shorqaq jáne oı astary degendi aınalyp ótedi. Sondyqtan aqıqat nárse: biz qanshalyqty S.Sadýaqasulyn qaıratker retinde eldik tanym-parasat turǵysynan tanı alsaq, Alashtyń hám tutas qazaqtyń tarıhyn sonshalyqty shynaıy zerdelegen bolamyz.

Smaǵul 1922 jyly el óńirin aralap, «Qostanaı – Torǵaı» atty joljazba jarııalaıdy. Arhıv qoınaýynda bul eńbektiń Qostanaıǵa qatysty bóligi ǵana saqtalǵan. Ol Qostanaı mysalynda keńestik bılikke moıynusynǵan qazaq jurtynyń aýyr halin, kónbistigin, alasarǵan rýhyn sóz etedi. Qoı terisin jamylǵan otarshyldardyń zymııan is-áreketin áshkerleıdi. «Qostanaı úıeziniń qazaǵy oryspen san jaǵynan teńbe-teń, huqyq jaǵynan, bostanshylyq jaǵynan Qostanaı qazaǵynyń hali eski zamandaǵydan tómen. Is basynda bir qazaq joq deýge bolady. Bári – jat jurttan. ...Istegenderi – zorlyq-zombylyq, qııanat, qyryp ketý, joıyp ketý. El ishine jaqsylyq sózben, taza pikirmen barǵan bireý joq», – deıdi kósemsózshi. Qalamger bul eńbeginde sondaı-aq Tobyl qazaǵynyń arasynda asharshylyqty qasaqana uıymdastyryp otyrǵan kimder ekenin naqty derektermen kórsetip, ókimet, el nazaryn berekesizdik qaıdan týyndap jatqanyn jáne ony qaıtip tııýǵa bolatynyn ózekti másele etip kóteredi.

Qoǵam suranysy men saıası is-árekettiń, sheshiminiń úılesimi adam­zattyq sapaǵa jol bastaıdy. Qaı­ratkerdiń «Qazirgi dáýir – is dáýiri» atty maqalasy – birer kezeńniń emes, tutas dáýirdiń, tipti máńgiliktiń kókeıkesti zárýligin júıeli retteýge ún qosqan eńbek. Bul maqalada kósemsózshi jańa men eski arasyndaǵy qarym-qatynasqa tóńkeris tıgizgen keri áser týraly oı qozǵap, qazaqty ilgeri el eter is-sharalarǵa toq­talady. Qalamgerdiń: «Jańa pikir dep neni aıtamyz? Bireýdiń oıyna kelgendi aıtqandy jańa pikir tapty deı alamyz ba? ...Eski de bir kezde jańa bolǵan. ...Qys pen jazdyń arasynda jazǵyturym bar», – degen tujyrymy bir kezeńge ǵana qatysty emestigi talas týdyrmaıdy. Smaǵul eski men jańanyń sabaqtastyǵyn sóz etkende, aqyn Abaıdy, aqynnyń tereń ómirlik pálsapasyn mysalǵa alady.

Tórtinshiden, Smaǵul ulttyń bilim, bilik deńgeıin kótergen aǵartýshy esebinde de salaǵa qajetti jón-joba kórsetti. Qaıratker oqý, bilim, tárbıe máselesine erte nazar aýdardy. Munyń sebebi de bar. Ol alǵashqy eńbek jolyn (1915 jyly) muǵalimdikten bastady. 1918–1919 jyldary qazaq kýrstarynda kooperasııa qısyny, tabıǵattaný, jaratylystaný, fızıka pánderinen sabaq beredi. 20-jyldary baspasóz betinde oqý máselesine arnap talaı maqala jazdy. «Qazaqstannyń ekonomıkalyq geografııa­sy» atty oqý quralyn ázirledi degen de málimet bar. Munyń syrtyndy oqýlyq jazǵan avtor­lar­dy bar jaǵynan yntalandyryp otyrady. Al Halyq aǵartý komıssary (mınıstri) bolyp turǵanda ol esepsiz ıgi is atqardy. Irilerin aıtsaq: tuńǵysh ýnıversıtet (Tashkette 1926 jyly ashylǵan «Kazpedvýz» alǵash osylaı atalǵan) uıymdastyrýǵa, «Jańa mektep» jýrnalyn shyǵarýǵa muryndyq bolady. 20 jasynan Qazaqstan (Orynbor) jas­tar qozǵalysy jetekshileriniń biri retinde «Jastarǵa – jańa jol» atty baǵ­darlamalyq kitap jazdy, qatar­lastaryn serpiltetin «О́rteń» gazetin ómirge ákeldi. Áýesqoı hám halyqtyq teatrlanǵan kórinisti – kásibı teatrǵa aınaldyryp, tabıǵı óner talanttaryna oqýlyq ispettes «Ult teatry týraly» eńbegin usyndy. Túıindep aıtqanda, aǵartýshylyǵy men qaıratkerligi ult deńgeıin kóterýge baǵyttaldy.

«Halyq aǵartý máseleleri» atty maqalasynda S.Sadýaqasuly Halyq aǵartý komıssarıaty aldynda turǵan mindetter men olardy sheshýdiń joldaryn qarastyrǵan. Aǵartý basshysynyń pikirinshe, kún tártibinde mektep úıin ázirleý, oqý quraldaryn daıarlaý, oqý oryndaryndaǵy dáristiń qaı tilde júrýin anyqtaý máselesi tur. Qalamger birinshi máseleni sheshý úshin ókimetpen birge jergilikti jerlerdiń, tipti muǵa­limderdiń jumylýy qajettigin, ekinshi máseleni oryndaý úshin alǵash suranym men múmkindikti zertteý kerektigin aıtady. Úshinshi máselede, ıaǵnı dáris tilin tańdaýda Smaǵul ǵylym-bilimi júıelengenshe aǵylshyn tilin paı­dalanǵan Japonııa tájirıbesinen úlgi alýdy usynady. Bul rette ol: «Boıaýshy atanam dep saqal­ǵa deıin boıamaı, istiń ónetin jaǵyn qarastyrý kerek», – degen salıqaly toqtamǵa keledi.

Smaǵul 1927 jylǵy «Qazaqstanda halyq aǵartý máseleleri» atty irgeli eńbeginde eldi aǵartý isi aldynda turǵan úsh máseleni bylaısha túıindeıdi: «Birinshi másele – jalpy eńbekshilerge hat tanytyp mádenıetke jetisken shar­ýa qylyp shyǵarý. Ekinshi másele – óndiris kásibi, aýyl sharýashylyǵy, úkimet mekemelerine kerekti ysylǵan jumysker, qyzmetkerlerdi daıyndaý. Úshinshi másele – qazaqtyń ult mádenıetiniń kóterilýine kerekti mádenıet-bilim kúshterin ázirleý». Qaıratker jańa zamannyń áleýmettik ustanymy men uranyn týǵan halqynyń, ultynyń erkindigine, teńdigine, ádiletke jetýine qaraı buryp, laıyqty ári qolaıly baǵdardy anyqtap, usynǵany osy oıynan ańǵarylady.

Eńbekte saýatty oqýlyq jazý jaıy da kóteriledi: «Oqý quraldaryn jazatyn adamdardyń sany bizde shaǵyn. Ylǵı oqý kitaptaryn jazýǵa – jalǵyz Baıtursynuly. Basqa adamymyz joq. ...Oqý kitaptaryn jazý úshin qur hat tanıtyn bolý jetpeıdi. Jazýshy oqytý ǵylymyna jetik bolýy kerek. Balalardyń psıhologııasyn bilý kerek, jalpy alǵanda oqymysty adam bolý kerek». Aǵartýshy paıymynyń astarynda «joqtan bar jasaý kezeńiniń» aqıqaty aıtylǵan. Ádette oqýlyqqa tájirıbede shyńdalyp baryp, júıelengen bilim qorytyndysy ense, Smaǵul osy úde­ristiń tez jáne úılesimdi júrýin qalaıdy. Árıne, onyń bárin retteıtin ǵylymı ortalyq pen ǵalymdar joq shaqta aǵartýshy jaýapty mıssııany avtorlardyń izdenisine, biligine júkteıdi. Sonymen qatar ozyq ádisteme men psıhologııanyń mańyzyna mán beredi.

Qaıratkerdiń myna tujyrymdary da mándi: «Qalaı bolǵan kúnde de jumystyń qazaq turmysyna úılesimdi túrin, ádisin tabý kerek», «Maqsat: jalpyadamzat mádenıetiniń  bir jurnaǵy – ult mádenıetin gúldendirerlik bilim­pazdar daıarlaý». Smaǵuldyń paıymynsha, jańarýǵa baǵyt alǵan el nemese eldi ózgertýdi oılaǵan býyn ózi­nen keıin halqyna jetkilikti bilim, qana­ǵattanatyn baq-bereke qaldyrýy min­detti. Burynǵyny jaqsartý men eselendirý – mańdaı terdi aqtaıtyn jol. Qaıratker kóp jazbasynda (kórkem shyǵarmasynda da) ult múddesine baı­lanǵan eńbek qana aqyn Abaı synaǵan «ósek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaqtan» qutqarady dep sanaıdy.

Sonymen qatar Alash tulǵalaryna izbasar bola bilgen S.Sadýaqasuly teńdik pen damýǵa jat tóńkeris zardaptaryn mádenıet, bilim kúshimen jetken aǵarý ǵana báseńdetedi nemese joıa­dy dep esepteıdi. Qoǵam ulttyń jáne álemniń tájirıbesindegi tabıǵı damý zańdylyqtaryn boıyna sińirip, soǵan saı ilgerlemeıinshe dúleı kúshtiń (ol kezde bolshevızm), qaımana túsiniktiń shyrmaýynda qalady. Smaǵuldyń «Bar­lyq aqıqat (aınaladaǵy, qoǵamdaǵy) – mádenıet emes, al mádenıet ataýly – aqıqat» degenge saıa­tyn tujyrymy qaıratkerliginiń, bolshevızm men syndarly aǵartýshylyq arasynan durys jol tabýynyń, dúrbeleń shaqta adaspaýynyń syryn ańǵartady.

Úlken saıasat týraly uǵymy áli qalyp­taspaǵan shaqta jaqsy men jaman­dy, aq pen qarany ákesi molda Sadýaqastan, aýyl men qaýym danalyǵynan bilip ósken Smaǵul bastaýysh orys-qazaq ýchılıshesinde oqyp júrip ádebıet páni shyǵarmasyna «Ár jyl mezgiliniń óz artyqshylyǵy bar» atty erkin taqyrypty tańdapty... Qaıratkerlik baspaldaqtardan kóterilgen kezinde de ol san qıly qıyndyqtan da, jaýlary uıymdastyrǵan túrli qaýip-qaterden de qaımyqpady. Bárin tabıǵı qalypta qabyldady. О́mirdiń qaqaǵan aıazy men aptap ystyǵy ony jetildire tústi. Bul azamattyń jaýyngerlik, qaharmandyq rýhy kúshti edi... Tulpardy súrindirgen or – «qyzyl terror». Álemdik, adam­zattyq apattyń bolshevıktik qaradúrsin amaly.

Alash jurty qashanda Smaǵul Sadýa­qasulyndaı tulǵany qajetsinedi. Bilimi men biligi, qaıratkerligi men qaǵıdatshyldyǵy, elshildigi men erendigi teń tulǵany! Mundaı sapa bolǵan jáne bola da beredi. Biraq sol sapany bilý men meńgerý úshin de Smaǵul eńbekterin oqý kerek.

P.S. Búgin «Qazaq gazetteri» seriktestiginiń uıytqy bolýymen L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-da S.Sadýaqasulynyń 125 jyldyq mereıtoıy men «qazaq» ataýynyń qalpyna keltirilgenine 100 jyl tolýyna oraı «1925 jyl: ult muraty shyńdaǵan qaıratkerlik» atty ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótedi.